Bát trận đồ trong Tam quốc diễn nghĩa và Đào Hoa Đảo trong truyện Kim Dung là hai hình ảnh khiến nhiều người Việt lần đầu nghe tới bát quái, ngũ hành, kỳ môn. Cả hai đều lấy chất liệu thật của thuật số cổ, rồi phóng đại thành trận pháp có thể giam người, điều không có trong phong thủy hay binh pháp thực tế.
Bài này tách ba lớp: ghi chép lịch sử về Bát trận đồ của Gia Cát Lượng, cách La Quán Trung biến nó thành trận đá kỳ ảo, và cách Kim Dung dùng bát quái, cửu cung để dựng nhân vật Hoàng Dược Sư, Hoàng Dung. Cuối bài là cách phân biệt phong thủy, kỳ môn độn giáp và "trận pháp" tiểu thuyết, để bạn đọc truyện cho thích mà không mang nhầm vào nhà.
Bát trận đồ trong sử: một phép bày binh, không phải trận đá thần kỳ
Tam quốc chí của Trần Thọ, bộ sử chính về thời Tam Quốc, chép trong truyện Gia Cát Lượng rằng ông suy diễn binh pháp, làm ra Bát trận đồ, đều nắm được điểm cốt yếu. Sử không mô tả chi tiết trận này ra sao. Các nhà nghiên cứu quân sự đời sau phần đông hiểu đó là một cách tổ chức đội hình, chia quân thành nhiều khối phối hợp, có thể chuyển từ thế giữ sang thế đánh, giống nhiều phép bày binh cổ khác.
Ở vùng Phụng Tiết, Tứ Xuyên ngày nay, từ lâu có những đống đá ven sông Trường Giang mà dân gian gọi là di tích Bát trận đồ. Đỗ Phủ đời Đường có bài thơ tứ tuyệt Bát trận đồ, câu cuối nhắc dòng sông chảy mà đá không lăn, như mối hận còn lại vì Thục không ngăn được việc đánh Ngô. Bài thơ góp phần làm cho trận đồ thành biểu tượng của tài trí Khổng Minh.
Như vậy, phần sử chắc chắn chỉ gồm: Gia Cát Lượng có soạn một phép bày trận tên Bát trận đồ, và có những đống đá được gắn với tên ấy. Những chuyện gió nổi cát bay, người vào không ra được, hoàn toàn thuộc về tiểu thuyết.
Trận đá Ngư Phúc Phố trong Tam quốc diễn nghĩa
Tam quốc diễn nghĩa của La Quán Trung kể ở khoảng hồi tám mươi tư: sau khi Lục Tốn đốt doanh trại, đánh tan Lưu Bị ở trận Hào Đình (còn gọi trận Di Lăng, năm 222), ông dẫn quân đuổi theo tới Ngư Phúc Phố. Thấy phía trước có sát khí bốc lên mà không có quân, sai người dò thì chỉ thấy mấy chục đống đá ngổn ngang. Lục Tốn tự mình vào xem, bỗng gió cát nổi lên, đá như núi, nước như sóng, tìm đường ra không được.
Lúc ấy một ông già xuất hiện, tự xưng là cha vợ Khổng Minh, tên Hoàng Thừa Ngạn, dẫn Lục Tốn ra theo cửa Sinh. Ông giải thích con rể mình bày trận này từ khi vào Thục, biến hoá theo tám cửa, có thể bằng mười vạn quân; ông thương người tốt nên không nỡ để Lục Tốn chết trong đó. Lục Tốn về, than rằng mình không bằng Khổng Minh, rồi rút quân.
Đoạn này là ví dụ điển hình cho cách tiểu thuyết diễn nghĩa xử lý tư liệu: lấy một cái tên có thật trong sử, một di tích có thật, rồi thêm vào lớp kỳ ảo để tôn vinh nhân vật. Người đọc Việt thường gặp đoạn này qua bản dịch quen thuộc của Phan Kế Bính, câu chữ có khác đôi chút giữa các bản.
Tám cửa của kỳ môn mà tiểu thuyết hay nhắc
Tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai đến từ kỳ môn độn giáp, một thuật số cổ dùng để chọn thời điểm và phương hướng, vốn gắn với chuyện binh. Tiểu thuyết mượn tên các cửa để tả trận. Bảng dưới ghi vị trí gốc theo hậu thiên bát quái và cách truyện thường dùng:
| Cửa | Quẻ và phương gốc | Nghĩa thường gặp | Trong tiểu thuyết |
|---|---|---|---|
| Hưu | Khảm, Bắc | Nghỉ ngơi, yên | Cửa an toàn để lui quân |
| Sinh | Cấn, Đông Bắc | Sinh sôi, đường sống | Lối thoát, như cửa Hoàng Thừa Ngạn dẫn Lục Tốn ra |
| Thương | Chấn, Đông | Tổn thương | Vào thì bị đánh |
| Đỗ | Tốn, Đông Nam | Bế tắc, che giấu | Chỗ ẩn quân, lối bị chặn |
| Cảnh | Ly, Nam | Sáng rõ, cảnh tượng | Cửa trung tính, dễ bị đánh lừa |
| Tử | Khôn, Tây Nam | Chết, tắc | Đường cùng |
| Kinh | Đoài, Tây | Kinh hãi | Gặp phục binh, hoảng loạn |
| Khai | Càn, Tây Bắc | Mở, thông | Cửa đánh ra |
Trong kỳ môn thật, các cửa không đứng yên mà xoay theo giờ, theo cục; cách tính rất phức tạp và là một hệ riêng, khác phong thủy nhà ở. Tốt – xấu của các cửa là quan niệm của thuật số, mức tin tuỳ mỗi người. Tiểu thuyết chỉ mượn tên để tạo không khí.
