Bài trí nhà theo mùa trong phong thủy dựa trên ý tưởng ngũ hành vận hành theo bốn mùa: xuân thuộc Mộc, hạ thuộc Hỏa, thu thuộc Kim, đông thuộc Thủy, còn Thổ vượng ở những ngày chuyển mùa. Khi một hành quá vượng, người ta thêm yếu tố của hành đối trọng để cân lại: mùa hè thêm mát, mùa đông thêm ấm. Ở Việt Nam, cách làm này chỉ có ích khi được đọc theo khí hậu thật của từng miền.
Lý thuyết bốn mùa của ngũ hành hình thành ở lưu vực Hoàng Hà, nơi bốn mùa rõ rệt. Miền Bắc Việt Nam có bốn mùa tương đối, còn miền Nam chủ yếu hai mùa mưa – khô, miền Trung lại có mùa mưa lệch về cuối năm. Bài này giải thích nguyên lý, rồi chuyển thành những việc cụ thể như đổi rèm, thảm, màu, chỗ ngồi, cây xanh theo từng miền. Nhận định theo ngũ hành là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần khí hậu thì bạn kiểm được bằng chính cảm giác trong nhà.
Nguyên lý: mỗi mùa một hành vượng, nhà cần cân lại
Trong cách nhìn ngũ hành, năng lượng của năm đi theo vòng tương sinh: Mộc của mùa xuân sinh Hỏa của mùa hạ, Hỏa sinh Thổ ở chặng chuyển, Thổ sinh Kim của mùa thu, Kim sinh Thủy của mùa đông, Thủy lại nuôi Mộc của xuân sau. Thổ không có mùa riêng; nhiều sách xếp nó vượng ở khoảng mười tám ngày cuối của mỗi mùa, gọi là tứ quý, có sách lại gắn Thổ với cuối hạ. Đây là hệ phân loại triết học, dùng để diễn giải nhịp thay đổi của thiên nhiên.
Áp vào nhà ở, phong thủy gợi ý rằng mỗi mùa khí của hành đang vượng tràn vào nhà: mùa hè nóng, chói, động; mùa đông lạnh, tối, tĩnh. Bài trí theo mùa là điều chỉnh để ngôi nhà không bị kéo về một cực. Mùa hè cần thêm yếu tố âm, mát, tĩnh; mùa đông cần thêm dương, ấm, sáng. Đây chính là tinh thần âm dương cân bằng, nền móng của mọi trường phái.
Khi dịch sang ngôn ngữ kiến trúc, nguyên lý này trùng với những gì nghề thiết kế khí hậu nhiệt đới vẫn làm: che nắng, thông gió mùa nóng; chắn gió lạnh, giữ nhiệt mùa rét; xử lý ẩm khi nồm. Phần ngũ hành giúp gọi tên và gợi ý màu sắc, chất liệu; phần khí hậu quyết định việc nào thực sự cần.
Bốn mùa theo ngũ hành và cách cân trong nhà
Bảng tóm tắt cách các sách phong thủy phổ thông thường gợi ý. Cột cuối là lý do thực tế đi kèm, để bạn chọn làm việc nào có ích nhất.
| Mùa | Hành vượng | Theo quan niệm nên thêm | Việc cụ thể | Lý do thực tế |
|---|---|---|---|---|
| Xuân | Mộc | Giữ Mộc vừa phải, thêm chút Hỏa ấm | Cây xanh, hoa tươi, mở cửa đón gió khi trời khô | Không khí trong lành, nhà có sức sống |
| Hạ | Hỏa | Thủy, Kim để làm mát | Rèm che nắng, màu lạnh, đồ mây tre, cất thảm dày | Giảm nóng, bớt chói, dễ ngủ |
| Thu | Kim | Thổ, Thủy để bớt khô | Màu ấm nhẹ, thêm vải mềm, giữ ẩm vừa | Miền Bắc hanh khô, da và đồ gỗ dễ nứt |
| Đông | Thủy | Hỏa, Thổ để ấm | Thảm, rèm dày, đèn ánh vàng, màu ấm | Giữ nhiệt, chắn gió lùa, nhà sáng hơn |
| Chuyển mùa | Thổ | Ổn định, dọn dẹp | Đổi đồ theo mùa, giặt cất, kiểm nhà | Dịp tốt để bảo dưỡng định kỳ |
Màu sắc gắn với hành theo quy ước cổ: Mộc xanh lá, Hỏa đỏ, Thổ vàng nâu, Kim trắng xám ánh kim, Thủy xanh thẫm và đen. Bạn có thể dùng bảng này như gợi ý trang trí, không nên coi là quy định.
