Phần lớn vật liệu hiện đại không có chỗ sẵn trong bảng ngũ hành cổ, vì sách xưa chỉ biết gỗ, đất, đá, kim loại và nước. Khi xếp bê tông, nhựa, tôn, đá nhân tạo hay giấy dán tường vào một hành, người làm phong thủy hiện nay thường dựa trên ba căn cứ: chất gốc làm nên vật liệu, vẻ ngoài của nó (màu, hình, bề mặt) và cách nó được làm ra. Ba căn cứ này nhiều khi cho ba đáp án khác nhau, nên cùng một tấm tôn đỏ có người gọi là Kim, có người gọi là Hỏa.
Bài này đi qua từng nhóm vật liệu hay gặp trong nhà Việt bây giờ, nêu cách xếp phổ biến, chỗ các ý kiến vênh nhau và những điều thực tế nên xét trước hành: độ bền, nhiệt, ẩm, an toàn cháy. Ngũ hành ở đây được dùng như một hệ quy loại văn hoá để phối vật liệu cho hài hoà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao vật liệu hiện đại khó xếp vào ngũ hành
Bảng ngũ hành quen thuộc được hình thành từ một thế giới vật chất rất khác. Người xưa dựng nhà bằng gỗ, tre, đất nện, gạch nung, ngói, đá và một ít sắt đồng ở bản lề, đinh, khoá. Mỗi thứ ấy gần như trùng khớp với một hành: gỗ tre là Mộc, đất gạch đá là Thổ, sắt đồng là Kim. Lửa và nước không phải vật liệu xây, nên Hỏa và Thủy hiện diện qua bếp, giếng, ao và màu sắc.
Vật liệu ngày nay phần nhiều là hỗn hợp. Bê tông là xi măng, cát, đá, nước và cốt thép. Tôn là thép mỏng mạ kẽm hoặc hợp kim nhôm kẽm, phủ một lớp sơn màu. Đá nhân tạo gốc thạch anh là bột đá trộn nhựa liên kết. Tấm ốp mặt tiền kiểu alu là hai lá nhôm kẹp một lõi nhựa. Một vật liệu như vậy mang dấu vết của hai, ba hành cùng lúc, nên câu hỏi “thuộc hành gì” không còn một đáp án gọn.
Vì thế các bảng tra trên mạng thường lệch nhau ở đúng những dòng này. Người viết bảng nào cũng có lý của mình, chỉ là họ đứng ở căn cứ khác nhau. Hiểu được căn cứ, bạn sẽ đọc bảng tỉnh táo hơn và không phải lo khi hai nguồn nói ngược nhau. Điều đáng giữ là ngũ hành trong nhà ở chủ yếu bàn về cảm giác tổng thể của một không gian: nặng hay nhẹ, ấm hay lạnh, cứng hay mềm, chứ không đòi một phép phân loại hoá học.
Ba cách xếp: theo chất gốc, theo vẻ ngoài, theo cách chế tạo
Theo chất gốc. Cách này hỏi vật liệu được làm chủ yếu từ gì. Bê tông, thạch cao, gạch, gốm có gốc là đất đá nên về Thổ. Thép, nhôm, inox về Kim. Ván gỗ công nghiệp dù có keo vẫn chủ yếu là sợi và dăm gỗ nên về Mộc. Đây là cách gần với lối nghĩ cổ nhất, nhưng bế tắc với nhựa, vì nhựa làm từ dầu mỏ, thứ không có tên trong hệ ngũ hành.
Theo vẻ ngoài. Cách này hỏi mắt người nhìn thấy gì: màu nào, hình nào, bề mặt bóng hay nhám. Một tấm tôn sơn đỏ, theo cách này, mang sắc Hỏa; một mảng tường bê tông trần màu xám lạnh lại gần Kim hơn Thổ. Nhiều người làm thiết kế nội thất theo phong thủy chuộng cách này vì nó khớp với cảm nhận thật của người ở trong phòng.
Theo cách chế tạo. Cách này để ý vật liệu đi qua lửa, qua nước hay qua khuôn. Gạch, gốm, kính đều qua lò nung nên có người thêm sắc Hỏa vào bên cạnh Thổ. Cách xếp này ít dùng khi phối đồ, chủ yếu xuất hiện trong các bài giảng giải nghĩa.
