Khi hai gia đình anh em cùng ở một ngôi nhà, cách bố trí êm nhất theo cả phong thủy lẫn đời sống là: giữ một cửa chính và một bàn thờ tổ tiên chung, chia khu ở theo tầng hoặc theo dải dọc để mỗi gia đình có phòng ngủ, chỗ cất đồ và nếu được thì bếp riêng, đồng thời lập quy ước rõ ràng về không gian chung, chi phí và giờ giấc ngay từ đầu.
Tình huống này rất phổ biến: nhà bố mẹ để lại cho các con, anh em góp tiền xây một căn nhà lớn, hoặc em út cưới vợ về ở chung với gia đình anh. Bài đi qua từng phần: chọn cách chia, cửa và lối đi, bàn thờ, bếp, phần giấy tờ và quy ước, kèm một ví dụ giả định. Những điều nói là tốt hay kiêng theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chia tầng hay chia dọc
Có hai cách chia chính tuỳ hình dáng nhà và đất. Bảng so sánh giúp anh em chọn trước khi xây hoặc sửa.
| Tiêu chí | Chia theo tầng | Chia theo dải dọc (hai nửa nhà) |
|---|---|---|
| Hợp với | Nhà ống, nhà phố nhiều tầng | Nhà rộng ngang, đất vuông, nhà vườn ở quê |
| Lối vào | Thường chung một cửa, chung cầu thang | Có thể làm hai cửa riêng trên cùng mặt tiền |
| Riêng tư | Tầng trên phải đi qua tầng dưới | Mỗi nửa độc lập hơn |
| Ánh sáng, gió | Tầng dưới thường tối hơn tầng trên | Hai nửa có thể chênh nhau về nắng, hướng |
| Quan niệm hay nghe | Người tầng trên "đè" người tầng dưới | Nhà "chẻ đôi" bị coi là tách khí |
| Cách nhìn tỉnh táo | Xếp theo sức khoẻ, tuổi tác, nhu cầu; cách âm sàn | Giữ một không gian chung nối hai nửa, như sân hay gian thờ |
Không cách nào hơn tuyệt đối. Điều cần tránh là chia mà một bên chịu thiệt rõ rệt, chẳng hạn một bên toàn phòng tối không cửa sổ. Phong thủy coi trọng sự cân của âm dương; trong nhà ở chung, cân còn là sự công bằng mà mọi người cảm nhận được.
Một cửa hay hai cửa
Quan niệm về cửa chính. Phong thủy coi cửa chính là "khí khẩu" của ngôi nhà. Có ý kiến cho rằng một nhà mở hai cửa chính ngang nhau trên mặt tiền làm khí bị chia, như hai nhà ghép. Lời này mang tính quan niệm; với nhà đã được chia thành hai đơn vị ở thật sự, hai cửa là chuyện bình thường.
Một cửa chung, lối riêng bên trong. Với nhà ống, cách hay làm là giữ một cửa chính, sau cửa có sảnh hoặc phòng khách chung nhỏ, rồi cầu thang lên tầng của từng gia đình. Mỗi tầng có cửa khoá riêng ở đầu cầu thang.
Hai cửa trên cùng mặt tiền. Với nhà rộng ngang chia dọc, hai cửa giúp mỗi gia đình đi về không phiền nhau. Nên làm hai cửa cân nhau về kích thước, cùng phong cách, để nhìn từ ngoài vẫn là một ngôi nhà chứ không phải hai nhà lệch.
Chuông cửa, hòm thư, chỗ để giày. Những thứ nhỏ này hay bị quên khi chia nhà. Hai chuông riêng có ghi chú bằng màu hoặc ký hiệu, hai ngăn thư, hai kệ giày đặt hai bên sảnh giúp khách và người giao hàng không phải gọi nhầm nhà, và mỗi gia đình có cảm giác ngưỡng cửa cũng có phần của mình.
Lối thoát hiểm. Nhà nhiều gia đình nhiều người hơn, nên lối thoát hiểm và cầu thang không được chất đồ. Tầng trên nên có lối ra ban công hoặc sân thượng, không bị khung sắt bịt kín.
Bàn thờ tổ tiên: một chỗ chung, một người lo
Anh em ruột chung tổ tiên, nên phần lớn gia đình giữ một bàn thờ chung trong nhà, thường do anh trưởng hoặc người đang ở gần bố mẹ nhất lo hương khói. Có ý kiến cho rằng trong một nhà không nên lập hai bàn thờ cùng thờ một tổ tiên; lời này là quan niệm dân gian, nhưng về đời sống thì một bàn thờ chung cũng giữ cho anh em có một chỗ cùng hướng về, ngày giỗ cùng làm.