Miền Bắc: bốn mùa, thêm một mùa nồm
Xuân là mùa nồm. Khoảng tháng Hai tới tháng Tư, miền Bắc thường có những đợt nồm ẩm: nền nhà đổ mồ hôi, tường ướt. Theo phong thủy là Thủy, Mộc ẩm quá vượng; về thực tế, mở cửa đón gió lúc nồm lại làm nhà ướt hơn. Đóng cửa khi trời nồm, hút ẩm, chỉ mở cửa khi gió bấc khô về.
Hạ nóng ẩm. Tháng Năm tới tháng Tám nắng gắt, mưa rào. Hạ rèm phía Tây buổi chiều, cất thảm dày, thay chiếu, đổi vỏ gối sang vải mát. Cây xanh ở cửa sổ hướng nắng vừa che vừa làm dịu mắt.
Thu hanh nhẹ. Trời trong, khô dần. Đây là lúc dễ chịu nhất để mở cửa, phơi đồ, sơn sửa nhỏ. Thêm vải mềm, màu ấm để chuẩn bị sang đông.
Đông rét, gió mùa Đông Bắc. Chắn khe cửa hướng Bắc và Đông Bắc, treo rèm dày, trải thảm ở phòng khách và phòng ngủ. Thêm đèn ánh vàng cho những ngày âm u. Theo quan niệm là bổ Hỏa cho mùa Thủy; thực tế là nhà ấm và sáng hơn.
Miền Nam: mùa mưa, mùa khô thay cho bốn mùa
Bốn mùa ngũ hành khó áp nguyên. Nam Bộ nóng quanh năm, chia hai mùa: mưa khoảng tháng Năm tới tháng Mười một, khô khoảng tháng Mười hai tới tháng Tư. Áp cứng bảng bốn mùa sẽ dẫn tới chuyện trải thảm dày giữa lúc trời nóng. Cách hợp lý là coi gần như cả năm thiên về Hỏa và chỉ điều chỉnh theo mưa – khô.
Mùa khô. Nắng gắt, gió khô. Che nắng hướng Tây và Nam, tăng thông gió xuyên phòng, dùng màu sáng, đồ mây tre, gạch mát. Tưới cây ban công sáng sớm.
Mùa mưa. Ẩm, mưa rào chiều, có nơi triều cường. Thêm chỗ để đồ ướt ở cửa, kiểm máng xối, chống thấm, giữ nhà khô; cất bớt đồ vải dễ mốc. Theo quan niệm là Thủy vượng, nên thêm chút Thổ và Hỏa như màu đất nung, đèn ấm.
Tết rơi vào mùa khô. Vì vậy đồ trang trí Tết ở phía Nam chịu nắng nhiều; vải, giấy đỏ phai nhanh hơn, hoa cắm cần chỗ mát.
Miền Trung: nắng gió Lào và mùa mưa bão cuối năm
Mùa hè nóng khô. Nhiều tỉnh Bắc Trung Bộ chịu gió Tây Nam khô nóng, dân gian gọi là gió Lào. Đây là lúc che nắng, đóng bớt cửa hướng Tây ban ngày, mở cửa đón gió ban đêm khi trời dịu. Theo quan niệm, Hỏa cực vượng; thực tế, nhà cần cách nhiệt mái và tường hướng Tây.
Mùa mưa bão. Mưa lớn tập trung cuối năm, khoảng tháng Chín tới tháng Mười hai, kèm bão, lũ. Trước mùa này, kiểm mái, cửa, cất đồ trang trí ngoài trời, kê đồ điện cao khỏi sàn nếu nhà ở vùng trũng. Phong thủy gọi việc giữ nhà kín gió khi bão là tàng phong; nghĩa đen của chữ "phong thủy" chính là gió và nước.
Tết sau mùa mưa. Nhà cần được làm khô, chống mốc trước khi bày Tết; đây là việc thực tế nhất của mùa chuyển ở miền Trung.
