Phong thủy chuộng nhà sáng sủa vì nhà tối thường đi kèm ẩm, bí và khiến người ở uể oải; khoa học hiện đại bổ sung một lý do sâu hơn: ánh sáng ban ngày là tín hiệu chính để cơ thể chỉnh đồng hồ sinh học. Người sống lâu trong không gian thiếu sáng dễ ngủ muộn, khó dậy, ban ngày kém tỉnh táo, dù họ không để ý nguyên nhân.
Bài này đặt quan niệm "nhà sáng là dương khí đủ" cạnh những gì sinh học về nhịp ngày đêm đã biết: ánh sáng tác động lên cơ thể qua đường nào, bao nhiêu ánh sáng là đủ, vì sao sáng quá cũng không tốt, và cách đưa thêm ánh sáng tự nhiên vào nhà ống, căn hộ mà không phải đập phá.
Phong thủy nói gì về nhà sáng và nhà tối
Trong cách nói của phong thủy, ánh sáng thuộc dương, bóng tối thuộc âm. Một ngôi nhà ban ngày phải bật đèn mới đi lại được thường bị coi là "âm thịnh dương suy", khí trì trệ. Lời khuyên đi kèm khá thống nhất giữa các trường phái: phòng khách, nơi sinh hoạt chung cần sáng; minh đường trước nhà cần thoáng để đón ánh sáng; phòng ngủ thì không cần chói mà cần dịu và tối được khi nghỉ.
Đằng sau cách nói âm dương là những quan sát rất đời thường. Nhà thiếu nắng thì sàn, tường lâu khô, quần áo phơi trong nhà có mùi, góc khuất dễ mốc. Người ở nhà tối hay than mệt mỏi, buồn ngủ ban ngày. Ông cha ta không đo được những điều đó bằng thiết bị, nhưng nhìn thấy chúng lặp đi lặp lại và gọi chung là khí xấu.
Phong thủy cũng không đòi càng sáng càng tốt. Các sách thường nhắc đến tình trạng "dương quá thịnh": nhà nhiều kính, nắng chiều rọi thẳng, không có chỗ dịu mắt. Quan niệm về cân bằng này, như phần sau sẽ cho thấy, khá gần với cách các nhà nghiên cứu chiếu sáng nói về độ chói và nhiệt. Đây là quan niệm truyền thống; phần đo được thì có thể kiểm bằng dụng cụ đơn giản.
Đồng hồ sinh học vận hành nhờ ánh sáng thế nào
Gần như mọi sinh vật đều có nhịp sinh học ngày đêm, chu kỳ dài xấp xỉ 24 giờ, điều khiển giờ buồn ngủ, nhiệt độ cơ thể, tiết hormone. Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2017 được trao cho ba nhà khoa học Jeffrey Hall, Michael Rosbash và Michael Young vì đã làm rõ cơ chế phân tử của chiếc đồng hồ này. Ở người, đồng hồ trung tâm nằm ở một cụm tế bào thần kinh nhỏ phía trên chỗ bắt chéo của hai dây thần kinh thị giác.
Đồng hồ bên trong không chạy đúng 24 giờ tuyệt đối, nên mỗi ngày nó cần được chỉnh lại. Tín hiệu chỉnh mạnh nhất là ánh sáng đi vào mắt. Ngoài tế bào que và tế bào nón dùng để nhìn, võng mạc còn có một nhóm tế bào chứa sắc tố melanopsin, nhạy nhất với ánh sáng xanh lam. Nhóm tế bào này không giúp nhìn hình ảnh mà báo cho não biết "bây giờ là ban ngày".
Khi trời tối, cơ thể tăng tiết melatonin, hormone báo hiệu giờ ngủ; ánh sáng mạnh vào buổi tối làm giảm lượng melatonin và đẩy giờ buồn ngủ muộn hơn. Ngược lại, ánh sáng mạnh vào buổi sáng giúp đồng hồ "khớp giờ" sớm, tối dễ ngủ hơn. Đó là lý do người làm việc trong phòng tối cả ngày, tối lại dùng màn hình sáng, dễ rơi vào vòng ngủ muộn, dậy mệt.