Vị trí bàn thờ chung nên ở nơi cả hai gia đình đều tới được mà không phải đi qua phòng riêng của bên kia: phòng thờ trên tầng cao có cầu thang chung, hoặc gian giữa của nhà chia dọc. Không nên đặt bàn thờ trong khu riêng của một gia đình, vì bên còn lại sẽ ngại vào thắp hương.
Bàn thờ thần linh, nếu có, cũng nên chung một chỗ cho cả ngôi nhà. Mỗi gia đình nhỏ có thể có một góc thờ vọng riêng nếu nếp nhà cho phép, nhưng bàn thờ chính chỉ nên một. Chi phí hương hoa, cỗ giỗ thì nên thoả thuận rõ: góp chung theo tháng hay mỗi nhà lo một số ngày giỗ.
Bếp chung hay bếp riêng
Khác với nhà ba thế hệ, nơi ông bà và con cháu thường ăn chung, hai gia đình anh em đã có con cái riêng thường có nhịp sinh hoạt, chi tiêu và khẩu vị riêng. Vì vậy nhiều gia đình chọn bếp riêng cho mỗi bên, kèm công tơ điện, đồng hồ nước riêng để chi phí rõ ràng. Theo quan niệm "một nhà một bếp", có người lo hai bếp là chia rẽ; nhìn thực tế, hai bếp lại giúp tránh những va chạm vặt về ai nấu, ai rửa, ai trả tiền chợ.
Nếu dùng bếp chung, nên có quy ước rõ về giờ nấu, chỗ để đồ của mỗi nhà, tủ lạnh chia ngăn hoặc mỗi nhà một tủ lạnh, và lịch dọn dẹp. Bếp chung hợp khi hai gia đình thân thiết, có người ở nhà nấu chung cho cả hai.
Về vị trí, các nguyên tắc bếp vẫn giữ: không đối cửa chính, không kẹp giữa hai chậu nước, có thông gió, xa phòng ngủ trẻ nhỏ. Nhà chia tầng có hai bếp thì nên xếp bếp các tầng chồng thẳng lên nhau để đường ống khói, ống nước đi gọn, tránh bếp tầng trên nằm trên phòng ngủ tầng dưới. Đây vừa là quan niệm "hoả không đè giường" vừa là chuyện nhiệt, mùi và an toàn.
Ánh sáng, tiếng ồn và mùi: ba thứ dễ gây va chạm nhất
Trong nhà hai gia đình, những chuyện nhỏ hằng ngày như tiếng bước chân trên sàn, mùi bếp lan lên cầu thang, ánh đèn hắt sang phòng bên lại hay gây khó chịu hơn những điều phong thủy hay bàn. Phong thủy gọi đó là khí bị nhiễu; nói cách thực tế thì đó là thiếu cách âm, thiếu thông gió và thiếu ranh giới.
Với tiếng ồn, sàn giữa các tầng nên có lớp cách âm hoặc ít nhất trải thảm ở khu phòng ngủ; cửa đầu cầu thang của mỗi tầng nên là cửa kín, có gioăng, để tiếng nói chuyện, tiếng tivi không đi thẳng lên xuống. Với mùi, mỗi bếp cần máy hút mùi có ống thoát ra ngoài, không xả vào giếng trời chung. Nhà ống có giếng trời giữa thì nên thống nhất không phơi đồ, không đặt máy nén điều hoà ở đó, để giếng trời làm đúng việc đưa sáng và gió vào cả nhà.
Với ánh sáng, tầng dưới thường thiệt hơn. Khi chia, có thể bù cho tầng dưới bằng phần sân trước, cửa sổ lớn hơn hoặc ưu tiên chỗ để xe. Phong thủy coi nhà sáng – tối cân bằng là tốt, đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn phòng ngủ có ánh sáng ban ngày và không khí lưu thông thì có lợi cho sức khoẻ, đó là điều ai cũng thấy.
Giấy tờ và quy ước nên có từ đầu
Phần lớn mâu thuẫn trong nhà anh em ở chung không đến từ hướng nhà mà từ những điều không nói rõ lúc đầu. Những việc nên làm:
- Giấy tờ nhà đất: nhà đứng tên ai, đồng sở hữu ra sao, phần của mỗi người được ghi nhận thế nào. Việc này nên hỏi công chứng viên hoặc luật sư và làm theo quy định hiện hành, không chỉ thoả thuận miệng.