Kết hợp ba cách. Trong thực hành, người ta thường lấy chất gốc làm hành chính và để vẻ ngoài quyết định hành phụ. Ví dụ, sàn gạch men màu xanh rêu: hành chính là Thổ vì gốc đất nung, hành phụ là Mộc vì màu xanh. Cách đọc hai lớp này giúp bạn không phải tranh cãi một vật liệu “thật sự” là hành gì, mà nhìn nó như một tổ hợp.
Khi các cách cho kết quả ngược nhau. Hãy ưu tiên thứ chiếm diện tích lớn và đập vào mắt nhiều nhất. Một bức vách sơn trắng che bê tông bên trong được cảm nhận như mặt phẳng màu trắng, không ai thấy cốt thép. Phong thủy nhà ở xét cái người ở cảm nhận được, nên lớp bề mặt thường nặng ký hơn lớp lõi.
Bảng xếp hành cho vật liệu hiện đại hay gặp
Bảng dưới gom cách xếp phổ biến. Cột “theo vẻ ngoài” thay đổi theo màu và bề mặt cụ thể; cột cuối nêu điều thực tế mà khi chọn vật liệu bạn nên xét trước chuyện hành.
| Vật liệu | Theo chất gốc | Theo vẻ ngoài | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|---|
| Bê tông, vữa xi măng | Thổ (cốt thép bên trong là Kim) | Bê tông trần xám: nghiêng Kim; trát sơn: theo màu sơn | Chống thấm, chống nứt; mái bằng bê tông hấp nhiệt mạnh |
| Thạch cao (trần, vách) | Thổ | Thường trắng, mịn: nghiêng Kim | Sợ nước; trần thạch cao khu bếp, nhà tắm nên dùng loại chịu ẩm |
| Tôn lợp, tôn vách | Kim | Theo màu sơn: đỏ là Hỏa, xanh là Mộc hoặc Thủy | Nóng và ồn khi mưa; nên có lớp cách nhiệt, cách âm |
| Nhựa PVC, uPVC, nhựa ốp | Không có hành gốc rõ; có người xếp Thủy vì dẻo, chảy khi nóng | Theo màu và vân in | Chọn loại chống cháy lan, không mùi khi mới lắp |
| Đá nhân tạo gốc thạch anh | Thổ (bột đá) có thêm nhựa | Mặt bóng trắng: nghiêng Kim | Bụi khi cắt mài rất hại phổi thợ; cắt ướt, có bảo hộ |
| Tấm ốp nhôm nhựa (alu) | Kim ở mặt ngoài, lõi nhựa | Theo màu phủ | Mặt tiền cao phải theo quy chuẩn phòng cháy; lõi chống cháy an toàn hơn |
| Gạch vân gỗ, nhựa giả gỗ | Thổ hoặc không rõ | Mộc vì vân và màu gỗ | Bền nước hơn gỗ thật; chọn mặt chống trơn cho sàn |
| Giấy dán tường, sơn nước | Lớp mỏng, gần như không tính chất gốc | Theo màu, hoa văn | Tường ẩm sẽ bong, mốc; xử lý ẩm trước khi dán |
Bạn có thể thấy cột cuối không hề nhắc tới may rủi. Đó là chủ ý: những lưu ý ấy quyết định ngôi nhà ở có dễ chịu, bền và an toàn hay không, còn cột hành chỉ giúp phối cho hợp mắt.
Bê tông và thạch cao: khung nhà ngày nay thuộc Thổ
Nếu nhìn cả ngôi nhà phố bê tông cốt thép, phần lớn khối lượng của nó là Thổ: móng, cột, dầm, sàn, tường gạch, vữa trát. Đây là điểm giống nhà xưa nhiều hơn người ta tưởng, vì nhà đất, nhà gạch của ông bà cũng là Thổ chiếm phần lớn. Điều khác là bê tông được che kín dưới lớp sơn, gạch ốp, trần thạch cao, nên cảm giác trong phòng phụ thuộc vào lớp hoàn thiện hơn là kết cấu.
Có một trào lưu để bê tông trần, không trát, không sơn, hay gặp ở quán cà phê và nhà theo phong cách công nghiệp. Lúc đó bề mặt màu xám, lạnh, hơi thô hiện ra trọn vẹn. Người đọc theo vẻ ngoài thường thấy nó nghiêng về Kim vì sắc xám và cảm giác cứng; người đọc theo chất gốc vẫn gọi là Thổ. Cả hai đồng ý ở một điểm thực tế: một căn phòng toàn bê tông trần dễ thành lạnh và vang, nên người thiết kế hay thêm gỗ, vải, cây để làm mềm. Dưới góc ngũ hành, đó là thêm Mộc; dưới góc âm học, đó là thêm vật liệu hút âm.
