Bối sơn diện thủy, nghĩa là lưng tựa núi, mặt nhìn nước, là mô hình chọn đất được nhắc nhiều nhất khi người xưa đặt làng, đặt thành: phía sau có núi hay đồi che chắn, phía trước có sông hay hồ, ở giữa là vùng đất bằng đủ rộng để ở và canh tác. Phong thủy gọi đó là thế tàng phong tụ thủy, kín gió và giữ được nước.
Đằng sau cái tên mang màu triết lý là một loạt lý do rất thực tế về khí hậu, nguồn nước, phòng lũ và giao thông. Bài này giải thích từng lý do, chỉ ra những trường hợp mô hình không đúng hoặc phải điều chỉnh, và cách người sống ở thành phố đồng bằng, nơi không có núi thật, có thể hiểu lại ý tựa núi nhìn sông. Phần nhận định tốt xấu là quan niệm của trường phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Bối sơn diện thủy là gì và xuất hiện trong sách nào
Cụm từ bối sơn diện thủy không gắn với một cuốn sách duy nhất mà là cách nói tóm tắt một nguyên tắc chung của phái Loan đầu: chỗ ở tốt nằm giữa núi và nước. Táng thư, sách được gán cho Quách Phác, có câu nổi tiếng về khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng, nên người xưa tìm cách để khí tụ mà không tán. Nguyên tắc đó vốn bàn về đất táng, sau được mở rộng sang nhà ở và thành phố.
Ở cấp đô thị, nguyên tắc này gặp một truyền thống thực dụng hơn. Sách Quản Tử, thiên Thừa mã, thường được trích với ý: đặt kinh đô không ở dưới chân núi lớn thì ở trên sông rộng; cao thì đừng gần chỗ khô hạn để đủ nước dùng, thấp thì đừng sát mặt nước để đỡ công đào mương đắp đê. Đó là một lời khuyên địa lý gần như thuần kỹ thuật, không nói gì về khí hay long mạch.
Khi hai truyền thống gộp lại, ta có hình ảnh quen thuộc: thành phố nằm ở chân núi nhưng không sát vách núi, nhìn ra sông nhưng không nằm dưới mức nước lũ, có vùng đất bằng phía trước làm minh đường. Nhiều làng Việt ở trung du cũng theo hình mẫu này ở tỉ lệ nhỏ, với đồi phía sau, ruộng và ao phía trước.
Lý do thực tế phía sau từng thành phần
Mỗi thành phần của mô hình đều có thể giải thích bằng điều kiện tự nhiên. Bảng dưới gom lại, kèm điều kiện để lý do đó đúng.
| Thành phần | Quan niệm phong thủy | Lý do thực tế | Đúng khi nào |
|---|---|---|---|
| Núi phía sau | Chỗ tựa, giữ khí | Chắn gió lạnh mùa đông, cấp gỗ, đá, nguồn nước suối | Núi ở phía hứng gió lạnh, không có nguy cơ sạt lở |
| Sông phía trước | Nước dẫn và tụ khí | Cấp nước, giao thông thuỷ, đất phù sa canh tác | Thành đặt trên mức lũ thường gặp |
| Đất bằng ở giữa | Minh đường rộng | Đủ chỗ ở, chợ, ruộng, mở rộng về sau | Đất không quá trũng, thoát nước được |
| Đồi thấp hai bên | Thanh long, Bạch hổ ôm lấy | Chắn gió ngang, giới hạn tự nhiên dễ phòng thủ | Không bịt kín làm nóng bí |
| Khúc sông ôm vòng | Ngọc đới thủy, nước ôm | Bờ lồi ít xói, bồi đất | Thành đặt ở bờ lồi, không ở bờ lở |
Cột cuối quan trọng nhất. Mô hình chỉ tốt khi các điều kiện kèm theo được đáp ứng. Một thành phố tựa núi mà núi dễ sạt, hay nhìn sông mà nằm thấp hơn mức lũ, thì đúng hình thức nhưng sai bản chất.
Núi phía sau: gió mùa, nắng và chuyện phòng thủ
Ở phần lớn vùng văn hoá chữ Hán, gió lạnh mùa đông thổi từ phía Bắc, nên núi phía Bắc là tấm chắn tự nhiên. Ở miền Bắc Việt Nam, gió mùa Đông Bắc cũng mang cái lạnh khô vào mùa đông, nên chỗ đất có đồi che hướng Bắc và Đông Bắc thường dễ chịu hơn. Đây là lý do khí hậu rõ nhất của chữ "tựa".
