Cổ thư phong thủy là những sách chữ Hán bàn về chọn đất, đặt mộ và dựng nhà, được nghề địa lý chép đi chép lại qua nhiều đời. Những cuốn được nhắc nhiều nhất gồm Táng thư (gắn tên Quách Phác), nhóm Thanh nang (Thanh nang kinh, Thanh nang tự, Thanh nang áo ngữ), Hám long kinh và Nghi long kinh (gắn tên Dương Quân Tùng), Hoàng đế trạch kinh, Bát trạch minh kính, Dương trạch tam yếu, Địa lý nhân tử tu tri và Địa lý ngũ quyết.
Phần lớn các sách này không có tác giả chắc chắn: tên người gắn trên bìa thường là tên được truyền thống tôn lên, còn văn bản ta đọc hôm nay đã qua tay nhiều thế hệ chép, sửa, chú giải. Đọc cổ thư vì thế là đọc một dòng truyền thống nghề, không phải đọc lời một vị tổ duy nhất. Bài này xếp các sách theo nhóm, nói ngắn mỗi cuốn bàn gì, rồi gợi ý thứ tự đọc cho người mới.
Vì sao cần biết cổ thư dù chỉ muốn hiểu phong thủy nhà ở
Hầu như mọi lời khuyên phong thủy bạn nghe hôm nay đều có một cái gốc chữ nghĩa ở đâu đó trong cổ thư. Câu "tàng phong tụ thủy" đi ra từ Táng thư. Tám hướng Sinh khí, Thiên y, Diên niên, Tuyệt mệnh mà thầy bát trạch đọc cho bạn được hệ thống hoá trong Bát trạch minh kính. Ba thứ "cửa, phòng chủ, bếp" là khung của Dương trạch tam yếu. Biết gốc giúp bạn nhận ra lời khuyên nào đúng với sách, lời khuyên nào là người sau thêm thắt.
Cái lợi thứ hai là thấy được độ vênh giữa các thầy. Hai người cùng xem một căn nhà mà nói ngược nhau thường vì họ đứng trên hai bộ sách khác nhau: một người theo nhóm Thanh nang và phái Huyền không, người kia theo Bát trạch minh kính. Không bên nào "sai" theo nghĩa phạm luật của chính phái mình; họ chỉ dùng hai hệ quy ước khác nhau. Người đọc biết điều này sẽ bớt hoang mang và hỏi được câu đúng: thầy đang theo sách nào, phương pháp nào.
Cái lợi thứ ba là tỉnh táo. Rất nhiều sách cổ sinh ra trong xã hội nông nghiệp, nhà gỗ, gia đình nhiều thế hệ, mộ đất trên đồi. Đọc thẳng vào văn bản, bạn thấy rõ phần nào là kinh nghiệm môi trường còn dùng được (chỗ khô ráo, kín gió, có nước, có lối đi), phần nào là quy ước biểu tượng, phần nào gắn với một trật tự xã hội đã qua. Đó cũng là cách đọc mà site này theo đuổi: hiểu như văn hoá, dùng cho tỉnh táo.
Bản đồ các nhóm cổ thư theo nội dung
Có thể chia các sách hay gặp thành bốn nhóm. Thời đại ghi trong bảng là thời đại văn bản được lưu hành rộng hoặc được gán, không phải năm viết đã xác định.
| Nhóm | Sách tiêu biểu | Bàn chủ yếu về | Thời đại thường gán |
|---|---|---|---|
| Nền tảng về khí và đất mộ | Táng thư (Táng kinh) | Khí theo đất, gió làm tan, nước giữ lại; tứ linh; đất không nên táng | Gán Quách Phác đời Tấn; văn bản hiện còn qua nhiều lần biên tập |
| Hình thế (Loan đầu) | Hám long kinh, Nghi long kinh; Địa lý nhân tử tu tri; Địa lý ngũ quyết | Thế núi, mạch đất, huyệt, sa, thủy, hướng | Gán Dương Quân Tùng đời Đường; hai sách sau thuộc Minh, Thanh |
| Lý khí | Thanh nang kinh, Thanh nang tự, Thanh nang áo ngữ, Thiên ngọc kinh, Đô thiên bảo chiếu kinh | Phương vị, quẻ, sao, thời vận; nền của phái Huyền không | Gán nhiều đời; được chú giải tập trung từ đời Thanh |
| Dương trạch (nhà ở) | Hoàng đế trạch kinh, Bát trạch minh kính, Dương trạch tam yếu | Bố cục nhà, cửa, bếp, phòng; quan hệ người ở và nhà | Trạch kinh có từ khá sớm; hai sách sau lưu hành đời Thanh |
Bảng cho thấy một điều ít người để ý: phần lớn sách "cổ" về nhà ở thật ra khá muộn. Trong hàng nghìn năm, sách phong thủy chủ yếu bàn về đất mộ; phong thủy nhà ở như ta quen hôm nay phần lớn dựa vào sách đời Thanh.