Thạch cao làm trần, làm vách ngăn cũng là khoáng chất, về Thổ. Vì bề mặt thường trắng mịn, trần thạch cao được cảm nhận nhẹ và sáng. Điểm cần nhớ là thạch cao sợ nước: trần thạch cao dưới sàn nhà tắm tầng trên, hay trên khu bếp nhiều hơi nước, nên chọn loại chịu ẩm và có cửa thăm để kiểm tra đường ống. Một vệt ố trên trần cảnh báo rò rỉ sớm hơn mọi lời bàn về hành.
Nhựa, tôn và tấm ốp: khi màu sơn nói nhiều hơn chất liệu
Nhựa là trường hợp khó nhất. Không có hành nào trong hệ cổ gọi tên dầu mỏ, nên mỗi người xếp một kiểu. Có người xếp nhựa vào Thủy vì nó dẻo, chảy khi nóng, đổ khuôn được như nước. Có người xếp vào Hỏa vì nó cháy và được làm qua nhiệt. Phần đông người làm thiết kế bỏ qua chất gốc của nhựa và đọc theo màu, vân, hình dáng của món đồ. Cách này dễ dùng nhất: chiếc ghế nhựa đỏ mang sắc Hỏa, khung cửa nhựa trắng mang sắc Kim.
Tôn lợp mái, tôn làm vách nhà xưởng, nhà kho có gốc là thép nên thuộc Kim. Nhưng tôn gần như luôn được phủ sơn màu, và mái tôn đỏ, xanh, xám nhìn từ ngoài đường sẽ quyết định cảm giác của cả ngôi nhà. Vì vậy với tôn, hai lớp hành cùng có mặt: Kim ở bản chất, màu sơn ở vẻ ngoài. Điều thực tế đáng quan tâm hơn là tôn nóng và ồn khi mưa. Tôn có lớp xốp cách nhiệt, khoảng thông gió dưới mái, trần cách nhiệt bên dưới làm căn nhà dễ ở hơn rất nhiều.
Tấm ốp nhôm nhựa dùng nhiều ở mặt tiền cửa hàng: hai lá nhôm mỏng ép một lõi nhựa. Mặt ngoài là Kim, màu phủ quyết định hành phụ. Điểm cần biết là lõi nhựa thường dễ cháy hơn loại lõi chống cháy, và mặt tiền nhà cao phải tuân theo quy chuẩn phòng cháy hiện hành. Phong thủy không thay được quy chuẩn ấy; một mặt tiền hợp màu mà dễ cháy lan là một lựa chọn sai.
Vật liệu giả: gạch vân gỗ, nhựa giả đá, giấy giả gạch
Câu hỏi hay gặp. Sàn gạch vân gỗ là Mộc hay Thổ? Tấm nhựa giả đá ốp tường là Thổ hay gì khác? Đây là câu hỏi người đi chọn vật liệu đặt ra nhiều nhất, vì vật liệu giả ngày càng đẹp và bền, nhiều nhà dùng thay hẳn đồ thật.
Cách đọc phổ biến. Phần lớn người làm phong thủy nội thất đọc theo vẻ ngoài: gạch vân gỗ được tính như có sắc Mộc, nhựa giả đá được tính như Thổ, giấy giả gạch được tính như mặt tường gạch. Lý do là phong thủy nhà ở xét cảm nhận của người trong phòng, mà mắt không phân biệt được lõi bên dưới.
Cách đọc dè dặt hơn. Một số người cho rằng vật liệu giả chỉ mượn được “dáng” chứ không mang “chất” của hành, nên tác dụng phối hợp yếu hơn đồ thật. Nếu bạn theo quan niệm này, có thể dùng đồ thật ở vài chỗ tay chạm nhiều, như tay vịn cầu thang gỗ, mặt bàn, còn mặt sàn rộng dùng gạch vân gỗ cho bền.
Lý do thực tế để chọn đồ giả. Gạch vân gỗ không sợ nước, không mối mọt, hợp với nhà tầng trệt hay ẩm, khu bếp, khu gần cửa. Nhựa giả đá nhẹ, thi công nhanh, hợp tường không chịu được tải đá thật. Đó là những lý do chính đáng để chọn, không cần áy náy về hành.
