Chim, dơi, ong đến làm tổ trong nhà được dân gian đọc theo nhiều cách: chim én làm tổ dưới mái thường được coi là điềm lành, dơi và ong thì mỗi nơi nói một khác. Không có điều nào trong số đó là quy tắc của phong thủy kinh điển; chúng là tập quán và liên tưởng. Phần chắc chắn hơn là mỗi loài mang theo một kiểu rủi ro vệ sinh hoặc an toàn cần xử lý đúng cách.
Bài trả lời các câu hỏi hay gặp: lời truyền về từng loài, rủi ro thật, nên để yên hay dời tổ, và làm sao dùng việc "có con vật đến ở" như một tín hiệu để kiểm tra ngôi nhà. Mọi nhận xét lành dữ ở đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao con vật đến làm tổ lại được đọc thành điềm
Người xưa sống gần thiên nhiên và quen quan sát mọi thay đổi quanh nhà. Một con vật chọn ở lại thường được hiểu là nơi ấy yên ổn, có cái ăn, có chỗ trú. Từ đó nảy ra cách nghĩ nhà nào được chim về làm tổ là nhà "đất lành", gần với câu "đất lành chim đậu" mà người Việt hay nói khi chọn chỗ ở. Ngược lại, con vật gây sợ hãi hoặc gắn với bóng tối dễ bị coi là điềm không vui.
Ở Á Đông, nhiều liên tưởng còn đến từ chữ viết và âm đọc. Trong tiếng Hán, chữ chỉ con dơi đọc gần giống chữ "phúc", nên dơi xuất hiện dày đặc trên hoa văn trang trí, đồ gốm, khung cửa với ý chúc phúc. Thế nhưng ở nhiều làng Việt, dơi bay vào nhà lại bị một số người coi là không lành vì gắn với đêm tối và nơi hoang vắng. Cùng một con vật, hai cách đọc trái ngược, cho thấy điềm báo phụ thuộc vào văn hoá nhiều hơn vào chính con vật.
Vì vậy khi gặp chuyện chim, dơi, ong đến làm tổ, cách bình tĩnh nhất là ghi nhận lời truyền như một phần văn hoá, còn hành động thì dựa vào rủi ro thật. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Từng loài: lời truyền thường nghe, rủi ro thật và nên làm gì
Bảng gom các loài hay vào nhà ở Việt Nam. Cột "rủi ro thật" là điều bạn nên ưu tiên khi quyết định.
| Loài | Lời truyền thường nghe | Rủi ro thật | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Chim én, nhạn | Làm tổ dưới mái là nhà lành, nên để yên | Phân rơi xuống lối đi, hiên | Để yên hết mùa, đặt tấm hứng phân bên dưới |
| Chim sẻ | Ít lời truyền, coi là bình thường | Tổ trong khe mái, ống thông gió gây tắc, cháy nếu gần đèn | Đợi chim non rời tổ rồi bịt khe |
| Dơi | Có nơi coi là phúc, có nơi coi là không lành | Phân dơi tích tụ có thể mang mầm bệnh, mùi | Không bắt bằng tay, bịt lối vào khi dơi đã ra ngoài |
| Ong mật | Có nơi coi là lộc, có nơi ngại | Đốt khi bị kích động, người dị ứng nguy hiểm | Nhờ người có kinh nghiệm di dời đàn |
| Ong vò vẽ, ong bắp cày | Thường bị coi là điềm dữ | Đốt nhiều lần, có thể rất nguy hiểm | Tránh xa, nhờ đơn vị hoặc người chuyên xử lý |
| Thạch sùng, tắc kè | Tiếng kêu được đọc thành điềm theo từng nơi | Phân nhỏ, ít rủi ro, ăn côn trùng | Có thể để yên, giữ nhà gọn |
Không có loài nào trong bảng đòi hỏi làm lễ hay mua vật phẩm. Việc cần làm luôn là đánh giá rủi ro và xử lý đúng cách cho người và cho con vật.
Chim én làm tổ dưới mái: để yên hay dời đi
Ở nhiều nước Á Đông, chim én làm tổ dưới mái nhà từ lâu được coi là điềm tốt, nhà nào có tổ én thì giữ gìn, không phá. Lý giải thực tế khá gần: én bắt muỗi và côn trùng bay quanh nhà, tổ én bám ở chỗ khô ráo dưới mái, cho thấy phần mái đó kín mưa. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và cũng là một nếp sống chung hoà với thiên nhiên.