Mỗi cuốn nói gì, trong một hai câu
Táng thư. Văn bản ngắn về đất chôn cất, nổi tiếng vì câu giải nghĩa hai chữ phong thủy: khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng. Đây là gốc của ý "tàng phong tụ thủy".
Nhóm Thanh nang. Ba văn bản rất cô đọng, dạng ca quyết, bàn về âm dương, phương vị và sự biến đổi của khí theo thời gian. Không có chú giải thì gần như không đọc được.
Hám long kinh và Nghi long kinh. Dạy nhìn thế núi như nhìn con rồng: mạch đi từ đâu, dừng ở đâu, hình núi xếp theo chín sao. Đây là sách cột của phái Hình thế.
Hoàng đế trạch kinh. Sách dương trạch sớm, ví ngôi nhà với cơ thể người, có đoạn nổi tiếng về "năm hư, năm thực" của nhà ở.
Bát trạch minh kính. Hệ thống hoá đông tứ trạch – tây tứ trạch, cung phi và tám du niên. Phần lớn lời khuyên hướng hợp tuổi ở Việt Nam đi ra từ khung này.
Dương trạch tam yếu. Lấy ba yếu tố cửa, phòng chủ, bếp làm trục để xét nhà, phân loại nhà theo số lớp, số gian.
Địa lý nhân tử tu tri và Địa lý ngũ quyết. Hai bộ sách phổ thông, nhiều hình vẽ, gom kiến thức hình thế thành hệ thống: long, huyệt, sa, thủy, hướng.
Thứ tự đọc gợi ý cho người mới
Đây là một thứ tự đi từ dễ hiểu đến khó, từ ý niệm đến kỹ thuật. Bạn không cần đọc hết mới bắt đầu quan sát nhà mình; mỗi bước đã có thứ dùng được.
- Đọc Táng thư trước, chỉ vài nghìn chữ: nắm ý khí, gió, nước, tứ linh. Đây là bộ từ vựng nền mà mọi sách sau đều dùng lại.
- Đọc Hoàng đế trạch kinh, nhất là đoạn ví nhà với cơ thể và đoạn năm hư năm thực: đây là cách nhìn nhà ở gần với kinh nghiệm sống nhất.
- Sang một sách hình thế phổ thông như Địa lý ngũ quyết hoặc các chương đầu Địa lý nhân tử tu tri để quen với long, huyệt, sa, thủy, hướng.
- Khi đã quen từ vựng, đọc Bát trạch minh kính và Dương trạch tam yếu để hiểu hai khung lý khí phổ biến nhất trong phong thủy nhà ở tại Việt Nam.
- Để nhóm Thanh nang và Hám long kinh về sau, đọc kèm chú giải; đây là phần khó nhất và nhiều tranh luận nhất.
- Song song, ghi lại mọi thuật ngữ vào một sổ tay riêng, kèm câu gốc và cách hiểu của từng bản chú giải.
Thứ tự này không phải quy định của nghề, chỉ là một lối đi giúp bạn khỏi sa vào phần ca quyết khó ngay từ đầu rồi bỏ cuộc.
Bản gốc, bản chép và chuyện "sách giả" trong nghề
Cổ thư phong thủy có một đặc điểm khiến người đọc phải cẩn thận: rất nhiều sách được gán cho người xưa để tăng uy tín. Hoàng đế trạch kinh mang tên Hoàng Đế, nhân vật truyền thuyết, nên dĩ nhiên không thể là tác phẩm của ông. Táng thư gán cho Quách Phác, nhưng văn bản hiện còn đã qua nhiều lần biên tập. Các sách gán cho Dương Quân Tùng cũng vậy. Ngay các học giả biên soạn Tứ khố toàn thư đời Càn Long, khi xếp sách phong thủy vào loại thuật số, đã ghi nhận nhiều nghi vấn về tác giả.
Điều này không làm sách mất giá trị, vì giá trị của nó nằm ở chỗ được nghề dùng và chú giải liên tục. Nhưng nó có nghĩa là khi ai đó nói "theo đúng lời Dương Công thì…", bạn nên hiểu là "theo một bản sách gán cho Dương Công, qua cách hiểu của một dòng chú giải". Câu chữ khác nhau giữa các bản là chuyện thường gặp, và một chữ khác có thể làm đổi nghĩa cả đoạn.
Chuyện "bí truyền" cũng nên nhìn tỉnh. Nghề địa lý xưa hay giữ sách trong gia đình, chép tay có chủ ý sai một vài chỗ để người ngoài khó dùng, hoặc chỉ truyền miệng phần then chốt. Giai thoại về túi sách xanh trao tay là một phần của văn hoá nghề. Ngày nay hầu hết các văn bản quan trọng đã được in, dịch, chú giải công khai; lời mời mua "sách bí truyền" giá cao thường đáng ngờ hơn là đáng tin.
