Phong thủy xếp hình dáng vào ngũ hành: tròn thuộc Kim, dài và đứng thuộc Mộc, lượn sóng thuộc Thủy, nhọn thuộc Hỏa, vuông và bằng thuộc Thổ; mộ phần vì thế được chọn hình sao cho hài hoà với thế đất và quan niệm của gia đình. Trên thực tế, hình dáng mộ người Việt chủ yếu do tập quán vùng miền, vật liệu sẵn có, hình thức an táng và quy định của nghĩa trang quyết định, phần ngũ hành thường chỉ là lớp giải thích thêm.
Bài này đi qua các kiểu mộ quen thuộc, từ nấm mộ đất vun tròn ở làng quê đến mộ đá có mái của các xưởng hiện nay, kèm cách phong thủy diễn giải và những điều cần cân nhắc về độ bền, thoát nước, chăm sóc. Đây là quan niệm của các trường phái, mức tin tuỳ mỗi gia đình; không có kiểu mộ nào được chứng minh là mang lại điều tốt hơn cho con cháu.
Ngũ hành của hình dáng và cách áp vào mộ
Lý thuyết ngũ hành hình dáng dùng chung cho núi, nhà và mộ. Bảng dưới tóm cách người làm nghề hay áp vào mộ phần:
| Hành | Hình dáng | Kiểu mộ thường được xếp vào | Cách diễn giải phổ biến |
|---|---|---|---|
| Kim | Tròn, vòm | Nấm mộ vun tròn, mộ xây vòng tròn, đỉnh mộ dạng vòm | Tròn đầy, khép kín |
| Mộc | Dài, cao, đứng thẳng | Mộ có bia cao, trụ cao, tháp mộ | Vươn lên, sinh trưởng |
| Thủy | Lượn sóng, uốn cong | Tường bao uốn lượn, mái cong nhiều lớp | Mềm mại, lưu chuyển |
| Hỏa | Nhọn, tam giác | Đỉnh trụ nhọn, mái dốc nhọn | Thường được khuyên dùng hạn chế |
| Thổ | Vuông, chữ nhật, bằng phẳng | Mộ xây chữ nhật, nền vuông, mộ bằng | Vững vàng, ổn định |
Một số người xem còn phối hành của hình dáng với hành của thế đất, hướng mộ hoặc tuổi người mất, theo nguyên lý tương sinh tương khắc. Các phái không thống nhất cách phối, nên hai người xem có thể khuyên hai kiểu khác nhau cho cùng một ngôi mộ. Cách nhìn hợp lý là coi bảng này như ngôn ngữ để hiểu lời người xem, không như một luật bắt buộc.
Nấm mộ đất và mộ xây: hai lớp truyền thống của người Việt
Trong làng quê Bắc Bộ trước kia, phần lớn mộ chỉ là nấm đất vun tròn hoặc hình bầu dục, có khi cắm một viên gạch hay một tấm bia nhỏ phía trước. Mỗi dịp Thanh minh, con cháu ra đồng làm cỏ, vun thêm đất cho nấm mộ, từ đó có thành ngữ "mồ yên mả đẹp" và tục "đắp mộ". Hình tròn ở đây trước hết là hình tự nhiên của một đống đất đắp, dễ thoát nước mưa ra mọi phía.
Với mộ hung táng, nấm đất còn có lợi về kỹ thuật: quan tài mục dần, đất lún xuống, con cháu chỉ việc vun thêm, không bị nứt vỡ như khối xây cứng. Đó là một lý do nhiều nơi chỉ xây mộ kiên cố sau khi cải táng sang tiểu, khi hài cốt đã ổn định trong một khoảng nhỏ.
Mộ xây hình chữ nhật trở nên phổ biến khi gạch, xi măng, đá xẻ dễ mua, và khi nghĩa trang được quy hoạch thành hàng, thành lô. Hình chữ nhật, theo bảng ngũ hành là Thổ, dễ xếp thẳng hàng, tiết kiệm diện tích và dễ làm lối đi. Phần lớn mộ trong nghĩa trang nhân dân và công viên nghĩa trang ngày nay thuộc kiểu này, chỉ khác nhau ở bia, ngai, trụ và mái.
Các kiểu mộ đá phổ biến hiện nay
Mộ không mái. Khối mộ chữ nhật, có bia và ngai hoặc cuốn thư phía sau, không có mái che. Đây là kiểu gọn nhất, nhẹ, dễ vệ sinh, hợp với ô mộ nhỏ.
Mộ có mái. Thêm mái che phía trên bia hoặc trên toàn bộ thân mộ, có mẫu mái bằng, có mẫu mái cong kiểu đình chùa một hoặc hai tầng. Mái giúp bia đỡ phong hoá nhưng làm mộ nặng và cao.