Núi phía sau còn đồng nghĩa với việc mặt chính của thành phố quay về phía có nhiều nắng. Ở bán cầu Bắc, mặt quay hướng Nam nhận nắng mùa đông sâu và tránh được nắng gắt buổi chiều hơn mặt quay Tây. Thành phố quay mặt ra phía sông, lưng tựa núi, nhiều khi cũng chính là quay mặt về phía nắng ấm.
Lý do thứ ba là phòng thủ. Núi phía sau làm giảm số hướng có thể bị tấn công, sông phía trước là chiến hào tự nhiên. Trong lịch sử, đây có lẽ là lý do được tính toán kỹ nhất khi chọn đất cho thành trì, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng ngôn ngữ phong thủy nhiều khi chỉ là lớp áo đẹp phủ lên tính toán quân sự. Bạn có thể coi đây là một cách đọc, không phải kết luận duy nhất.
Sông phía trước: nước, đường đi và nguy cơ lũ
Nước là điều kiện sống còn. Thành phố nào cũng cần nước cho người, cho ruộng, cho thủ công. Một con sông lớn phía trước giải quyết được phần lớn nhu cầu đó trước khi có hệ thống cấp nước hiện đại.
Sông là con đường. Trước khi có đường sắt, đường bộ tốt, sông là tuyến chở hàng rẻ nhất. Nhiều đô thị Việt Nam hình thành quanh bến sông: phố buôn bán mọc dọc bờ, chợ họp ở chỗ thuyền ghé. Phong thủy gọi nước là tài, phần lớn vì nước đem hàng hoá và người đến.
Nhưng sông cũng đem lũ. Câu của Quản Tử nhắc đúng điểm này: thấp thì đừng sát nước. Thành phố khôn ngoan đặt trên thềm đất cao hơn mức lũ thường gặp, hoặc đắp đê. Đồng bằng sông Hồng có hệ thống đê điều lâu đời chính vì thành phố, làng xóm đã chọn sống sát con sông lớn.
Bờ lồi và bờ lõm khác nhau. Ở khúc sông cong, phía bờ lõm thường bị dòng chảy xói, phía bờ lồi thường được bồi. Phong thủy gọi nước ôm phía mình là tốt, nước quay lưng là xấu. Lý giải thực tế là bờ lồi ít sạt lở hơn. Đây là quan niệm có cơ sở thuỷ văn khá rõ.
Khi không có núi: hiểu lại mô hình ở đô thị đồng bằng
Phần lớn các đô thị lớn ở Việt Nam nằm trên đồng bằng, núi thật ở rất xa. Phái Loan đầu có câu quen thuộc ở vùng bằng: cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước. Nghĩa là trên đồng bằng, một dải đất cao hơn chút, một con đê, một dãy nhà cao phía sau cũng được đọc như núi; một con mương, một con đường, một chỗ trũng được đọc như nước.
Ở cấp thành phố hiện đại, cách đọc này có thể chuyển thành câu hỏi đo được. Khu bạn ở nằm trên phần đất cao hay đất trũng của thành phố? Phía sau có vật cản gió lạnh và nắng chiều không, hay trống trải hứng gió? Phía trước có mặt nước, công viên, khoảng mở hay bị bịt kín? Những câu hỏi này trả lời được bằng bản đồ cao độ, bản đồ ngập lịch sử và đi thực địa.
Điều cần cảnh giác là bê nguyên mô hình vào chỗ không hợp. Một toà nhà cao phía sau có thể là "núi tựa" theo quan niệm, nhưng nếu nó chắn hết gió mùa hè thì về khí hậu lại bất lợi. Một con sông phía trước là "nước tụ", nhưng nếu khu đó nằm trong vùng ngập khi triều cường thì cái lợi phong thủy không bù được cái hại thực tế. Mô hình là một gợi ý để đặt câu hỏi, không phải đáp án sẵn.
Dùng ý bối sơn diện thủy khi xem một khu ở
Nếu bạn đang chọn khu để mua hay thuê nhà ở một thành phố, có thể đi qua các bước dưới đây. Mỗi bước gắn một ý phong thủy với một phép kiểm thực tế.
- Xem cao độ: tra bản đồ địa hình hoặc hỏi người dân lâu năm xem khu đó có phải chỗ thấp của vùng không, mưa lớn có ngập không. Đây là phần "thấp đừng sát nước".
- Xem phía sau: đứng ở mặt tiền nhìn ngược lại, phía sau khu có gì, dãy nhà cao, đê, đồi hay khoảng trống. Ghi lại hướng của phía sau để biết nó chắn gió mùa nào.
- Xem phía trước: có mặt nước, công viên, đường lớn hay nhà sát nhà. Khoảng mở phía trước là minh đường theo quan niệm, là ánh sáng và gió theo thực tế.
