Ánh sáng phòng làm việc tại nhà tốt khi đạt ba điều: mặt bàn đủ sáng để đọc viết thoải mái (nhiều tiêu chuẩn chiếu sáng nơi làm việc đặt mức khoảng 500 lux cho việc đọc, viết, đánh máy), ánh sáng đến từ bên hông thay vì sau lưng hay trước mặt màn hình, và độ sáng trong phòng không chênh nhau quá gắt giữa vùng bàn với phần còn lại. Phong thủy diễn đạt điều thứ ba bằng ý cân bằng âm dương: phòng không quá tối, cũng không chói.
Bài này đi từ ánh sáng tự nhiên đến ánh sáng đèn: đặt bàn so với cửa sổ, xử lý nắng chiều kiểu nhà Việt Nam, chọn đèn trần và đèn bàn, màu ánh sáng theo giờ, và cách tự kiểm bằng những dụng cụ đơn giản. Các con số nêu ra là mức tham khảo phổ biến; mắt mỗi người khác nhau, nên bạn điều chỉnh theo cảm nhận của mình.
Sáng tối theo cách nhìn âm dương
Phong thủy coi ánh sáng thuộc dương, bóng tối thuộc âm. Phòng ở và làm việc được khuyên thiên về dương một chút, nghĩa là sáng sủa, nhưng không đến mức chói gắt, vì dương cực thịnh cũng bị coi là mất cân bằng. Một phòng làm việc tối om giữa ban ngày bị xem là âm khí nặng; một phòng kính bốn bề nắng rọi suốt buổi chiều thì bị xem là quá nóng, quá động.
Cách nói ấy nghe trừu tượng, nhưng khớp khá sát với những gì người làm chiếu sáng quan tâm. Mắt người làm việc mệt nhất không phải khi thiếu sáng chút ít, mà khi phải nhìn qua lại giữa vùng rất sáng và vùng rất tối: màn hình sáng giữa phòng tối, hay mặt bàn tối cạnh khung cửa sổ trắng loá. Mỗi lần chuyển, đồng tử phải co giãn để thích nghi.
Vì vậy, mục tiêu không phải làm cho phòng sáng nhất có thể, mà làm cho ánh sáng đều, có một vùng sáng hơn ở mặt bàn và phần còn lại dịu hơn nhưng không tối hẳn. Đó là cách hiểu thực tế của "âm dương hài hoà" trong một phòng làm việc. Đây là cách đối chiếu quan niệm với trải nghiệm, mức tin vào phần quan niệm tuỳ mỗi người.
Đặt bàn so với cửa sổ
Cửa sổ bên hông là vị trí chuẩn. Ánh sáng tự nhiên chiếu ngang qua mặt bàn, không phản vào màn hình, không làm mặt bạn ngược sáng trong cuộc họp có hình. Hướng dẫn công thái học văn phòng phổ biến cũng khuyên đặt màn hình vuông góc với cửa sổ.
Thuận tay nào thì sáng phía ngược lại. Người thuận tay phải viết tay nhiều nên để cửa sổ bên trái, tránh bóng bàn tay đổ lên trang giấy. Người thuận tay trái thì ngược lại. Nếu bạn gần như chỉ gõ phím, điều này ít quan trọng hơn.
Cửa sổ sau lưng gây loá màn hình. Ánh sáng từ sau chiếu vào màn hình tạo mảng phản chiếu trắng, buộc bạn tăng độ sáng màn hình hoặc nheo mắt. Phong thủy thì coi đây là lưng thiếu chỗ dựa. Hai lý do cùng chỉ một hướng: nên tránh.
Cửa sổ trước mặt cho tầm nhìn nhưng ngược sáng. Màn hình đặt trước nền trời sáng làm mắt điều tiết liên tục. Nếu bạn thích nhìn ra ngoài, dùng rèm voan tán sáng và đặt màn hình hơi lệch sang một bên khung cửa.
Nắng chiều và nắng gắt: chuyện riêng của nhà Việt Nam
Ở Việt Nam, phòng hướng Tây hoặc có cửa sổ phía Tây nhận nắng rất gắt từ đầu giờ chiều. Phòng làm việc như vậy cần nhiều lớp xử lý:
- Che từ bên ngoài trước: mái hiên, lam chắn nắng, giàn cây leo ngoài cửa sổ chặn nhiệt trước khi nó vào tới kính. Che bên ngoài hiệu quả hơn rèm bên trong vì nhiệt chưa kịp lọt vào phòng.
- Kính và phim cách nhiệt: giảm lượng nhiệt qua kính mà vẫn giữ ánh sáng. Nên chọn loại không phản quang mạnh để tránh hắt nắng sang nhà đối diện.
- Hai lớp rèm: một lớp voan mỏng tán sáng dùng hằng ngày, một lớp vải dày hoặc rèm cuốn cản sáng dùng khi nắng gắt nhất.