Mộ tam sơn. Phần ngai hoặc phần tựa phía sau bia có ba đỉnh, đỉnh giữa cao hơn, gợi hình ba ngọn núi. Người làm nghề diễn giải đây là hình núi tựa, ứng với Huyền vũ trong phong thủy.
Mộ tròn bằng đá. Thân mộ xây vòng tròn hoặc hình bát giác, thường thấy ở mộ cát táng hoặc mộ tổ của một số dòng họ. Hình tròn được xếp vào hành Kim, gợi sự tròn đầy.
Mộ đôi, mộ ba. Hai hoặc ba phần mộ chung một nền, một mái hoặc một tường bao, dành cho vợ chồng hay cha mẹ cùng con. Thiết kế cần chừa chỗ cho người an táng sau mà không phải đục phá phần đã xây.
Lăng mộ. Mộ lớn có tường bao, cổng, sân, nhiều khi có nhà bia hay mái che riêng, thường dành cho mộ tổ dòng họ. Lăng mộ đòi hỏi diện tích lớn, cần đối chiếu kỹ với quy định đất nghĩa trang hiện hành.
Những kiểu mộ theo vùng và theo thời
Ở Nam Bộ và miền Trung, khảo cổ học và các nghiên cứu văn hoá đã ghi nhận nhiều mộ hợp chất của thế kỷ 17 đến 19, xây bằng hỗn hợp vôi, cát và chất kết dính hữu cơ, rất bền. Nhiều ngôi mộ cổ loại này có tường bao thấp, bình phong phía trước và nấm mộ hình mu rùa. Ở vùng Đông Nam Bộ, đá ong cũng là vật liệu quen thuộc của các ngôi mộ cũ.
Trong cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, có kiểu mộ có tường bao uốn hình móng ngựa ôm lấy nấm mộ, dân gian hay gọi là mộ ghế bành vì hình dáng giống chiếc ghế tựa. Kiểu này thể hiện rõ tư duy phong thủy: phía sau cao và kín như có núi tựa, hai bên ôm vào như Thanh long, Bạch hổ, phía trước mở ra một sân nhỏ.
Ở Tây Nguyên, nhiều dân tộc có tập quán nhà mồ với kiến trúc và tượng gỗ riêng, gắn với lễ bỏ mả, là di sản văn hoá đặc sắc theo một hệ quan niệm khác hẳn phong thủy Hán. Khi tìm hiểu, bạn nên đọc các tư liệu dân tộc học và tôn trọng cách giải thích của chính cộng đồng, không áp ngũ hành hay bát quái lên những công trình ấy.
Hình dáng nào bền, hình dáng nào hay hỏng
Nhìn những ngôi mộ đã qua mười, hai mươi mùa mưa, người làm nghề rút ra vài quy luật về hình dáng và độ bền. Mặt trên phẳng tuyệt đối dễ đọng nước, rêu bám nhanh và thấm dần vào mạch vữa; mặt trên hơi dốc hoặc hơi vồng giúp nước tự trôi đi. Các góc lõm, khe chạm sâu và chân mái là chỗ bụi, lá và nước tụ lại, nên càng nhiều chi tiết thì việc lau dọn càng tốn công.
Những bộ phận cao và mảnh như trụ có đỉnh lớn, mái nhô dài, ngai cao là chỗ chịu gió nhiều nhất và dễ nứt ở chân nếu móng yếu. Ở vùng ven biển miền Trung, muối trong gió ăn mòn mạch vữa và cốt thép nhanh hơn hẳn; ở vùng núi phía Bắc, mưa dài ngày và sương làm rêu phủ kín những mặt khuất nắng.
Vì vậy, khi chọn hình dáng, bạn nên hỏi người thợ: nước mưa rơi xuống mặt mộ sẽ chảy đi đâu, chỗ nào sẽ khó lau, bộ phận nào cao nhất và nó được neo vào móng thế nào. Một hình dáng đẹp trên bản vẽ nhưng giữ nước và khó chăm sóc sẽ nhanh chóng trông cũ kỹ, trong khi một hình dáng giản dị, thoát nước tốt giữ được vẻ sạch sẽ nhiều năm. Theo ngôn ngữ phong thủy, đó cũng là chuyện tránh nước tù và giữ cho âm trạch khô ráo.
Chọn hình dáng mộ: những câu hỏi thực tế trước câu hỏi ngũ hành
Trước khi bàn mộ nên tròn hay vuông, có mái hay không, gia đình nên trả lời các câu hỏi dưới đây. Chúng thường quyết định hình dáng hợp lý hơn mọi bảng ngũ hành:
- Mộ hung táng chờ cải táng, mộ cát táng hay mộ chôn một lần? Mỗi loại cần độ bền và kích thước khác nhau.
