Trong phong thủy, âm dương là cách chia mọi thứ thành hai mặt đối lập mà nương nhau (sáng – tối, động – tĩnh, mở – kín), còn ngũ hành là cách xếp sự vật vào năm nhóm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ cùng quan hệ sinh và khắc giữa chúng. Hầu hết lời khuyên về nhà cửa, từ "phòng khách nên sáng" đến "bếp đừng sát chậu rửa", đều được lý giải bằng một trong hai lớp này hoặc cả hai.
Hiểu hai lớp nền giúp bạn đọc lời khuyên phong thủy một cách tỉnh táo: biết câu nào có lý do thực tế đi kèm (ánh sáng, gió, an toàn), câu nào chỉ là phép suy theo biểu tượng, và câu nào bị đẩy quá đà thành lời doạ. Bài này đi từ khái niệm đến cách các trường phái thật sự dùng chúng khi xem nhà, kèm vài chỗ người mới hay hiểu lệch. Đây là kiến thức văn hoá tham khảo; mức tin vào từng phép suy tuỳ mỗi người.
Âm dương: không phải tốt – xấu mà là hai mặt của một thể
Nghĩa gốc của hai chữ khá đời thường: âm là phía khuất nắng của sườn đồi, dương là phía được nắng. Từ hình ảnh ấy, người xưa mở rộng thành một cặp phạm trù dùng cho mọi thứ có hai mặt: ngày và đêm, nóng và lạnh, hoạt động và nghỉ ngơi, cứng và mềm, cao và thấp. Điều quan trọng nhất là hai mặt này không tách rời: trong âm có dương, trong dương có âm, và chúng luôn chuyển hoá qua nhau, như trưa nắng gắt rồi chiều mát dần.
Phong thủy mượn đúng tinh thần đó. Một ngôi nhà không cần "toàn dương" hay "toàn âm"; nó cần mỗi chỗ có tỉ lệ hợp với công việc diễn ra ở đó. Phòng khách, nơi đón người và trò chuyện, thường được mô tả là nên thiên dương: sáng, thoáng, có chuyển động. Phòng ngủ, nơi nghỉ, nên thiên âm: dịu sáng, kín đáo, yên. Nhìn bằng con mắt kiến trúc, đây là chuyện phân khu động – tĩnh mà bất kỳ người thiết kế nào cũng làm.
Vì vậy khi nghe ai nói một căn nhà "nặng âm khí" như một lời phán, nên hỏi lại cụ thể: thiếu ánh sáng ở đâu, ẩm ở đâu, gió có lưu thông không. Phần lớn những điều đó đo được và sửa được bằng cửa sổ, quạt hút, sơn sáng màu, cắt tỉa cây che nắng. Âm dương trong phong thủy nhà ở dùng tốt nhất như một bảng câu hỏi để quan sát, không phải một bản án.
Ngũ hành: năm trạng thái vận động, không phải năm chất
Chữ "hành" có nghĩa là đi, vận hành. Ngũ hành vì thế được nhiều học giả giải thích là năm trạng thái hay năm xu hướng biến đổi, chứ không phải năm nguyên tố vật chất như cách hiểu của Hy Lạp cổ. Thủy gắn với tính thấm xuống, làm ẩm; Hỏa gắn với bốc lên, nóng; Mộc gắn với vươn ra, sinh trưởng; Kim gắn với thu lại, rắn chắc, có thể biến đổi hình dạng; Thổ gắn với nuôi dưỡng, chứa đựng, làm nền.
Danh sách năm hành xuất hiện trong thiên Hồng Phạm của sách Thượng Thư theo thứ tự Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ. Về sau, qua thời Chiến Quốc và nhà Hán, các học giả ghép thêm quan hệ sinh – khắc và một hệ quy loại rất rộng: mỗi hành ứng với một phương, một mùa, một màu, một vị, một tạng trong cơ thể. Lịch sử hình thành chi tiết thuộc về triết học; ở đây chỉ cần nhớ rằng hệ quy loại ấy được ghép dần qua nhiều thế kỷ, nên giữa các sách có chỗ không khớp nhau.