Đào Hoa Đảo và nhân vật Hoàng Dược Sư
Một hòn đảo được bày như một trận. Trong Xạ điêu anh hùng truyện, Hoàng Dược Sư sống trên Đào Hoa Đảo ngoài biển Đông Hải. Cây đào, đá, đường đi trên đảo được sắp theo ngũ hành, bát quái; người lạ vào là lạc, đi mãi vẫn quay về chỗ cũ. Hoàng Dung, con gái ông, thuộc lối đi nên dẫn được Quách Tĩnh vào.
Học vấn như một dấu hiệu tính cách. Kim Dung tả Hoàng Dược Sư tinh thông thiên văn, địa lý, y thuật, toán số, kỳ môn, cầm kỳ thi hoạ. Kiến thức ấy không chỉ để đánh nhau; nó dựng nên một con người kiêu bạc, coi thường lễ giáo, sống trong thế giới riêng mà mình làm chủ. Hòn đảo bày trận là hình ảnh của chính tính cách ấy: đẹp, kín, khó vào.
Rừng đào và chữ "đào". Hoa đào trong văn hoá Trung Hoa gắn với cõi tiên, với đào nguyên. Đặt trận giữa rừng đào, tác giả vừa gợi chốn ẩn cư thanh nhã, vừa gợi cái bẫy đằng sau vẻ đẹp.
Phần hư cấu. Không có cách sắp cây cối nào khiến người tỉnh táo đi lòng vòng mãi mà không ra. Mê cung thật có thể làm người lạc, nhưng đó là do tường, lối và tầm nhìn bị che, không phải do sinh khắc ngũ hành. Đây là chất liệu văn chương, nên đọc với tâm thế thưởng thức.
Cửu cung trong Xạ điêu: đoạn Hoàng Dung giải đố ở Hắc Long Đàm
Một đoạn được bạn đọc nhắc nhiều là khi Hoàng Dung bị thương, cùng Quách Tĩnh tìm tới chỗ ở của Anh Cô ở Hắc Long Đàm. Anh Cô mải mê tính toán nhiều năm mà không giải được, Hoàng Dung nhìn qua liền đọc một bài khẩu quyết về cửu cung, đại ý: hai và bốn làm vai, sáu và tám làm chân, trái ba phải bảy, đội chín đạp một, năm ở giữa.
Bài khẩu quyết ấy mô tả đúng hình vuông ba nhân ba mà người xưa gọi là Lạc thư: hàng trên là bốn, chín, hai; hàng giữa ba, năm, bảy; hàng dưới tám, một, sáu. Cộng ngang, dọc hay chéo đều được mười lăm. Đây là hình vuông kỳ ảo cấp ba, một đối tượng toán học có thật, được biết từ rất sớm ở Trung Hoa và gắn với truyền thuyết rùa thần đội sách nổi lên sông Lạc.
Trong phong thủy, Lạc thư là nền của cửu cung phi tinh: chín số được đặt lên chín ô của mặt bằng, rồi "bay" theo năm, theo vận. Kim Dung không đi vào lớp đó; ông dùng Lạc thư như một câu đố trí tuệ để cho thấy Hoàng Dung thông minh vượt người lớn tuổi. Với bạn đọc, đoạn truyện là lối vào dễ chịu để hiểu vì sao cửu cung có số năm ở giữa và vì sao các trường phái phong thủy coi trung cung là chỗ đặc biệt.
Phân biệt ba thứ hay bị lẫn khi đọc truyện
Đọc nhiều truyện chưởng, dễ có cảm giác bát quái là phép thuật dùng vào việc gì cũng được. Thực ra có ba lĩnh vực khác nhau, chỉ chung bộ ký hiệu:
- Phong thủy bàn về chọn chỗ ở, chỗ táng, hướng nhà, bố cục; nó dùng bát quái, ngũ hành, Lạc thư để gắn phương vị với ý nghĩa. Nó không có "trận" để giam ai.