- Ô mộ rộng bao nhiêu, nghĩa trang có quy định chiều cao, kiểu dáng thống nhất không?
- Đất ở đó đã ổn định chưa, có lún, có ngập không? Mộ nặng trên đất yếu dễ nghiêng nứt.
- Ai sẽ chăm sóc mộ, bao lâu một lần? Mộ nhiều chi tiết chạm khắc, nhiều góc khuất thì rêu bám và khó lau dọn hơn.
- Khí hậu nơi đặt mộ thế nào? Vùng ven biển nhiều muối và cát bay, vùng núi mưa nhiều, mỗi nơi hợp với vật liệu và hình dáng khác nhau.
- Các mộ khác trong họ có kiểu dáng chung không? Giữ sự thống nhất trong một khu thường đẹp hơn và tránh so bì.
Sau khi đã có câu trả lời, gia đình vẫn có thể dùng ngũ hành để chọn giữa vài phương án tương đương, ví dụ chọn ngai tam sơn hay cuốn thư, đỉnh trụ tròn hay vuông. Dùng ở mức đó, phong thủy là một lớp ý nghĩa thêm vào, không trở thành gánh nặng chi phí hay nguồn lo lắng.
Hình dáng mộ và chuyện chạy theo mẫu mã
Những năm gần đây, các xưởng đá đưa ra rất nhiều mẫu mộ mới với tên gọi hấp dẫn, nhiều tầng mái, nhiều lớp chạm rồng phượng, kèm lời giới thiệu về ý nghĩa phong thủy của từng chi tiết. Phần lớn những lời giới thiệu ấy là cách quảng bá, không xuất phát từ sách phong thủy âm trạch nào; sách xưa chủ yếu bàn về thế đất, huyệt và hướng, rất ít bàn về số tầng mái hay kiểu chạm.
Bạn hoàn toàn có thể chọn một mẫu mộ đẹp theo ý thích của gia đình, miễn là hợp với diện tích, quy định và khả năng chăm sóc. Điều đáng ngại là khi một mẫu mã được bán kèm lời hứa "giữ phúc cho con cháu" hoặc lời doạ rằng mộ đơn giản thì "không vượng". Những lời như vậy không có cơ sở; đây là quan niệm được thương mại hoá, gia đình nên nghe như nghe quảng cáo.
Một ngôi mộ đơn giản, cân đối, làm bằng vật liệu bền, đặt trên nền chắc và được lau dọn thường xuyên luôn giữ được vẻ trang nghiêm. Nhiều ngôi mộ cổ được giới nghiên cứu đánh giá cao chính vì sự giản dị và bền bỉ của chúng qua hàng trăm năm.
Câu hỏi thường gặp
Mộ tròn hay mộ chữ nhật tốt hơn theo phong thủy?
Không có kết luận chung. Mộ tròn xếp vào hành Kim, mộ chữ nhật xếp vào hành Thổ, mỗi phái phối với thế đất và hướng theo cách riêng. Về thực tế, mộ chữ nhật dễ xếp hàng trong nghĩa trang, mộ tròn hợp với mộ đất hoặc mộ tổ có khoảng rộng.
Mộ tam sơn có ý nghĩa gì?
Phần tựa sau bia có ba đỉnh gợi hình ba ngọn núi, được người làm nghề diễn giải như núi tựa phía sau, tức Huyền vũ. Đây là cách giải thích của nghề đá, không phải quy định trong sách phong thủy cổ.
Có nên làm mộ có mái cho mộ cát táng nhỏ không?
Có thể làm nếu ô mộ và quy định cho phép, nhưng mái làm mộ nặng và cao hơn. Với mộ cát táng nhỏ, nhiều gia đình chọn mái nhỏ chỉ che bia và bát hương để vừa bảo vệ vừa gọn gàng.
Mộ đất có cần xây lại thành mộ kiên cố không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình giữ mộ đất theo tập quán, chỉ vun đất và làm cỏ mỗi năm. Nếu chuyển sang mộ xây, nên chờ đất ổn định và hỏi quy định của nghĩa trang trước khi làm.
Mộ của dòng họ có cần cùng một kiểu dáng không?
Không bắt buộc nhưng nhiều dòng họ chọn kiểu dáng thống nhất cho mộ cùng đời hoặc cùng khu để hài hoà, dễ chăm sóc và tránh so bì giữa các chi. Mộ tổ thường được làm khác biệt để dễ nhận ra.
Vì sao mộ cổ hợp chất bền như vậy?
Hỗn hợp vôi, cát và chất kết dính hữu cơ khi đóng rắn tạo thành khối rất cứng và kín nước, lại được đắp dày. Các nhà nghiên cứu vẫn đang tìm hiểu thêm về thành phần và kỹ thuật này qua các cuộc khảo cổ.