Trải giường cưới, trong sách vở còn gọi là an sàng (đặt yên chiếc giường), là tục nhờ một người phụ nữ được coi là có phúc trong họ, thường là người có chồng con đầy đủ, gia đình êm ấm, trải chăn chiếu lên giường cưới vào một ngày giờ đã chọn, sau đó nhiều nơi cho một em bé lên lăn vài vòng để cầu đôi vợ chồng sớm có con. Tục này có ở người Việt lẫn người Hoa, mỗi vùng mỗi nhà làm khác nhau, và hiện nay nhiều gia đình làm gọn trong một buổi.
Bài này giải thích từng phần của tục: chữ an sàng hiểu thế nào, ai được nhờ trải giường, kê giường ngày nào, đặt gì lên giường, tục lăn giường bắt nguồn từ đâu và nên điều chỉnh gì cho hợp ngày nay. Đây là tập quán văn hoá mang ý cầu chúc, mức tin tuỳ mỗi người; tục không quyết định chuyện con cái hay hạnh phúc của đôi vợ chồng.
An sàng là gì và vì sao chiếc giường được coi trọng
Chữ "an" là đặt yên, "sàng" là giường. An sàng nghĩa đen là đặt chiếc giường vào chỗ của nó một cách chu đáo. Trong cưới hỏi xưa, chiếc giường cưới là tài sản lớn của đôi vợ chồng mới, có khi do nhà trai đóng, có khi là của hồi môn bên nhà gái mang sang. Việc kê giường vì thế được làm có nghi thức, có người đứng ra, có ngày giờ.
Ở người Việt, nhiều vùng gọi đơn giản là trải chiếu cưới hay trải giường cưới. Chiếu cưới ngày trước thường là chiếu hoa dệt có màu đỏ, có nơi dùng đôi chiếu chồng lên nhau, nay phần lớn thay bằng chăn ga gối đệm màu đỏ hoặc hồng. Ở cộng đồng người Hoa, lễ an sàng thường rõ nghi thức hơn: có giờ kê giường, có người trải giường, có đồ rải lên giường mang ý chúc phúc.
Vì sao lại là chiếc giường mà không phải tủ hay bàn? Vì đó là nơi gắn với đời sống vợ chồng và con cái, những thứ mà cưới hỏi xưa đặt kỳ vọng nhiều nhất. Hiểu như vậy để thấy tục an sàng là một lời chúc bằng hành động, không phải một phép làm cho điều gì đó xảy ra.
Ai được nhờ trải giường cưới
Người phụ nữ "song toàn" hoặc "đủ đầy". Cách chọn phổ biến là nhờ một người phụ nữ lớn tuổi trong họ hoặc hàng xóm thân, còn đủ chồng, có con cái, gia đình hoà thuận. Người Hoa gọi là người "toàn phúc". Ý của lựa chọn này là mượn hình ảnh một gia đình êm ấm để chúc cho gia đình mới.
Mẹ chồng hoặc người trong nhà. Nhiều nơi để mẹ chồng hoặc một bà cô, bà dì trải giường, nhất là khi gia đình không muốn nhờ người ngoài. Đây cũng là cách thể hiện sự đón nhận nàng dâu mới.
Có nơi nhờ hai người. Một số gia đình nhờ một cặp vợ chồng lớn tuổi cùng trải, ý chúc đôi trẻ sống với nhau đến đầu bạc như họ.
Điều không nên biến thành áp lực. Tiêu chí "đủ chồng đủ con" đôi khi làm người trong họ tổn thương: người goá chồng, người chưa có con, người đã chia tay. Ngày nay nhiều gia đình nhẹ nhàng hơn, chọn người thân thiết, vui vẻ, được cô dâu chú rể quý. Đây là chỗ nên giữ tinh thần chúc phúc hơn là giữ đúng từng chữ của tục.
Trình tự trải giường cưới thường gặp
Thứ tự dưới đây gộp từ cách làm phổ biến ở nhiều gia đình; mỗi nhà, mỗi vùng thêm bớt khác nhau. Nếu gia đình có nếp riêng hoặc người lớn trong họ đã quen một cách, nên theo nếp nhà.
- Dọn sạch phòng và giường trước một ngày. Giường lau sạch, nệm đã bóc lớp bọc, kê đúng vị trí cố định. Các việc kỹ thuật như khoan, bắt vít, chỉnh chân giường nên xong hẳn trước buổi trải.
- Chọn ngày giờ nếu gia đình có xem. Thường trước ngày cưới vài hôm, hoặc sáng ngày đón dâu. Gia đình nào không xem ngày thì chọn lúc thuận tiện cho người được nhờ.
- Người được nhờ rửa tay, trải ga, đặt gối. Gối đặt thành đôi, chăn gấp vuông ở cuối giường hoặc trải phẳng. Một số nơi trải chiếu trước rồi mới tới chăn ga.