Cổ thư được xếp ở đâu trong kho sách Trung Hoa
Người xưa không coi sách phong thủy là kinh điển ngang hàng với Tứ thư, Ngũ kinh. Trong cách chia sách truyền thống theo bốn bộ kinh, sử, tử, tập, sách phong thủy nằm trong bộ tử, ở loại thuật số, cùng với sách bói, sách xem tướng, sách chọn ngày. Khi biên soạn Tứ khố toàn thư đời Càn Long, các học giả chỉ chép vào một số ít sách phong thủy được coi là có giá trị văn bản, còn phần lớn chỉ được ghi tên trong mục lục kèm lời bình, nhiều lời bình khá dè dặt.
Bộ Cổ kim đồ thư tập thành đầu đời Thanh có hẳn một phần dành cho kham dư, gom nhiều văn bản phong thủy vào một chỗ. Nhờ những bộ tổng tập như vậy mà nhiều sách nhỏ còn giữ được đến nay. Với người đọc hôm nay, điều này nói hai việc. Thứ nhất, giới trí thức xưa đã phân biệt rõ sách thuật số với sách kinh học, và không ít nhà Nho phê phán thói quá tin phong thủy. Thứ hai, văn bản ta đọc thường đi qua các bộ tổng tập và các bản khắc in đời Minh, Thanh, nên khi một bản dịch ghi "theo bản cổ", bạn có thể hỏi thêm: cổ đến đời nào, khắc in ở đâu.
Cái còn giá trị và cái đã lỗi thời
Còn giá trị: con mắt quan sát môi trường. Chỗ đất khô ráo, tựa lưng vào thế cao, tránh gió lùa, gần nguồn nước nhưng không ngập, có lối vào mở ra khoảng thoáng: những điều này trùng với kinh nghiệm kiến trúc khí hậu nóng ẩm và vẫn có ích khi chọn đất, chọn nhà.
Còn giá trị: hệ thống thuật ngữ. Muốn đọc kiến trúc cổ, lăng tẩm, đình chùa, kinh thành, bạn cần bộ từ vựng của cổ thư: minh đường, án sơn, thủy khẩu, thanh long, bạch hổ. Đây là kiến thức văn hoá có thật.
Nên đọc như quan niệm: phần cát hung. Các phán đoán hướng này tốt, hướng kia xấu, năm này động thổ được, năm kia không là quy ước của từng trường phái. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và nó không thay được quy chuẩn xây dựng hay an toàn công trình.
Đã lỗi thời: phần gắn với trật tự xã hội cũ. Nhiều đoạn đặt người cha, con trưởng ở trung tâm, coi trọng con trai, đọc nhà theo vai trò gia trưởng. Đây là dấu vết thời đại, không phải nguyên tắc để áp nguyên vào gia đình hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Cổ thư phong thủy có bản tiếng Việt không?
Nhiều cuốn đã được dịch sang tiếng Việt, có bản kèm chữ Hán, có bản chỉ có phần dịch. Chất lượng không đều: nên chọn bản có nguyên văn, có chú thích người dịch và ghi rõ dịch từ bản nào, để khi gặp chỗ khó bạn còn đối chiếu được.
Nên đọc cổ thư nào đầu tiên?
Táng thư là lựa chọn hợp lý vì ngắn và là gốc của nhiều thuật ngữ. Sau đó có thể đọc Hoàng đế trạch kinh nếu bạn quan tâm nhà ở, rồi mới sang các sách hình thế và lý khí. Nhóm Thanh nang nên để sau cùng vì rất khó đọc khi thiếu chú giải.
Sách phong thủy cổ có bàn về chung cư không?
Không. Cổ thư sinh ra trong thời nhà thấp tầng, nhà gỗ, nhà có sân. Các cách áp cho căn hộ ngày nay đều là suy diễn của người sau. Bạn có thể dùng nguyên lý chung như ánh sáng, gió, lối vào, còn chi tiết nên coi là ý kiến của từng người viết.
Có phải sách càng cổ càng đúng không?
Không nên nghĩ vậy. Sách cổ cho biết truyền thống nghề nghĩ gì ở một thời, không phải chân lý cố định. Nhiều sách muộn như Bát trạch minh kính lại phổ biến nhất hiện nay. Đánh giá một lời khuyên nên dựa vào lý lẽ và điều kiện thực tế, không chỉ dựa vào tuổi của sách.
Vì sao sách phong thủy cổ chủ yếu bàn về mộ?
Trong xã hội truyền thống, việc chôn cất cha mẹ gắn với chữ hiếu và niềm tin về sự gắn bó giữa tổ tiên với con cháu. Vì thế nghề địa lý đầu tư nhiều nhất vào đất mộ. Sách chuyên về nhà ở chỉ phổ biến mạnh từ đời Minh, Thanh trở đi.
Đọc cổ thư có cần biết chữ Hán không?
Không bắt buộc nếu bạn đọc để hiểu văn hoá, vì đã có bản dịch. Nhưng biết ít chữ Hán và âm Hán Việt của các thuật ngữ sẽ giúp rất nhiều, nhất là khi các bản dịch dùng từ khác nhau cho cùng một khái niệm, hoặc khi cần so hai bản chép.