Điểm then chốt là cường độ. Ánh sáng ngoài trời mạnh hơn ánh sáng trong nhà nhiều lần, nên một căn phòng nhìn "đủ sáng để đọc" vẫn có thể quá yếu đối với đồng hồ sinh học. Câu "nhà tối làm người uể oải" của dân gian, xét ở góc này, có cơ chế sinh học hẳn hoi.
Bao nhiêu ánh sáng là đủ: con số để hình dung
Độ rọi được đo bằng đơn vị lux. Các con số dưới đây là mức tham khảo thường gặp trong tài liệu chiếu sáng, dao động nhiều theo mùa, giờ và thời tiết; chỉ dùng để hình dung chênh lệch.
| Tình huống | Độ rọi tham khảo | Nhận xét |
|---|---|---|
| Ngoài trời nắng gắt buổi trưa | Hàng chục nghìn lux | Mạnh nhất mà mắt thường gặp |
| Ngoài trời âm u | Vài nghìn lux | Vẫn mạnh hơn hầu hết phòng trong nhà |
| Sát cửa sổ lớn ban ngày | Vài trăm đến vài nghìn lux | Giảm rất nhanh khi lùi vào trong |
| Giữa phòng khách nhà ống, xa cửa | Vài chục đến vài trăm lux | Thường phải bật đèn |
| Mặt bàn làm việc theo nhiều tiêu chuẩn văn phòng | Khoảng 500 lux | Mức đủ cho đọc viết lâu |
| Phòng khách buổi tối với đèn thường | Dưới vài trăm lux | Đủ sinh hoạt, yếu với đồng hồ sinh học |
Bảng cho thấy hai điều. Thứ nhất, ánh sáng giảm rất nhanh theo khoảng cách từ cửa sổ: một quy tắc kinh nghiệm trong thiết kế là vùng nhận sáng tốt chỉ sâu khoảng hai lần chiều cao từ sàn tới mép trên cửa sổ. Thứ hai, ra ngoài trời buổi sáng vài chục phút cho mắt nhận lượng ánh sáng mà cả ngày trong nhà khó đạt được. Bạn có thể dùng ứng dụng đo độ sáng trên điện thoại để so các vị trí trong nhà; số đo không chính xác tuyệt đối nhưng đủ để thấy chênh lệch.
Ánh sáng trong nhà ở Việt Nam: nhà ống, chung cư, nhà quê
Nhà ống là kiểu nhà khó lấy sáng nhất: mặt tiền hẹp, hai bên giáp nhà hàng xóm, chiều sâu có khi gấp năm, sáu lần bề ngang. Phần giữa nhà thường tối quanh năm. Giếng trời, khoảng thông tầng, mái lấy sáng sinh ra từ chính bài toán này, và cũng là chỗ phong thủy hay khen "có khí đi vào giữa nhà".
Căn hộ chung cư có ánh sáng tốt ở phía lô gia, ban công nhưng phòng ngủ trong, hành lang, bếp hở thường thiếu sáng. Căn hộ quay ra giếng thông gió hẹp của toà nhà có khi tối hơn cả nhà ống. Khi đi xem căn hộ, bạn nên xem vào cả buổi sáng và buổi chiều, đứng ở giữa căn chứ không chỉ ở cửa kính.
Nhà ở quê kiểu ba gian truyền thống có hiên rộng, mái thấp, cửa bức bàn nhiều cánh. Hiên chặn nắng gắt, cửa mở rộng cho ánh sáng phản xạ từ sân gạch vào trong. Đây là cách lấy sáng gián tiếp khéo: phòng không chói nhưng không tối. Nhiều nhà mới xây ở quê bỏ hiên, dùng cửa kính nhỏ, lại thành tối và nóng hơn nhà cũ.