- Đổi giờ làm việc: nếu được, dồn việc cần nhìn màn hình lâu vào buổi sáng, buổi chiều làm việc nhẹ hơn hoặc ngồi ở vị trí khác trong phòng.
- Không dùng gương để "hoá giải" nắng: treo gương hắt nắng ra ngoài là cách làm theo quan niệm, nhưng có thể làm chói mắt người đi đường và hàng xóm. Lam, rèm, cây xanh là giải pháp vừa hợp ý "chắn sát" vừa không làm phiền ai.
Phòng hướng Bắc và hướng Đông ít gặp vấn đề này. Hướng Bắc cho ánh sáng đều suốt ngày, rất hợp với việc cần nhìn màu chính xác như vẽ, chỉnh ảnh; hướng Đông cho nắng sáng dịu, hợp người làm việc từ sớm.
Đèn trong phòng làm việc: ba lớp sáng
Một phòng làm việc dễ chịu thường có ba lớp ánh sáng đèn, mỗi lớp một nhiệm vụ. Bảng dưới tóm tắt từng lớp:
| Lớp sáng | Nhiệm vụ | Gợi ý chọn | Điều nên tránh |
|---|---|---|---|
| Sáng nền | Làm phòng không tối, giảm chênh lệch với màn hình | Đèn trần tán rộng, đèn hắt trần | Một bóng chói trơ giữa trần |
| Sáng tác vụ | Chiếu sáng mặt bàn khi đọc, viết | Đèn bàn có tay chỉnh, chụp che bóng | Bóng đèn lộ ra trước tầm mắt |
| Sáng điểm nhấn | Tạo chiều sâu, làm dịu góc tối | Đèn kệ sách, đèn cây góc phòng | Quá nhiều đèn màu, nhấp nháy |
Phong thủy dân gian hay khuyên tránh ngồi ngay dưới một chùm đèn lớn treo thấp, vì cảm giác có vật nặng lơ lửng trên đầu. Về thực tế, đèn treo ngay trên đầu cũng tạo bóng đổ của chính bạn lên mặt bàn. Đèn trần nên đặt lệch ra phía trước hoặc bên hông chỗ ngồi.
Màu ánh sáng và độ hoàn màu
Bóng đèn hiện nay ghi nhiệt độ màu bằng đơn vị Kelvin. Khoảng 2.700 đến 3.000 K là ánh sáng vàng ấm, gần với đèn sợi đốt cũ; khoảng 4.000 K là trắng trung tính; từ 5.000 đến 6.500 K là trắng xanh, giống ánh sáng ban ngày lúc trời âm u. Phòng làm việc ban ngày thường hợp với khoảng trung tính, vì đủ tỉnh táo mà không lạnh lẽo như phòng khám.
Nếu bạn làm việc tới đêm, có thể dùng đèn đổi được màu: trắng trung tính trong giờ làm, chuyển sang vàng ấm khi gần giờ nghỉ. Nhiều nghiên cứu về nhịp sinh học cho thấy ánh sáng nhiều thành phần xanh vào buổi tối có thể làm chậm cảm giác buồn ngủ; mức độ ảnh hưởng tuỳ cường độ và thời gian tiếp xúc, nên đây là hướng điều chỉnh hợp lý chứ không phải quy tắc tuyệt đối.
Chỉ số hoàn màu, thường ghi là CRI hoặc Ra, cho biết đèn làm màu sắc trông thật tới đâu. Với phòng làm việc thông thường, mức từ 80 trở lên là đủ; nếu bạn làm thiết kế, may mặc, chỉnh ảnh, nên chọn đèn có chỉ số cao hơn. Trong cách nói phong thủy, đèn có màu xanh tái hoặc đỏ gắt làm mất cân bằng ngũ hành của phòng; trong cách nói kỹ thuật, nó làm sai màu và mỏi mắt.
Bề mặt trong phòng cũng là nguồn sáng
Ánh sáng bạn nhận được không chỉ đến thẳng từ cửa sổ và bóng đèn, mà còn dội lại từ tường, trần, sàn và mặt bàn. Một phòng sơn trắng ngà với trần sáng có thể dùng ít đèn hơn hẳn một phòng tường gỗ sẫm, dù cùng diện tích và cùng cửa sổ. Vì vậy, chuyện chọn vật liệu và màu sắc là một phần của chuyện chiếu sáng.
Mặt bàn là bề mặt quan trọng nhất vì nó nằm ngay trong tầm mắt. Mặt bàn kính, mặt sơn bóng hay gỗ đánh vecni bóng loáng phản chiếu đèn và cửa sổ thành những vệt sáng chói. Mặt gỗ mờ, mặt melamine nhám hay một tấm lót bàn bằng vải, da, nỉ màu trung tính giúp mắt đỡ phải tránh những điểm chói đó. Màu mặt bàn quá tối cũng không tốt: giấy trắng đặt trên bàn đen tạo chênh lệch mạnh, mắt nhanh mỏi.
