Đá và gạch theo ngũ hành: granite, marble, đá ong, gạch nung và gạch men trong nhà

Đá và gạch đều thuộc hành Thổ vì gốc là đất và khoáng vật; đây là nhóm vật liệu chiếm nhiều diện tích nhất trong nhà Việt, từ móng, tường đến sàn. Khác nhau nằm ở sắc hành phụ: đá trắng mặt bóng nghiêng về Kim, đá đen về Thủy, gạch nung đỏ mang thêm sắc Hỏa, gạch men in vân gỗ được đọc như có sắc Mộc.

Bài này đi qua từng loại đá và gạch hay gặp, nêu đặc điểm vật liệu thật (độ cứng, độ thấm, độ trơn), cách quan niệm ngũ hành xếp chúng, rồi bàn chỗ dùng hợp và dấu hiệu Thổ đã quá nặng. Những đánh giá hợp hay không hợp ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn chuyện trơn trượt, thấm ố là chuyện vật lý, ai cũng gặp.

Đá, gạch và hành Thổ: vì sao cùng một nhóm

Trong hệ ngũ hành, Thổ là đất: chỗ cây mọc, chỗ nhà đứng, chỗ con người gieo trồng. Thổ được đặt ở trung tâm của năm hành và ứng với sự vững chãi, nâng đỡ, chứa đựng. Đá là đất đã rắn lại qua thời gian địa chất; gạch là đất được con người nặn và nung. Vì vậy cả hai đều về Thổ, và đó cũng là lý do người ta hay nói nhà gạch, nhà đá cho cảm giác “vững”.

Ở ngôi nhà, Thổ thường là hành có khối lượng lớn nhất, kể cả trong nhà phố bê tông. Móng, tường gạch, sàn lát, bậc thềm đều thuộc Thổ. Điều này hợp với quan niệm rằng ngôi nhà cần một nền Thổ vững để các hành khác đặt lên. Nhưng chính vì Thổ đã chiếm sẵn phần lớn, việc phối đá và gạch ở lớp hoàn thiện cần tính đến chuyện có làm căn nhà thêm nặng nề hay không.

Theo bảng quy loại phổ biến, Thổ ứng với màu vàng, nâu, màu đất, hình vuông và phẳng thấp, phương vị trung cung, Tây Nam và Đông Bắc. Thổ sinh Kim, được Hỏa sinh; khắc Thủy và bị Mộc khắc. Những quan hệ này sẽ được dùng ở các phần dưới khi bàn cách phối đá, gạch với gỗ, kim loại và màu sắc.

Mỗi loại đá, gạch mang sắc hành phụ nào

Bảng dưới đặt cạnh nhau đặc điểm vật liệu và cách đọc ngũ hành. Hành chính của tất cả là Thổ; cột thứ ba ghi sắc phụ thường được nhắc theo màu và bề mặt.

Một điểm hay gây nhầm: thứ người bán gọi là “gạch granite” thực ra là gạch porcelain nhân tạo, không phải đá granite tự nhiên. Về ngũ hành, cả hai vẫn là Thổ; về kỹ thuật, độ hút nước, độ bền và cách thi công khác nhau, nên hỏi rõ trước khi mua.

Granite và marble: chọn theo độ cứng, độ thấm trước khi theo màu

Granite và marble là hai loại đá tự nhiên hay được đặt lên bàn cân nhất. Về ngũ hành, cả hai là Thổ, và sắc phụ phụ thuộc màu: marble trắng vân xám mang sắc Kim, granite đen mang sắc Thủy, granite đỏ mang sắc Hỏa. Nhiều người chọn màu đá theo hướng phòng hoặc theo vật liệu xung quanh, ví dụ dùng đá vàng nâu cho phòng thiên về Thổ, đá trắng cho phòng muốn sáng sủa.

Trước chuyện màu, có một khác biệt vật liệu quyết định chỗ dùng. Granite là đá magma, khoáng vật chính như thạch anh và fenspat có độ cứng cao, nên chịu trầy xước, ít thấm, hợp làm mặt bếp, bậc thềm, sàn lối vào nơi nhiều người đi. Marble là đá biến chất gốc canxi cacbonat, mềm hơn rõ rệt và phản ứng với axit: một vệt nước chanh, giấm, rượu vang để lâu sẽ làm mặt đá mờ đi. Vì thế marble đẹp ở tường, mặt bàn phòng khách, ít hợp với mặt bếp nấu nướng hằng ngày.

Cả hai đều cần chống thấm định kỳ tuỳ loại, và mặt đá mài bóng khi ướt rất trơn. Với sàn và bậc ngoài trời, mặt đá thường được xử lý băm, khò lửa hoặc mài mờ để tăng ma sát. Theo cách đọc vẻ ngoài, mặt đá mờ nhám bớt sắc Kim và thêm cảm giác đất, gần Thổ hơn. Ở đây, quan niệm và an toàn lại đi cùng chiều: một mặt đá nhám, ấm màu cho cảm giác vững và cũng ít trượt chân hơn.