Một chi tiết thú vị về mặt trời ở nước ta: phần lãnh thổ nằm trong vùng nhiệt đới, nên quanh mùa hè, buổi trưa mặt trời có lúc đi hơi lệch về phía Bắc thiên đỉnh. Nhà hướng Bắc ở miền Nam, miền Trung vì thế vẫn có thể nhận nắng vào một phần mùa hè, khác với hình dung "hướng Bắc không bao giờ có nắng" của người đọc sách xứ ôn đới.
Sáng quá cũng là vấn đề: chói, nóng, nắng chiều
Chói. Khi trong tầm nhìn có vùng quá sáng cạnh vùng tối, mắt phải điều tiết liên tục, gây mỏi và khó chịu. Bàn làm việc đặt quay mặt thẳng vào cửa kính lớn, hay tivi đặt đối diện cửa sổ, là những tình huống hay gặp. Phong thủy gọi đó là "dương quá thịnh"; chiếu sáng học gọi là chói lóa.
Nóng. Ánh nắng trực tiếp mang theo nhiệt. Ở khí hậu nóng ẩm, tường và kính hướng Tây nhận nắng buổi chiều khi không khí đã nóng sẵn, làm phòng tích nhiệt tới tối. Lấy sáng tốt không đồng nghĩa với để nắng rọi thẳng; ánh sáng phản xạ, ánh sáng khuếch tán qua rèm mỏng, ô văng, lam che thường dễ chịu hơn.
Tia cực tím. Nắng trực tiếp lâu ngày làm phai màu gỗ, vải, tranh và làm giòn nhựa. Đồ thờ, tranh cổ, sách nên tránh chỗ nắng rọi thẳng. Điều này trùng với lời khuyên dân gian không để bàn thờ "phơi nắng".
Ánh sáng ban đêm. Đèn đường, biển quảng cáo, đèn phòng bên cạnh hắt vào phòng ngủ khiến giấc ngủ kém sâu ở nhiều người. Đây là mặt trái của "dương" vào sai giờ.
Nguyên tắc chung. Sáng mạnh vào buổi sáng và ban ngày ở nơi sinh hoạt, dịu dần về chiều, tối hẳn khi ngủ. Cân bằng âm dương theo thời gian, nói theo ngôn ngữ phong thủy, khớp khá sát với nhịp sinh học.
Xem ánh sáng khi đi xem nhà mua hoặc thuê
Ánh sáng là thứ khó sửa nhất sau khi đã dọn vào, nên đáng kiểm kỹ ngay từ buổi đi xem. Một vòng kiểm ngắn gồm:
- Đi xem vào ban ngày, tốt nhất hai lần ở hai buổi khác nhau; nhà xem buổi tối với đèn bật sẵn thường trông sáng hơn thực tế.
- Tắt hết đèn rồi đứng ở giữa từng phòng, không chỉ đứng cạnh cửa sổ. Nếu phải bật đèn mới đọc được chữ trên điện thoại, phòng đó thiếu sáng.
- Nhìn ra ngoài cửa sổ: phía trước có toà nhà cao, tường kín sát mặt không? Khoảng trống bên ngoài quyết định lượng sáng nhiều hơn kích thước cửa.
- Hỏi về công trình sắp xây quanh đó: một toà nhà mới mọc lên phía trước có thể biến căn sáng thành căn tối trong vài năm.
- Xem hướng nắng chiều: phòng nhận nắng Tây trực tiếp cần có cách che, nếu không ánh sáng tốt sẽ đi kèm cái nóng khó chịu.
- Quan sát dấu hiệu ẩm ở góc tối: vệt ố, mùi mốc, sơn bong. Thiếu sáng và ẩm thường đi cùng nhau.
Những điều này trùng với lời dặn quen thuộc của người xem nhà theo phong thủy là "nhìn minh đường, nhìn chỗ khí tụ". Khác ở chỗ bạn có thể kiểm từng ý bằng mắt và bằng điện thoại, không cần dựa vào cảm giác của người khác.
Đưa thêm ánh sáng tự nhiên vào nhà mà không đập phá
Phần lớn các cách dưới đây không cần xin phép sửa chữa lớn; với việc mở thêm cửa, khoét sàn, đổi mái, bạn cần kiểm kết cấu và quy định xây dựng trước.