Phong thủy dùng ngũ hành theo hai hướng. Hướng thứ nhất là gán hành cho thứ thấy được: hướng nhà, hình dáng núi và mái, màu sơn, vật liệu. Hướng thứ hai là gán hành cho thứ tính ra được: năm sinh, sao trong phép phi tinh, can chi của năm. Lời khuyên nảy sinh khi người ta đặt hai nhóm này cạnh nhau rồi xét chúng sinh hay khắc. Biết điều đó, bạn sẽ hiểu vì sao hai thầy cùng nhìn một căn nhà lại đưa ra lời khuyên khác nhau: họ chọn gán hành cho những thứ khác nhau.
Bảng tóm tắt hai lớp nền
Bảng dưới đặt hai khái niệm cạnh nhau để thấy mỗi lớp trả lời câu hỏi gì khi xem một ngôi nhà.
| Âm dương | Ngũ hành | |
|---|---|---|
| Câu hỏi cốt lõi | Chỗ này thiên động hay tĩnh, sáng hay tối, có cân với công năng không? | Thứ này thuộc nhóm nào, nó đứng cạnh nhóm nào, hai nhóm sinh hay khắc nhau? |
| Đơn vị chia | Hai mặt, chuyển hoá liên tục | Năm nhóm, nối bằng hai vòng sinh và khắc |
| Áp vào nhà ở | Phân khu động – tĩnh, ánh sáng, gió, độ kín – mở | Phương vị, màu, hình dáng, vật liệu, can chi năm |
| Thường gặp ở trường phái | Mọi trường phái, nhất là Loan đầu (hình thế) | Bát trạch, Huyền không, Tam hợp, phép chọn ngày |
| Cái đo được | Độ rọi, nhiệt độ, độ ẩm, tiếng ồn, lưu thông gió | Gần như không; chủ yếu là quy ước biểu tượng |
| Nguy cơ hiểu lệch | Coi âm là xấu, đòi nhà sáng rực mọi chỗ | Bày đồ theo bảng hợp – khắc mà quên công năng |
Hàng "cái đo được" là chỗ đáng để ý nhất. Lớp âm dương có nhiều điểm trùng với vật lý kiến trúc nên dễ kiểm chứng; lớp ngũ hành phần lớn là hệ biểu tượng văn hoá, có giá trị thẩm mỹ và tâm lý nhưng không nên đặt lên trên an toàn hay công năng.
Phong thủy dùng hai lớp này thế nào khi xem một ngôi nhà
Bước đầu là âm dương của tổng thể. Người xem theo lối hình thế thường đứng ngoài nhìn khối nhà: mặt nào hứng nắng, mặt nào khuất, phía sau có chỗ tựa không, phía trước có khoảng trống không. Đó là phép đọc âm dương ở quy mô lớn, rất gần với cách kiến trúc sư phân tích vi khí hậu.
Bước hai là ngũ hành của phương vị. Khi đã có hướng nhà, các phái lý khí gán hành cho từng góc theo bát quái: Đông và Đông Nam là Mộc, Nam là Hỏa, Tây Nam và Đông Bắc là Thổ, Tây và Tây Bắc là Kim, Bắc là Thủy, giữa nhà là Thổ.
Bước ba là đối chiếu đồ đạc, màu, vật liệu. Thứ đặt ở mỗi góc được xét xem cùng hành, sinh hay khắc với hành của góc đó. Ví dụ quen thuộc: góc Nam thuộc Hỏa, đặt bể nước lớn ở đó bị coi là Thủy khắc Hỏa.
Bước bốn là lớp thời gian. Huyền không và phép chọn ngày thêm hành của năm, tháng, của các sao bay vào từng cung. Lớp này phức tạp và khác nhau nhiều giữa các trường phái; người mới nên biết nó tồn tại hơn là cố áp dụng.