- Đặt vài thứ mang ý chúc lên giường (tuỳ nhà). Người Hoa hay rải táo đỏ, lạc, long nhãn, hạt sen, đọc theo tiếng Hán ghép thành ý "sớm sinh quý tử". Người Việt có nơi đặt một đĩa trầu cau hoặc không đặt gì.
- Cho trẻ nhỏ lên lăn giường (nếu giữ tục). Em bé lăn vài vòng trên giường, người lớn đứng bên đỡ.
- Đóng cửa phòng, giữ giường đến ngày cưới. Sau buổi trải, nhiều nhà kiêng để người khác ngồi, nằm lên giường cưới cho đến đêm tân hôn.
Tục cho trẻ lăn giường cưới: gốc và cách làm cho an toàn
Tục lăn giường có ở cả người Việt lẫn người Hoa. Ý nghĩa dân gian rõ ràng: mượn hình ảnh một đứa trẻ khoẻ mạnh, nhanh nhẹn lăn trên giường cưới để chúc đôi vợ chồng sớm có con. Ngày xưa nhiều nơi chỉ chọn bé trai, vì quan niệm nối dõi; ngày nay rất nhiều gia đình chọn cả bé trai lẫn bé gái, hoặc một cặp, để lời chúc trọn vẹn và không ai thấy mình bị gạt ra.
Đứa trẻ thường từ khoảng một đến bốn tuổi, là con cháu trong họ hoặc con của bạn thân. Phần an toàn là phần người lớn hay quên. Giường cưới mới thường cao, nệm dày, ga trơn; trẻ lăn ra mép rất dễ ngã. Nên có người lớn đứng hai bên mép giường, bỏ các đồ rải như hạt lạc, hạt sen, táo đỏ ra khỏi tầm tay trẻ vì trẻ nhỏ dễ cho vào miệng và hóc. Nếu muốn giữ đồ rải, cho trẻ lăn trước rồi mới rải.
Một số gia đình thưởng cho đứa trẻ một phong bao nhỏ hoặc gói kẹo. Đây là phần làm cho buổi lễ vui, trẻ nhớ, không có ý nghĩa nghi lễ bắt buộc. Nếu trẻ sợ hoặc khóc, không cần ép; lời chúc vẫn trọn khi người lớn đặt bé ngồi lên giường một lúc.
Chuẩn bị chiếc giường cưới: phần tập quán và phần thực tế
Nhiều gia đình lo kỹ phần nghi thức mà quên kiểm chiếc giường. Bảng dưới đặt hai phần cạnh nhau để không sót việc gì.
| Hạng mục | Theo tập quán | Theo thực tế |
|---|---|---|
| Chất liệu giường | Giường gỗ chắc được ưa chuộng, coi là vững bền | Kiểm mối ghép, ốc vít, nan giường; giường không kêu khi trở mình |
| Kích thước | Có nhà đo theo thước Lỗ Ban (quy ước dân gian) | Đủ rộng cho hai người, thường từ 1,6 m; còn lối đi hai bên |
| Nệm | Mới, chưa ai nằm | Bóc nilon sớm cho bay mùi, chọn độ cứng hợp cả hai người |
| Chăn ga gối | Màu đỏ, hồng; gối đôi; có nơi thêu chữ hỷ | Giặt trước khi trải, chọn vải thoáng; chuẩn bị thêm một bộ thay |
| Vị trí | Có nhà xem hướng theo tuổi | Tựa tường đặc, không thẳng cửa, không dưới xà |
| Đồ rải lên giường | Táo đỏ, lạc, long nhãn, hạt sen (tục người Hoa) | Dọn sạch trước khi ngủ; tránh xa tầm tay trẻ nhỏ |
Thước Lỗ Ban ghi ở đây là quy ước dân gian về số đo, các bài trong danh mục cửa và nội thất có giải thích kỹ hơn. Một chiếc giường chắc chắn, đủ rộng và kê đúng chỗ là phần quan trọng hơn mọi con số đẹp.
Những lời kiêng quanh giường cưới và cách hiểu ngày nay
Quanh giường cưới có nhiều lời kiêng truyền miệng. Kiêng người khác ngồi, nằm lên giường sau khi đã trải: ý là giữ giường mới, sạch, dành riêng cho đôi vợ chồng. Kiêng di chuyển giường sau khi đã an sàng cho đến hết tháng cưới: ý là "đặt yên" thì để yên, đồng thời tránh cảnh vừa cưới xong lại kê dọn lộn xộn. Kiêng người đang có tang hay người đang mang thai trải giường: lời kiêng này ở mỗi nơi một khác, nhiều nhà ngày nay không còn giữ.