Đá ong và gạch nung: hành Thổ của nhà quê Việt

Nếu muốn thấy hành Thổ trong kiến trúc dân gian Việt, hãy nhìn những ngôi nhà đá ong ở làng cổ Đường Lâm, Hà Nội, hay sân gạch nung đỏ trước nhà ba gian ở đồng bằng Bắc Bộ. Đá ong được khai thác từ lớp đất giàu sắt, lúc mới đào còn mềm, để ra không khí thì cứng dần. Người ta xếp thành tường dày, không trát, để lộ bề mặt lỗ chỗ màu nâu đỏ. Gạch nung đỏ lát sân vừa phơi thóc vừa hút bớt nước mưa.

Theo ngũ hành, đá ong và gạch nung là Thổ có thêm sắc Hỏa, vì màu đỏ nâu và vì gạch qua lửa. Trong vòng tương sinh, Hỏa sinh Thổ, nên tổ hợp này được coi là ấm và vững. Cảm nhận thực tế cũng vậy: tường đá ong và sân gạch có khối nhiệt lớn, ban ngày hấp nhiệt, ban đêm nhả dần, nên trong nhà bớt chênh nhiệt. Bề mặt nhám, xốp còn hút ẩm, không đọng nước thành vũng trơn như gạch men bóng.

Ngày nay gạch nung trần được dùng lại trong nhà phố, quán cà phê, nhà vườn để lấy cảm giác mộc. Điểm cần biết là gạch nung và đá ong xốp nên dễ bám rêu, ố mốc ở chỗ ẩm; tường gạch trần trong nhà nên phủ một lớp chống thấm trong suốt, và sân gạch cần độ dốc thoát nước. Đó là cách giữ hành Thổ ở dạng đẹp nhất của nó, khô ráo và ấm, thay vì một mảng tường loang lổ.

Thổ theo phương vị: trung cung, Tây Nam, Đông Bắc

Quan niệm chung. Theo bát quái hậu thiên, Thổ ứng với trung cung, cung Khôn ở Tây Nam và cung Cấn ở Đông Bắc. Vì vậy những vị trí này hay được gợi ý dùng đá, gạch, gốm, màu đất. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và cách đặt lưới phương vị lên nhà đã có bài riêng ở các danh mục nền tảng.

Trung cung bằng vật liệu Thổ. Giữa nhà là nơi nhiều người muốn giữ thoáng, sạch, vững. Một sàn đá hoặc gạch liền mạch ở khu giữa nhà, không đứt gãy bởi bậc hay vách lộn xộn, vừa hợp quan niệm vừa giúp lối đi an toàn. Trong nhà ống, trung cung thường rơi vào cầu thang hoặc giếng trời; khi đó chỉ cần giữ khu này gọn, đủ sáng.

Tây Nam: phía nắng chiều. Ở Việt Nam, mặt Tây Nam hứng nắng chiều gắt. Tường đá, gạch dày hoặc lớp ốp đá ở mặt này có khối nhiệt lớn, cùng với mái hiên, lam che nắng, giúp trong nhà bớt nóng. Nếu tường phía này mỏng và trơ, hành Thổ theo quan niệm chẳng giúp gì; điều giúp được là cách nhiệt và che nắng.

Đông Bắc: phía gió mùa lạnh ở miền Bắc. Mùa đông, gió mùa Đông Bắc thổi vào các nhà phía Bắc. Một bức tường đặc, ít cửa ở mặt này vừa mang tính “Thổ chắn” trong quan niệm vừa che gió lạnh thật. Nhà ở miền Nam ít chịu gió lạnh, nên điều này không quan trọng bằng.

Không cần ép. Không ai phải lát đá ở Tây Nam chỉ vì bảng nói vậy. Nếu phòng ở vị trí đó là phòng ngủ, sàn gỗ vẫn hợp hơn vì ấm chân; Thổ có thể đến từ màu tường be, một chậu gốm hay khung tranh màu đất.

Sàn đá, sàn gạch và an toàn: độ trơn, độ lạnh, người già trẻ nhỏ

Những lời bàn về hành chỉ có nghĩa khi sàn đã an toàn. Với đá và gạch, các điểm sau quan trọng hơn màu hợp hướng:

• Mặt bóng trơn khi ướt: lối vào, nhà tắm, bếp, ban công nên dùng gạch hoặc đá có mặt chống trơn, hỏi người bán chỉ số chống trơn theo tiêu chuẩn họ công bố.
• Đá lạnh chân: sàn đá rộng trong phòng ngủ ở miền Bắc mùa đông khá lạnh; một tấm thảm cạnh giường giải quyết nhanh hơn mọi phép phối hành.
• Ngã trên sàn cứng đau hơn: nhà có người cao tuổi nên ưu tiên mặt nhám, tránh bậc chênh cốt nhỏ khó thấy, thêm tay vịn ở nhà tắm.
• Cầu thang đá cần mép bậc chống trơn hoặc rãnh, và màu mép bậc khác màu mặt bậc để dễ nhìn trong tối.
• Trẻ nhỏ hay bò, ngã: khu chơi nên có thảm mềm phủ lên sàn gạch, đá.
• Ron gạch: ron to và nhám hút bẩn, ron quá nhỏ trên nền không phẳng dễ bị bong gạch; chọn ron kháng khuẩn chống thấm ở khu ẩm.