Phần phiền toái là phân chim rơi xuống hiên, lối đi, xe máy để bên dưới. Cách làm của nhiều gia đình là gắn một tấm ván nhỏ hoặc khay hứng dưới tổ, cách tổ một khoảng để chim vẫn ra vào được, và lau hiên thường xuyên. Khi dọn phân khô, nên đeo khẩu trang, làm ẩm trước khi quét để bụi không bay, rửa tay sau đó.
Nếu tổ nằm ở chỗ thật sự bất tiện, như ngay trên cửa chính hay sát đèn, cách nhẹ nhàng là đợi hết mùa, khi chim non đã bay đi, rồi gỡ tổ và làm chỗ đó khó bám hơn. Phá tổ khi đang có trứng hoặc chim non vừa làm khổ con vật vừa khiến nhiều người trong nhà áy náy.
Dơi trong nhà: vì sao cần cẩn trọng
Dơi hay trú ở trần mái, gác xép, nhà kho, nhà bỏ trống lâu ngày. Chúng có ích vì ăn rất nhiều côn trùng ban đêm. Tuy vậy, dơi hoang dã có thể mang mầm bệnh, và phân dơi tích tụ lâu trong không gian kín có thể chứa nấm, vi khuẩn gây hại cho đường hô hấp. Vì vậy không nên bắt dơi bằng tay không, không để trẻ nhỏ chạm vào dơi, kể cả dơi bị thương hay đã chết.
Nếu phát hiện dơi trú trên trần, cách thường được khuyên là quan sát xem chúng ra vào ở khe nào, đợi buổi tối khi dơi bay đi kiếm ăn rồi bịt khe lại. Một số nơi dùng tấm lưới một chiều cho dơi ra mà không vào lại được. Khi dọn phân dơi tích tụ nhiều, nên đeo khẩu trang loại tốt, găng tay, làm ẩm trước khi dọn, hoặc nhờ đơn vị vệ sinh có kinh nghiệm.
Về quan niệm, nhà có dơi được người này coi là có phúc, người kia coi là âm khí nặng. Phần dễ thống nhất hơn là dơi chỉ chọn chỗ tối, yên, ít người lui tới. Một gác xép đầy dơi cho biết phần đó của ngôi nhà đã bị bỏ quên, và đó là việc nên xử lý.
Xử lý tổ ong quanh nhà an toàn
Ong là trường hợp cần cẩn trọng nhất vì có thể gây nguy hiểm ngay. Thứ tự nên làm như sau.
- Giữ khoảng cách, không chọc, không ném, không phun nước vào tổ; báo cả nhà tránh khu vực đó.
- Quan sát từ xa xem là ong mật hay ong vò vẽ, ong bắp cày; tổ lớn hay nhỏ, ở cao hay thấp.
- Nếu là ong mật, liên hệ người nuôi ong hoặc người có kinh nghiệm để di dời cả đàn.
- Nếu là ong vò vẽ, ong bắp cày, nhờ đơn vị hoặc người chuyên xử lý; không tự đốt tổ vì dễ cháy nhà và bị đốt.
- Sau khi tổ được gỡ, kiểm tra khe mái, hốc tường, ống thông gió và bịt lại để ong không quay lại.
- Nếu có người bị đốt mà sưng nhiều, khó thở, chóng mặt, cần đưa đi cơ sở y tế ngay.
Lời truyền "ong làm tổ là lộc" không nên là lý do để giữ một tổ ong vò vẽ cạnh cửa sổ phòng trẻ. Khi lời truyền và an toàn mâu thuẫn, an toàn đi trước.
Dùng chuyện con vật làm tổ như một tín hiệu kiểm tra nhà
Nhìn theo cách của người làm bảo trì, con vật đến ở là dấu hiệu ngôi nhà có chỗ hở: ngói xô, khe giữa mái và tường, ống thông gió không có lưới, ô thoáng vỡ, gác xép ít người lên. Nhìn theo cách của phong thủy, đó là chỗ "khí tù", ít nhân khí. Hai cách nhìn gặp nhau ở chỗ cả hai đều khuyên mở, dọn và dùng lại những góc bị bỏ quên.
Một tổ chim hay tổ ong cũng là lời nhắc về mùa. Chim én về làm tổ vào mùa xuân, ong làm tổ nhiều khi trời ấm, dơi tìm chỗ trú khi trời trở lạnh. Ghi lại thời điểm phát hiện giúp năm sau chủ động bịt khe trước mùa.