Theo quan niệm, mặt bàn kính trong suốt hay bị chê là "không giữ được khí", và bàn gỗ được ưa hơn. Phần lý do thực tế đã nói ở trên: kính phản chiếu, lạnh tay và dễ thấy vết bẩn. Bạn không cần bỏ bàn kính đang có, chỉ cần một tấm lót đủ rộng cho vùng làm việc chính.
Tự kiểm ánh sáng trong một ngày
Bạn không cần thiết bị chuyên dụng để biết phòng mình sáng đã ổn chưa. Một ngày quan sát theo trình tự sau là đủ để sửa những chỗ chính:
- Dùng ứng dụng đo độ rọi trên điện thoại, đặt điện thoại nằm ngửa trên mặt bàn, đo vào buổi sáng, trưa, chiều và tối. Con số chỉ mang tính tương đối nhưng giúp so sánh giữa các giờ.
- Tắt màn hình, nhìn vào mặt màn hình đen: nếu thấy rõ khung cửa sổ hay bóng đèn phản chiếu, cần đổi góc màn hình hoặc vị trí đèn.
- Bật màn hình, làm việc mười lăm phút, rồi nhìn ra góc xa nhất của phòng. Nếu góc ấy tối hẳn và mắt phải điều tiết lâu, phòng thiếu sáng nền.
- Đặt một tờ giấy trắng lên bàn, cầm bút viết: bóng tay có đổ lên dòng chữ không.
- Ngồi lại vào giờ nắng gắt nhất trong ngày, kiểm nhiệt trên mặt bàn và độ loá.
- Ghi lại, rồi sửa theo thứ tự rẻ trước: xoay màn hình, dời đèn bàn, thêm rèm voan, sau cùng mới thay đèn hay làm lam che nắng.
Khi làm việc lâu, bạn có thể áp dụng thói quen nghỉ mắt mà nhiều bác sĩ nhãn khoa hay nhắc: cứ khoảng hai mươi phút, nhìn một vật ở xa trong khoảng hai mươi giây. Một khung cửa sổ ở bên hông bàn khiến thói quen này dễ làm hơn hẳn. Nếu mỏi mắt kéo dài dù đã chỉnh ánh sáng, bạn nên đi khám mắt thay vì chỉ thay đèn.
Câu hỏi thường gặp
Phòng làm việc nên dùng đèn trắng hay đèn vàng?
Ban ngày, ánh sáng trắng trung tính khoảng 4.000 K thường dễ chịu cho việc đọc và nhìn màn hình. Đèn vàng ấm hợp cho buổi tối hoặc khi bạn chuyển sang việc nhẹ. Đèn đổi được màu là lựa chọn linh hoạt nếu bạn làm việc cả ngày lẫn đêm.
Đèn bàn nên đặt bên trái hay bên phải?
Người thuận tay phải thường đặt đèn bên trái để bóng bàn tay không đổ lên giấy khi viết; người thuận tay trái thì ngược lại. Chụp đèn nên che được bóng đèn khỏi tầm mắt, và đèn không chiếu thẳng vào màn hình.
Phòng làm việc không có cửa sổ thì chiếu sáng thế nào?
Dùng đủ ba lớp sáng: đèn trần tán rộng cho sáng nền, đèn bàn cho mặt bàn, và một hai đèn điểm ở góc để phòng không bí. Chọn đèn có màu gần ánh sáng ban ngày trong giờ làm và ra ngoài nghỉ mắt định kỳ.
Ngồi làm việc quay lưng ra cửa sổ có hại mắt không?
Ánh sáng từ sau lưng chiếu vào màn hình gây loá, khiến bạn tăng độ sáng màn hình hoặc nheo mắt, lâu dần mỏi hơn. Nên xoay bàn để cửa sổ ở bên hông; nếu không được thì dùng rèm tán sáng và màn hình chống chói.
Có cần treo gương để phản ánh sáng vào phòng làm việc tối không?
Gương lớn đặt đối diện cửa sổ có thể làm phòng sáng hơn, nhưng dễ gây loá nếu phản đúng vào màn hình hay mắt bạn. Sơn tường màu sáng, dùng rèm voan thay rèm dày và thêm đèn hắt trần thường an toàn và hiệu quả hơn.
Phong thủy có kiêng đèn chiếu thẳng xuống đầu người ngồi không?
Quan niệm dân gian ngại chùm đèn lớn treo thấp ngay trên đầu vì cảm giác bị đè. Về thực tế, đèn ngay trên đầu tạo bóng của chính bạn lên mặt bàn. Đặt đèn trần lệch về phía trước hoặc bên hông chỗ ngồi giải quyết được cả hai điều.