Điều nên tránh. Tránh dùng vật liệu giả mặt quá bóng cho sàn lối đi vì dễ trơn, và tránh loại có mùi hắc kéo dài sau khi lắp. Hỏi người bán thông tin về độ chống trơn, chỉ tiêu phát thải, khả năng chống cháy lan, rồi mới bàn tới màu sắc hợp hướng hay không.
Chọn vật liệu: đặt độ bền và an toàn trước chuyện hành
Khi đứng trước một bảng mẫu vật liệu và băn khoăn hành nào hợp, trình tự dưới đây giúp bạn không để ngũ hành đè lên những tiêu chí quan trọng hơn:
- Xác định chỗ dùng: trong nhà hay ngoài trời, khô hay ẩm, có chịu nắng trực tiếp không, có người già và trẻ nhỏ đi lại không.
- Lọc theo kỹ thuật: chịu nước, chịu nhiệt, chống trơn, chống cháy lan, độ bền màu. Bỏ ngay những mẫu không đạt ở chỗ dùng đó.
- Lọc theo sức khoẻ: ưu tiên vật liệu ít mùi, có thông tin phát thải rõ ràng, dễ lau chùi, không bám bụi.
- Trong những mẫu còn lại, mới xét ngũ hành: hành chính theo chất gốc, hành phụ theo màu và bề mặt, rồi so với hướng phòng hoặc các vật liệu khác trong phòng.
- Đặt mẫu thật cạnh nhau dưới ánh sáng thật của căn phòng, nhìn vào buổi sáng và buổi tối. Màu trên catalogue thường khác khi lên diện tích lớn.
- Ghi lại lựa chọn và lý do, để lần sửa sau biết mình đã cân nhắc gì.
Đi theo thứ tự này, ngũ hành trở thành bước tinh chỉnh cuối, đúng với vị trí của nó: một lớp văn hoá giúp căn nhà hài hoà, đặt trên nền một căn nhà đã chắc chắn và an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Bê tông thuộc hành gì trong phong thủy?
Theo chất gốc, bê tông là Thổ vì làm từ xi măng, cát, đá; cốt thép bên trong mang Kim. Khi bê tông được trát sơn, cảm giác trong phòng phụ thuộc màu sơn nhiều hơn. Bê tông trần màu xám thì nhiều người đọc nghiêng về Kim vì sắc lạnh và cứng.
Nhựa thuộc hành gì?
Không có đáp án thống nhất, vì hệ ngũ hành cổ không biết đến nhựa. Có người xếp Thủy vì nhựa dẻo và chảy khi nóng, có người xếp Hỏa vì nó cháy. Cách thực dụng nhất là đọc theo màu và hình dáng của món đồ nhựa cụ thể.
Mái tôn đỏ có bị coi là Hỏa quá mạnh không?
Theo cách đọc vẻ ngoài, mái tôn đỏ mang sắc Hỏa, chất gốc là Kim. Một số người cho rằng mái đỏ rộng dưới nắng gắt làm cảm giác nóng hơn, điều này cũng khớp với thực tế là màu đậm hấp nhiệt nhiều hơn màu sáng. Chuyện tốt xấu là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đá nhân tạo làm mặt bếp có hợp phong thủy không?
Đá nhân tạo gốc thạch anh chủ yếu là bột đá nên thường xếp Thổ, mặt trắng bóng thì nghiêng Kim. Về thực tế, nó bền, ít thấm, dễ lau. Điều cần lưu ý là khi gia công, bụi đá rất hại phổi thợ, nên xưởng cần cắt ướt và có bảo hộ.
Có nên tránh vật liệu giả vì không mang “chất” của hành?
Không cần tránh. Đa số người làm phong thủy nội thất đọc theo vẻ ngoài, nên gạch vân gỗ vẫn được tính như có sắc Mộc. Nếu bạn theo quan niệm dè dặt hơn, có thể dùng đồ thật ở chỗ tay chạm nhiều và dùng đồ giả ở mặt sàn rộng, khu ẩm.
Thạch cao làm trần thuộc hành gì?
Thạch cao là khoáng chất nên thuộc Thổ, bề mặt trắng mịn khiến trần được cảm nhận nhẹ và sáng. Điều quan trọng hơn là thạch cao sợ nước; trần dưới nhà tắm, khu bếp nên chọn loại chịu ẩm và có cửa thăm để kiểm tra đường ống.