Mỗi khi phát hiện một tổ mới, có thể tận dụng dịp đó để kiểm tra một lượt: mái có dột không, gỗ có mối không, dây điện trên trần có bị gặm không, ống thông hơi bể phốt có lưới chắn không. Nhiều gia đình phát hiện ra mái dột hay dây điện hỏng chính nhờ đi tìm chỗ chim chui vào.
Ví dụ giả định: một nhà ở quê bỏ trống nửa năm, khi con cháu về thấy dơi trú kín gian kho, chim sẻ làm tổ trong ống thông gió bếp. Thay vì lo lắng chuyện điềm, gia đình mở cửa, dọn kho, gắn lưới cho các ô thoáng, thay mấy viên ngói xô. Từ đó căn nhà khô hơn, sáng hơn và không còn con vật nào chui vào. Đó là ví dụ minh hoạ, không phải lời hứa về vận may.
Thạch sùng, tắc kè và tiếng kêu trong đêm
Thạch sùng là con vật gần như nhà nào ở Việt Nam cũng có. Tiếng chắt lưỡi của chúng được dân gian nhiều nơi gắn với điềm: kêu vào lúc ra cửa thì nên dừng lại, kêu khi đang bàn việc thì việc thành hay không thành. Cách đọc mỗi vùng mỗi khác, có khi trái ngược, nên khó coi là một quy tắc. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và cũng là một nét sinh hoạt văn hoá dễ thương nếu không biến thành nỗi lo.
Tắc kè lớn hơn, tiếng kêu to và vang, hay gặp ở nhà có vườn, có cây lớn gần mái. Một số người ngại vì tiếng kêu ban đêm làm giật mình, nhất là trẻ nhỏ và người già. Về thực tế, cả thạch sùng lẫn tắc kè đều ăn côn trùng, ít gây hại cho người. Phiền toái chính là phân nhỏ rơi trên mặt bàn, trên đồ thờ và tiếng ồn.
Nếu muốn bớt, cách nhẹ nhàng là giảm thức ăn của chúng: đèn ngoài hiên dùng loại ít hút côn trùng, cửa sổ có lưới, dọn các góc tối nhiều muỗi. Khi côn trùng ít đi, thạch sùng và tắc kè tự giảm. Không nên dùng keo bẫy dính hay thuốc độc trong nhà có trẻ nhỏ và thú cưng, vì rủi ro cho người và vật nuôi lớn hơn nhiều so với phiền toái do con vật gây ra.
Câu hỏi thường gặp
Chim bay vào nhà rồi bay ra có phải điềm gì không?
Dân gian mỗi nơi đọc một kiểu, có nơi coi là có khách, có nơi coi là có tin. Không có cơ sở để coi đây là điềm chắc chắn. Chỉ cần mở cửa cho chim bay ra, không đuổi hoảng loạn, rồi kiểm tra xem cửa lưới có hở không.
Có nên phá tổ chim én dưới mái nhà không?
Nhiều gia đình giữ tổ én vì coi là điềm lành và vì én ăn côn trùng. Nếu tổ ở chỗ bất tiện, nên đợi hết mùa sinh sản, khi chim non đã bay đi, rồi mới gỡ và làm chỗ đó khó bám hơn.
Dơi chết trong nhà thì xử lý thế nào?
Không chạm tay không vào dơi. Đeo găng tay, dùng túi nilon lộn ngược để nhặt, buộc kín và bỏ theo rác thải. Rửa tay kỹ sau đó. Nếu có người bị dơi cắn hay cào, cần đến cơ sở y tế để được tư vấn.
Ong mật làm tổ trên cây trước nhà có nên giữ không?
Nếu tổ ở xa lối đi, nhà không có người dị ứng với ong và trẻ nhỏ được dặn tránh xa thì một số gia đình vẫn giữ. Nếu tổ gần cửa, gần chỗ trẻ chơi, nên nhờ người có kinh nghiệm di dời đàn ong.
Thạch sùng kêu trong nhà có phải điềm báo không?
Tiếng thạch sùng được dân gian nhiều nơi gắn với điềm này điềm khác, cách đọc mỗi vùng một khác. Thạch sùng ăn muỗi và côn trùng, gần như vô hại. Có thể để yên và giữ nhà gọn để chúng không làm bẩn đồ.
Nhà nhiều chim, dơi đến làm tổ có phải nhà âm khí nặng không?
Theo quan niệm, đó là dấu hiệu nhà có chỗ tù, ít người qua lại. Thực tế thường là mái và tường có khe hở, gác kho ít dùng. Kiểm tra, bịt khe, dọn dẹp và dùng lại những góc đó là cách xử lý hợp lý.