Cách hiểu tỉnh táo là phân biệt lời kiêng nào mang ý tôn trọng, giữ sạch, giữ trật tự, và lời kiêng nào có thể làm người khác tổn thương. Không cho người đang có tang trải giường là ý tế nhị để người đó khỏi khó xử; nhưng nói thẳng ra trước mặt họ là thiếu tế nhị. Giữ giường không ai ngồi lên là việc dễ, nên giữ.
Nếu lỡ có ai ngồi lên giường, giường phải kê lại vì đặt nhầm, hay người được nhờ trải bận đột xuất, không cần lo lắng. Tục cưới là để chúc mừng; không có quan niệm chính thống nào cho rằng một sơ suất nhỏ làm hỏng hôn nhân. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Làm gọn tục trải giường trong những hoàn cảnh ngày nay
Cưới ở căn hộ riêng của hai người. Nhiều đôi đã mua hoặc thuê nhà trước khi cưới, giường đã dùng từ trước. Khi đó tục trải giường có thể làm gọn: thay bộ chăn ga mới, mời mẹ hai bên hoặc một người thân trải giúp vào buổi sáng ngày cưới, chụp một tấm ảnh làm kỷ niệm. Không cần mua giường mới chỉ để giữ tục.
Đám cưới tổ chức ở nhà hàng, đôi vợ chồng về thẳng nhà riêng. Lúc này buổi trải giường thường làm trước một ngày, khi họ hàng còn đang chuẩn bị. Người được nhờ có thể là người ở gần, không nhất thiết phải là người lớn tuổi nhất họ, để khỏi phải đi lại xa.
Cưới lần hai hoặc cưới muộn. Với những đám cưới này, nhiều gia đình bỏ hẳn tục lăn giường hay rải hạt, chỉ giữ việc dọn phòng, thay đồ mới cho gọn gàng. Đây là lựa chọn hoàn toàn bình thường; tục cưới vốn linh hoạt theo hoàn cảnh.
Hai bên gia đình khác vùng, khác nếp. Nhà trai người miền Bắc, nhà gái người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh chẳng hạn, có thể mỗi bên quen một cách trải giường. Cách êm nhất là hỏi trước người lớn hai bên, chọn những phần cả hai thấy đẹp, và nói rõ ai đứng ra làm để ngày cưới không ai bị bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Trải giường cưới nên làm trước ngày cưới bao lâu?
Phổ biến là trước ngày cưới từ một đến ba ngày, hoặc buổi sáng ngày đón dâu. Làm quá sớm thì giường dễ bám bụi và khó giữ không ai ngồi lên. Gia đình có xem ngày thì theo ngày đã chọn, không xem thì chọn lúc người được nhờ rảnh và phòng đã dọn xong.
Nhà gái có trải giường không hay chỉ nhà trai?
Tục trải giường gắn với phòng cưới nên thường làm ở nơi đôi vợ chồng sẽ ở, phần lớn là nhà trai. Nếu đôi vợ chồng ở nhà riêng hoặc ở bên nhà gái thì trải giường ở đó. Nhà gái có thể chuẩn bị chăn ga gối làm của hồi môn mang sang.
Không có người phụ nữ "song toàn" trong họ thì nhờ ai?
Có thể nhờ mẹ chồng, một người thân mà cô dâu chú rể quý, hoặc chính hai vợ chồng tự trải với sự chứng kiến của bố mẹ. Tinh thần của tục là lời chúc, nên người trải là người thật lòng mừng cho đôi trẻ quan trọng hơn mọi tiêu chí.
Tục lăn giường có bắt buộc phải là bé trai không?
Không. Tục xưa ưu tiên bé trai vì quan niệm nối dõi. Ngày nay nhiều gia đình cho cả bé trai và bé gái cùng lăn, hoặc chọn đứa trẻ thân thiết nhất trong nhà. Điều cần giữ là an toàn cho trẻ: có người lớn đỡ hai bên và dọn hạt nhỏ khỏi giường.
Rải táo đỏ, lạc, hạt sen lên giường cưới có ý nghĩa gì?
Đây là tục của người Hoa, ghép tên các thứ theo tiếng Hán thành lời chúc sớm có con. Người Việt ở một số vùng cũng làm theo. Sau buổi lễ, nên gom các thứ này vào đĩa hoặc túi vải, không để trên giường qua đêm vì dễ vương vào chăn và hút kiến.
Sau đêm tân hôn có cần làm gì với giường cưới không?
Không có nghi thức bắt buộc nào. Nhiều gia đình giữ chăn ga cưới vài tuần rồi thay sang bộ dùng hằng ngày, cất bộ cưới làm kỷ niệm. Nếu tục nhà kiêng dời giường trong tháng đầu thì cứ giữ, còn sau đó có thể sắp xếp lại theo nhu cầu.