Nếu cần, bạn hoàn toàn có thể giữ sàn đá cho lối vào và khu sinh hoạt chung, còn phòng ngủ dùng gỗ hoặc thảm. Một căn nhà chia vật liệu theo công năng như vậy thường hài hoà hơn căn nhà lát cùng một loại đá từ cửa đến gác.

Khi Thổ quá nặng: nhà lạnh, vang và cách làm mềm

Ví dụ giả định: một căn nhà phố ở Hải Phòng, tầng trệt lát đá granite xám khổ lớn, tường ốp đá đến ngang người, cầu thang đá, bàn đá, cột ốp đá. Chủ nhà thấy nhà sang nhưng vào mùa đông lạnh, nói chuyện bị vang, trẻ con chạy dễ trượt. Theo ngũ hành, đây là Thổ quá đậm có pha Kim (vì đá xám bóng); theo vật lý, đây là một không gian toàn mặt cứng, phản xạ âm mạnh và dẫn nhiệt nhanh.

Cách làm mềm không cần đục đá. Thêm thảm lớn dưới bộ bàn ghế để chia vùng và hút âm. Thay một phần đồ đá bằng gỗ: bàn trà gỗ, kệ gỗ, ghế bọc vải. Đặt cây lá to ở góc sáng. Treo rèm vải dày vừa phải. Theo quan niệm, đây là thêm Mộc để chế bớt Thổ, thêm vải màu ấm để cân sắc Kim; theo cảm nhận, căn phòng bớt vang, ấm hơn và trẻ có chỗ chơi an toàn.

Ngược lại, có những ngôi nhà thiếu hẳn Thổ: căn hộ toàn kính, gỗ sáng và kim loại, cảm giác chông chênh, thiếu điểm tựa. Lúc đó một mảng tường gạch trần, một chậu gốm lớn màu đất, một tấm thảm tông nâu hay sàn gạch màu be ở lối vào đủ để căn phòng có “nền”. Bài học chung là đá và gạch nên làm nền vững, không nên phủ kín đến mức căn nhà thành một khối đá lạnh.

Câu hỏi thường gặp

Đá granite thuộc hành gì?

Granite là đá tự nhiên nên thuộc hành Thổ. Sắc phụ đọc theo màu: granite trắng xám nghiêng Kim, granite đen nghiêng Thủy, granite đỏ nghiêng Hỏa, granite vàng nâu đậm sắc Thổ. Chọn màu theo không gian xung quanh và theo chỗ dùng, sau khi đã xét độ chống trơn.

Sàn đá marble trắng có hợp phong thủy phòng khách không?

Marble trắng là Thổ mang sắc Kim, thường được coi là sáng sủa, sạch. Về kỹ thuật, marble mềm hơn granite, sợ axit và dễ ố, nên hợp phòng khách khô ráo hơn là bếp. Nếu phòng thấy lạnh, thêm thảm và đồ gỗ để cân bằng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Gạch men vân gỗ là Thổ hay Mộc?

Theo chất gốc, gạch men là đất nung nên thuộc Thổ. Theo vẻ ngoài, vân và màu gỗ khiến nhiều người đọc nó có sắc Mộc. Cách đọc hai lớp này phổ biến trong thiết kế nội thất: hành chính là Thổ, sắc phụ là Mộc.

Tường gạch trần trong nhà có sao không?

Tường gạch nung trần mang Thổ và sắc Hỏa, được nhiều người coi là ấm, mộc. Điều cần chú ý là gạch xốp dễ bám bụi, ẩm mốc; nên phủ lớp chống thấm trong suốt và tránh để tường gạch trần ở chỗ ẩm như sát nhà tắm.

Có nên lát đá ở hướng Tây Nam vì hướng này thuộc Thổ?

Đó là một gợi ý theo quan niệm bát quái, không phải bắt buộc. Phòng ở Tây Nam nếu là phòng ngủ thì sàn gỗ vẫn hợp hơn vì ấm chân. Thổ có thể đến từ màu tường, đồ gốm. Điều thực sự có ích ở hướng này là che nắng chiều và cách nhiệt.

Đá ong có bền không, làm tường rào được không?

Đá ong cứng dần khi tiếp xúc không khí và đã được dùng làm tường nhà, tường rào ở nhiều làng cổ miền Bắc. Bề mặt xốp nên dễ bám rêu ở chỗ ẩm; cần nền móng tốt và thoát nước chân tường. Về ngũ hành, đá ong là Thổ có sắc Hỏa.