- Chi phí chung: sửa mái, sơn ngoài, chống thấm, thang máy nếu có, phí vệ sinh ngõ. Ghi rõ chia theo tỉ lệ nào.
- Không gian chung: sân, sân thượng, chỗ để xe, chỗ phơi đồ, phòng khách chung dùng thế nào, ai được tiếp khách ở đâu.
- Giờ giấc: giờ khoá cửa chính, giờ giữ yên tĩnh, việc mở nhạc, tiếp khách khuya.
- Sửa chữa trong khu riêng: việc gì tự làm, việc gì đụng kết cấu chung phải bàn trước.
- Khi một bên muốn bán hoặc chuyển đi: nguyên tắc ưu tiên cho anh em, cách định giá.
Những thoả thuận này không phải thiếu tình nghĩa, mà là cách giữ tình nghĩa lâu dài. Phong thủy hay nhấn chữ "hoà" của gia đình; trong nhà nhiều chủ, hoà bắt đầu từ chỗ mọi người biết rõ phần của mình.
Ví dụ giả định: hai anh em chia nhà bốn tầng của bố mẹ
Ví dụ giả định: bố mẹ để lại một căn nhà ống bốn tầng ở Hà Nội cho hai con trai, cả hai đã có gia đình. Ban đầu hai anh em định chia "mỗi người hai tầng", anh ở tầng một và hai, em ở tầng ba và bốn. Khi bàn kỹ, họ thấy tầng một có cửa hàng nhỏ của chị dâu, tầng bốn có phòng thờ của cả nhà, và vợ chồng em có con nhỏ phải leo bốn tầng mỗi ngày.
Phương án sau khi điều chỉnh: tầng một giữ làm cửa hàng và phòng khách chung, có sảnh nhỏ sau cửa chính; tầng hai là khu của gia đình em, gần mặt đất cho con nhỏ; tầng ba là khu của gia đình anh; tầng bốn giữ phòng thờ chung và sân phơi chung. Mỗi tầng hai và ba có một bếp nhỏ và công tơ riêng. Cửa hàng tầng một trả một khoản thuê tượng trưng vào quỹ chung để sửa nhà.
Ngày giỗ, cả hai gia đình lên tầng bốn làm lễ, ăn cỗ ở phòng khách chung tầng một. Hai anh em ký một văn bản thoả thuận về chi phí và quyền dùng, có công chứng. Cách chia không chỉ dựa vào số tầng mà dựa vào nhu cầu thật của từng nhà, đúng với tinh thần cân bằng mà phong thủy hay nói.
Câu hỏi thường gặp
Anh em ở chung một nhà có nên làm hai bàn thờ tổ tiên không?
Phần lớn gia đình giữ một bàn thờ tổ tiên chung, do anh trưởng hoặc người ở gần bố mẹ lo. Hai bàn thờ cùng thờ một tổ tiên trong một nhà là điều nhiều người kiêng theo quan niệm. Mỗi gia đình nhỏ có thể thắp hương ở bàn thờ chung vào rằm, mồng một.
Ai nên ở tầng dưới, ai ở tầng trên?
Không có quy tắc phong thủy cố định. Nên xếp theo nhu cầu: gia đình có người già hoặc trẻ nhỏ ở tầng thấp, gia đình cần yên tĩnh ở tầng cao. Quan niệm "người tầng trên đè người tầng dưới" có thể giảm bằng cách cách âm sàn và thống nhất giờ yên tĩnh.
Nhà ở chung có cần xem hướng theo tuổi của cả hai anh em không?
Cửa chính đã cố định thì thường lấy theo người được coi là chủ nhà, thường là anh trưởng hoặc người đứng tên. Trong khu riêng, mỗi gia đình có thể kê giường, bàn theo cung phi của mình. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Có nên làm cầu thang riêng cho từng gia đình không?
Với nhà ống hẹp, làm hai cầu thang tốn diện tích và khó. Cách hay dùng là cầu thang chung với cửa khoá ở đầu mỗi tầng. Với nhà rộng chia dọc, hai cầu thang riêng giúp độc lập hơn. Mọi phương án cần đúng quy chuẩn xây dựng và có lối thoát hiểm.
Chị em gái đã lấy chồng có được về ở chung nhà bố mẹ với anh em trai không?
Pháp luật không phân biệt con trai con gái về quyền với tài sản của bố mẹ, việc ai ở đâu tuỳ thoả thuận trong gia đình và giấy tờ nhà đất. Về bố trí, các nguyên tắc chia khu, quy ước chung trong bài áp dụng như nhau.