Bước cuối là cân nhắc thực tế. Người làm nghề tử tế sẽ đặt mọi gợi ý ngũ hành dưới ràng buộc thật: cửa thoát hiểm, kết cấu, đường điện nước, ngân sách, thói quen của người ở. Một gợi ý bắt đục tường chịu lực để "đổi hành" là gợi ý nên bỏ.
Những chỗ người mới hay hiểu lệch
Vài nhầm lẫn xuất hiện rất thường trong các nhóm hỏi đáp phong thủy, và hầu hết đến từ việc dùng hai lớp nền một cách tuyệt đối:
- Coi tương khắc là xấu tuyệt đối. Trong lý thuyết, khắc còn có nghĩa là kiềm chế, giữ cho không hành nào lấn át. Một hệ chỉ có sinh mà không có khắc bị chính các sách mô tả là mất cân bằng.
- Lẫn ngũ hành nạp âm với ngũ hành chính. "Mệnh Kim" theo năm sinh là ngũ hành nạp âm, một hệ tính riêng; hướng Tây thuộc Kim là ngũ hành chính của phương vị. Hai hệ cùng tên năm hành nhưng không thay nhau được.
- Tin rằng thiếu một hành thì nhà "khuyết". Không có quy định nào buộc nhà phải đủ năm hành theo nghĩa bày đủ năm món. Nhiều bộ "đủ ngũ hành" là cách bày hàng hơn là nguyên lý.
- Đánh đồng âm với tâm linh, ma quỷ. Trong phong thủy nhà ở, "âm" trước hết là tối, lạnh, tĩnh, ẩm. Gán thêm nghĩa đáng sợ là lối nói gây lo lắng không có cơ sở trong lý thuyết nền.
- Dùng một bảng màu hợp mệnh cho mọi phòng. Màu phòng còn phụ thuộc ánh sáng, diện tích, công năng; một phòng ngủ sơn đỏ rực vì chủ nhà "hợp Hỏa" có thể khó ngủ hơn là dễ ngủ.
Cách sửa chung cho các nhầm lẫn trên là luôn hỏi thêm một câu: lời khuyên này có lý do thực tế nào đi kèm không? Có thì đáng làm trước, không có thì xếp sau và làm ở mức vừa phải.
Đặt âm dương ngũ hành đúng chỗ giữa các trường phái
Các trường phái phong thủy không dùng hai lớp nền với cùng trọng lượng. Phái hình thế đặt nặng âm dương của địa hình: núi là tĩnh, nước là động, chỗ tựa và chỗ mở. Bát trạch dùng ngũ hành để giải thích vì sao tám hướng chia thành hai nhóm Đông tứ trạch và Tây tứ trạch. Huyền không phi tinh dùng ngũ hành cho từng con số từ 1 đến 9 rồi xét sinh khắc giữa sao và cung. Phép chọn ngày dùng ngũ hành của can chi.
Vì mỗi phái lấy dữ kiện khác nhau, kết luận cũng có thể ngược nhau. Một góc Bắc có thể được Bát trạch khen là hướng tốt với người này, trong khi phép phi tinh năm đó lại coi góc ấy cần để yên. Người đọc không cần chọn phe; chỉ cần biết rằng không có một bảng ngũ hành duy nhất đúng cho mọi trường hợp, và mọi kết luận đều đi kèm giả định của trường phái đưa ra nó.
Một cách dùng điềm tĩnh mà nhiều người theo: giữ phần âm dương làm khung (vì nó trùng với nhà sáng, thoáng, yên), dùng ngũ hành như một ngôn ngữ phối màu, phối chất liệu cho hài hoà, và chỉ đi sâu vào lớp thời gian khi thật sự muốn học trường phái đó một cách bài bản.