- Xem dòng sông, kênh gần nhất: khu bạn ở phía bờ được bồi hay bờ bị xói, đoạn đó có kè chưa. Hỏi lịch sử sạt lở nếu sát bờ.
- Xem gió: hỏi hướng gió chính mùa hè và mùa đông ở địa phương, rồi tự hỏi khu có được đón gió mát, tránh gió lạnh không.
- Ghi kết quả thành hai cột: điều kiện thực tế đo được và nhận định theo quan niệm. Quyết định chủ yếu dựa trên cột đầu.
Cách làm này giữ được tinh thần của mô hình mà không biến nó thành lời phán. Nhiều khu không đạt hình mẫu lý tưởng vẫn là chỗ ở tốt nếu được thiết kế, chống ngập và che nắng hợp lý.
Những hiểu lầm hay gặp về tựa núi nhìn sông
Tựa núi không có nghĩa là sát núi. Nhà hay thành nằm sát vách núi dốc dễ gặp đá lăn, sạt lở, lũ quét. Mô hình nói tựa núi ở khoảng cách hợp lý, với chân núi thoải và vùng đệm.
Nhìn sông không có nghĩa là càng gần càng tốt. Sát mép sông là chỗ dễ ngập, dễ xói lở và ẩm. Người xưa đặt thành trên thềm cao, chừa bãi sông làm vùng đệm. Quy định hành lang bảo vệ sông hiện nay cũng xuất phát từ lý do tương tự.
Không phải thành phố nào tựa núi nhìn sông cũng thịnh. Sự thịnh suy của một đô thị phụ thuộc vào kinh tế, chính trị, giao thông. Có thành phố hình thế được khen mà vẫn suy, có thành phố hình thế bình thường mà phát triển. Đây là lý do nên coi mô hình là kinh nghiệm chọn đất, không phải lời bảo đảm.
Hướng Nam không phải chuẩn duy nhất. Nhiều đô thị, kể cả kinh thành cổ, lệch khỏi hướng Nam để theo sông và núi thật. Quan niệm ưu tiên hình thế thật hơn con số trên la kinh khi hai thứ mâu thuẫn.
Câu hỏi thường gặp
Bối sơn diện thủy và tàng phong tụ thủy có giống nhau không?
Hai cụm từ gần nghĩa. Tàng phong tụ thủy nói về mục đích: kín gió, giữ nước. Bối sơn diện thủy nói về hình thức đạt mục đích đó: lưng tựa núi, mặt nhìn nước. Nói cách khác, một bên là yêu cầu, một bên là cách bố cục hay dùng để đáp ứng yêu cầu.
Thành phố ven biển có được coi là nhìn nước không?
Theo cách đọc phong thủy, biển cũng là nước, nhưng biển rộng và gió mạnh nên nhiều người làm nghề cho rằng cần có vịnh, mũi đất hay đảo che chắn để nước "tụ" thay vì "tán". Về thực tế, đô thị ven biển phải tính bão, nước dâng, xâm nhập mặn, nên vùng đệm và cao độ nền càng quan trọng.
Nhà ở thành phố không thấy núi thì tính "núi" là gì?
Trong cách đọc vùng đồng bằng, núi có thể là dãy nhà cao, con đê, vùng đất cao hơn phía sau. Đây là quy ước của phái Loan đầu, giúp áp mô hình vào nơi không có núi thật. Khi dùng, nên kiểm thêm vật cản đó ảnh hưởng gió, nắng ra sao thay vì chỉ xét có hay không.
Sống gần sông có tốt cho tài lộc như người ta nói không?
Quan niệm coi nước là tài có gốc từ chuyện sông đem hàng hoá và giao thương. Với nhà ở hôm nay, gần sông có thể có cảnh đẹp, gió mát, nhưng cũng có thể ẩm, muỗi, ngập. Không nên kỳ vọng tài lộc từ vị trí; hãy xét các điều kiện sống đo được và coi phần quan niệm là tham khảo.
Có nên san bằng đồi phía sau để mở rộng khu dân cư không?
Về phong thủy, đồi phía sau là chỗ tựa, nhiều người làm nghề khuyên giữ. Về kỹ thuật, san đồi làm thay đổi dòng chảy nước mưa và có thể gây sạt lở, ngập cho khu bên dưới. Mọi việc san lấp đều cần phép của cơ quan quản lý và đánh giá kỹ thuật, không làm tự phát.
Mô hình này có áp dụng cho từng ngôi nhà không?
Có, nhiều người dùng cùng ý cho nhà ở: phía sau đặc, phía trước thoáng, có khoảng sân trước cửa. Ở cấp nhà, ý này thường được bàn trong các bài về hình thế và lô đất. Bài này tập trung vào cấp thành phố và khu vực, nơi núi, sông là thật chứ không phải ẩn dụ.