- Đo trước: ghi độ rọi ở vài điểm trong nhà vào ba thời điểm sáng, trưa, chiều để biết chỗ nào thực sự tối.
- Dọn chỗ cản sáng: tủ cao, kệ, rèm dày đặt sát cửa sổ thường chặn phần lớn ánh sáng. Chuyển đồ cao sang tường không có cửa.
- Dùng bề mặt sáng màu: trần trắng, tường sáng phản xạ ánh sáng sâu vào phòng hơn tường tối; sàn sáng cũng giúp, nhưng cần chống chói.
- Thay cửa đặc bằng cửa có ô kính mờ ở phòng trong, hoặc vách kính mờ phía trên cao để mượn sáng từ phòng ngoài mà vẫn kín đáo.
- Với nhà ống, cân nhắc giếng trời hoặc mái lấy sáng ở giữa nhà, kết hợp lam che nắng và chống dột; đây là việc nên có kiến trúc sư tính.
- Thay rèm một lớp dày bằng hai lớp: lớp voan mỏng khuếch tán ánh sáng ban ngày, lớp cản sáng dùng buổi tối và khi ngủ.
- Bù bằng thói quen: ra ban công, sân hoặc đi bộ ngoài trời vào buổi sáng; buổi tối giảm đèn trắng cường độ cao và màn hình sáng sát giờ ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Đèn trong nhà có thay được ánh sáng mặt trời không?
Đèn đủ sáng giúp nhìn rõ và làm việc, nhưng ở mức thường dùng trong nhà, cường độ vẫn thấp hơn nhiều so với ánh sáng ngoài trời. Muốn hỗ trợ nhịp sinh học, ánh sáng tự nhiên buổi sáng vẫn hiệu quả và rẻ nhất. Một số loại đèn chuyên dụng được dùng trong y khoa, nhưng việc đó cần bác sĩ hướng dẫn.
Phòng ngủ có nên đón nắng sáng không?
Nhiều người thấy dễ dậy hơn khi phòng ngủ nhận ánh sáng buổi sáng, nhưng người làm ca đêm hoặc ngủ muộn lại cần phòng tối hoàn toàn. Giải pháp linh hoạt là có rèm cản sáng tốt, mở ra khi thức dậy. Phong thủy cũng khuyên phòng ngủ thiên âm, tức dịu và yên, không chói.
Nhà tối thì treo gương có làm sáng hơn không?
Gương phản xạ ánh sáng nên có thể làm một góc sáng hơn nếu đặt đúng chỗ nhận ánh sáng từ cửa sổ. Tuy vậy gương lớn đặt sai vị trí có thể gây chói hoặc hắt nắng nóng. Phong thủy có nhiều quan niệm kiêng gương ở một số vị trí; đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Kính chống nắng có làm giảm lợi ích của ánh sáng không?
Kính phản quang, kính màu đậm cắt bớt nhiệt nhưng cũng cắt bớt ánh sáng nhìn thấy, phòng có thể tối hơn mong muốn. Khi chọn kính, bạn nên hỏi chỉ số truyền sáng và hệ số cản nhiệt, ưu tiên loại cản nhiệt tốt mà vẫn truyền sáng khá, kết hợp che nắng bên ngoài.
Ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại có tin được không?
Cảm biến điện thoại không được hiệu chuẩn như máy đo chuyên dụng nên số tuyệt đối có thể lệch. Nhưng nếu dùng cùng một máy, cùng cách cầm, bạn vẫn so được chỗ nào sáng hơn chỗ nào, trước và sau khi sửa. Với mục đích chỉnh nhà ở, như vậy là đủ.
Người già, trẻ nhỏ có cần ánh sáng khác người lớn không?
Mắt người lớn tuổi cần nhiều ánh sáng hơn để nhìn rõ và dễ bị chói hơn, nên lối đi, cầu thang cần sáng đều, tránh tương phản gắt. Trẻ nhỏ thì cần thời gian ngoài trời hằng ngày cho cả vận động lẫn mắt. Những điều này đáng ưu tiên hơn mọi quy tắc phương vị.