- Kỳ môn độn giáp là thuật số chọn thời điểm và phương hướng, xưa gắn với binh pháp; nó có tám cửa, chín sao, tám thần xoay theo giờ. Tên các cửa trong truyện lấy từ đây.
- Trận pháp trong tiểu thuyết là hư cấu dựa trên hai thứ trên cộng với trí tưởng tượng: đá biết đổi chỗ, cây làm người lạc, gió cát nổi lên theo ý người bày.
- Bày binh trong lịch sử là chuyện tổ chức đội hình, hậu cần, địa hình; các tên gọi như Bát trận đồ chỉ cho biết có một phép bày binh, không cho biết phép màu.
Khi gặp lời mời bày "trận bát quái" trong nhà để trấn giữ hay hút tài lộc, bạn có thể nhớ rằng hình ảnh ấy đến từ tiểu thuyết nhiều hơn từ sách phong thủy. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng không cần chi tiền cho một thứ chỉ có trong truyện.
Vì sao truyện chưởng vẫn đáng đọc với người học phong thủy
Tiểu thuyết không dạy phong thủy, nhưng nó giữ cho các khái niệm sống trong trí nhớ đại chúng. Nhiều người lần đầu biết tên tám quẻ, tám cửa, cửu cung qua truyện; khi bắt đầu học nghiêm túc, họ đã có sẵn một cái móc để treo kiến thức mới.
Điều cần làm là tháo lớp phóng đại ra. Hỏi: chi tiết này có trong sử không, có trong sách thuật số không, hay chỉ có trong truyện. Thói quen ấy giúp bạn đọc phong thủy nói chung tỉnh táo hơn, vì thị trường phong thủy hôm nay cũng có rất nhiều lời "diễn nghĩa".
Đọc lại Tam quốc và Kim Dung với con mắt đó, bạn vẫn thích những đoạn Khổng Minh bày đá, Hoàng Dung giải đố, nhưng thích theo cách của người hiểu chuyện: thấy tác giả khéo mượn chất liệu thật để dựng nên cái kỳ ảo, và biết dừng ở trang sách.
Một bài tập nhỏ cho người mới học: lấy đoạn Đào Hoa Đảo, vẽ ra giấy một hòn đảo, đặt tám quẻ theo hậu thiên bát quái quanh tâm đảo, rồi thử đặt chỗ ở của Hoàng Dược Sư, bến thuyền, rừng đào vào các phương. Bạn sẽ thấy ngay tám phương và tám quẻ ăn khớp thế nào, trung cung nằm ở đâu, vì sao người ta gọi một phương là Càn, một phương là Khôn. Bài tập ấy không làm bạn thành thầy, nhưng giúp nhớ lâu hơn mọi bảng tra.
Câu hỏi thường gặp
Bát trận đồ có thật không?
Có một phép bày binh mang tên Bát trận đồ được sử ghi là do Gia Cát Lượng soạn, và có những đống đá cổ được gắn với tên ấy. Còn trận đá làm nổi gió cát, giam được cả đạo quân là chi tiết hư cấu của Tam quốc diễn nghĩa.
Tám cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ có dùng trong phong thủy nhà ở không?
Tám cửa thuộc kỳ môn độn giáp, không phải phần chính của phong thủy nhà ở. Một số người làm nghề kết hợp nhiều thuật số, nhưng các trường phái phong thủy phổ biến như bát trạch, huyền không không dùng tám cửa này để xét nhà.
Đào Hoa Đảo có ngoài đời không?
Ở quần đảo Chu San, tỉnh Chiết Giang có một hòn đảo mang tên Đào Hoa, nay làm du lịch gắn với tiểu thuyết. Nhưng rừng đào bày theo ngũ hành bát quái khiến người lạc lối là sáng tạo của Kim Dung, không phải đặc điểm của hòn đảo thật.
Bài khẩu quyết cửu cung của Hoàng Dung có đúng toán học không?
Đúng. Khẩu quyết mô tả hình vuông kỳ ảo ba nhân ba với số năm ở giữa, tổng mỗi hàng, cột, đường chéo là mười lăm. Đây là Lạc thư, một kiến thức có thật được Kim Dung khéo đưa vào truyện.
Có nên bày vật phẩm theo hình bát quái trong nhà không?
Nếu thích về thẩm mỹ hay ý nghĩa văn hoá thì không sao. Nhưng không nên tin rằng bày theo trận sẽ trấn giữ hay hút tài lộc; hình ảnh trận pháp chủ yếu đến từ tiểu thuyết. Ưu tiên vẫn là ánh sáng, thông gió, gọn gàng.
Đọc bản dịch Tam quốc nào để tìm đoạn Ngư Phúc Phố?
Bản dịch của Phan Kế Bính, Bùi Kỷ hiệu đính là bản quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt. Đoạn Lục Tốn lạc vào trận đá nằm ở khoảng hồi tám mươi tư; số hồi và câu chữ có thể khác nhẹ giữa các lần in.