Ví dụ giả định: đọc một căn hộ bằng hai lớp nền
Ví dụ giả định: một căn hộ hai phòng ngủ ở Hà Nội, cửa chính hướng Bắc, ban công phòng khách hướng Nam, bếp nằm sâu phía trong không có cửa sổ, phòng ngủ nhỏ quay ra hành lang chung. Đọc theo âm dương, phòng khách nhiều nắng là phần dương rõ rệt và đúng vai trò; bếp kín, thiếu gió là chỗ "âm" không đúng chỗ, vì bếp vốn là nơi nóng, có lửa, cần thoát khí. Phòng ngủ nhìn ra hành lang ồn là chỗ đáng lẽ cần tĩnh mà lại bị động.
Đọc theo ngũ hành, phòng khách hướng Nam thuộc Hỏa; nếu chủ nhà định đặt một bể cá lớn sát ban công, một số người sẽ nói Thủy khắc Hỏa. Lý do thực tế đi kèm cũng có: nắng chiếu thẳng làm nước bể nóng, rêu mọc nhanh. Ở bếp, nhiều người khuyên tăng ánh sáng và gió, và với ngũ hành thì một ít màu gỗ sáng giữa khu nấu và khu rửa được coi là "thông quan" giữa Hỏa và Thủy.
Thứ tự sửa hợp lý vì thế là: lắp quạt hút và đèn tốt cho bếp, thêm rèm dày và cách âm cho phòng ngủ nhỏ, đặt bể cá tránh nắng trực tiếp. Mọi việc đều có lý do thực tế; lớp ngũ hành chỉ thêm một cách giải thích văn hoá cho những điều vốn nên làm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn phần ánh sáng và gió thì đo được.
Câu hỏi thường gặp
Âm dương và ngũ hành có phải cùng một học thuyết không?
Ban đầu là hai dòng ý tưởng riêng, về sau được ghép lại thành một khung chung, thường gọi gộp là âm dương ngũ hành. Trong phong thủy, âm dương hay dùng cho tổng thể và cảm giác không gian, ngũ hành dùng cho phương vị, màu, hình, vật liệu và thời gian.
Học phong thủy nên bắt đầu từ âm dương hay ngũ hành?
Nhiều người dạy nhập môn bắt đầu bằng âm dương vì nó gần trực giác và trùng với ánh sáng, gió, động – tĩnh. Ngũ hành nên học tiếp theo, kèm phương vị bát quái, vì cần nhớ nhiều quy ước hơn và dễ áp sai nếu chưa có khung.
Ngũ hành trong phong thủy có giống ngũ hành trong đông y không?
Cùng một hệ quy loại gốc nên có nhiều điểm trùng, ví dụ Mộc ứng phương Đông và mùa xuân. Nhưng mỗi ngành phát triển cách dùng riêng; không nên lấy lời khuyên phong thủy thay cho chẩn đoán y khoa hay ngược lại.
Nhà thiếu ánh sáng có phải là nhà âm khí nặng không?
Theo cách nói của phong thủy, nhà thiếu sáng và ẩm được mô tả là thiên âm. Cách hiểu tỉnh táo là đây là vấn đề chiếu sáng và thông gió, xử lý bằng cửa sổ, đèn, quạt hút, chống ẩm; không cần gán thêm nghĩa đáng sợ.
Có cần bày đủ năm hành trong mỗi phòng không?
Không có quy tắc bắt buộc như vậy. Một số người thích phối đủ năm nhóm màu, chất liệu cho cân đối thị giác, nhưng một phòng ít hành mà sáng, sạch, đúng công năng vẫn là phòng tốt theo cả cảm nhận lẫn kiến trúc.
Vì sao hai người xem phong thủy lại nói ngũ hành khác nhau?
Vì họ có thể theo trường phái khác nhau, gán hành cho những thứ khác nhau (hướng, năm sinh, sao của năm), hoặc xếp một vật liệu vào hành khác nhau. Hỏi rõ họ dựa vào dữ kiện nào sẽ giúp bạn hiểu lời khuyên thay vì chỉ làm theo.