Tây Nguyên. Cao nguyên có mùa khô và mùa mưa rõ, ngày nóng đêm lạnh. Nhà ở đây thường cần giữ ấm ban đêm quanh năm hơn là che nắng.
Cây xanh và hoa trong nhà theo mùa
Mùa xuân. Theo ngũ hành là mùa Mộc vượng, hợp nhất để đem cây mới vào nhà, thay chậu, bón lại đất. Ở miền Bắc, nồm ẩm khiến chậu đất lâu khô, nên tưới thưa hơn và kê chậu lên đế cho thoáng đáy.
Mùa hè. Cây lá to đặt ở cửa sổ hướng nắng giúp che bớt ánh chói, tạo cảm giác mát. Theo quan niệm, Mộc lúc này đang "nuôi" Hỏa, nên không cần thêm quá nhiều cây đỏ hoa; nhóm lá xanh đậm, dương xỉ, cây thuỷ sinh hợp với ý làm dịu. Thực tế, cây cần tưới đều hơn và tránh để chậu trên sàn đá nóng ngoài ban công.
Mùa thu. Trời khô dần ở phía Bắc; cây trong nhà thường đứng lại, ít ra lá. Đây là lúc tỉa cành, dọn lá khô, kiểm sâu bệnh trước mùa lạnh.
Mùa đông. Nhiều cây nhiệt đới chịu lạnh kém; đưa chậu vào gần cửa sáng, xa khe gió lùa. Một bình hoa sắc ấm trên bàn ăn hay phòng khách là cách thêm Hỏa nhẹ nhàng theo quan niệm, đồng thời làm nhà bớt ảm đạm những ngày âm u.
Miền Nam quanh năm. Cây ít phải đổi theo mùa; chỉ cần chú ý mùa mưa chậu dễ úng, mùa khô cây ban công cần che nắng trưa.
Một lịch đổi đồ theo mùa đơn giản
Không cần thay đổi nhiều. Hai lần đổi lớn mỗi năm, thêm vài điều chỉnh nhỏ, là đủ cho phần lớn gia đình:
- Đầu mùa nóng (miền Bắc khoảng tháng Năm, miền Nam đầu mùa khô): cất thảm dày, chăn bông; treo rèm mỏng sáng màu; thay chiếu, vỏ gối mát; kiểm quạt, điều hoà.
- Đầu mùa mưa: kiểm máng xối, chống thấm, mái; chuẩn bị chỗ để ô, áo mưa ở cửa; cất bớt đồ vải ở phòng ẩm.
- Đầu mùa lạnh (miền Bắc khoảng tháng Mười một): giặt, phơi rồi trải thảm; treo rèm dày; thay bóng đèn trắng ở phòng khách bằng ánh vàng nếu muốn ấm hơn.
- Mùa nồm (miền Bắc): đóng cửa khi nồm, hút ẩm, kê đồ gỗ cách tường; không lau nhà bằng khăn quá ướt.
- Mỗi lần đổi mùa: giặt sạch, phơi khô đồ của mùa cũ, cất kèm gói hút ẩm, ghi nhãn hộp.
Theo quan niệm, những ngày chuyển mùa là lúc Thổ vượng, hợp với việc ổn định, dọn dẹp. Hiểu thế nào thì chuyển mùa vẫn là dịp tự nhiên để bảo dưỡng nhà.
Giới hạn của bài trí theo mùa
Bài trí theo mùa là điều chỉnh bề mặt: màu, vải, cây, đèn. Nó không thay được những giải pháp kiến trúc như cách nhiệt mái, chống thấm tường, mở thêm cửa thông gió. Một ngôi nhà hướng Tây không có mái che thì đổi rèm nhiều đến mấy vẫn nóng; khi đó, đầu tư vào kết cấu mới giải quyết tận gốc, và việc này cần hỏi kiến trúc sư, kỹ sư.
Cũng không cần biến việc đổi mùa thành gánh nặng mua sắm. Phần lớn những gì cần đổi đã có sẵn trong nhà: rèm mùa hè, rèm mùa đông; thảm cuộn cất đi; chiếu thay cho đệm. Theo quan niệm, sự tuần hoàn của đồ vật trong nhà phản chiếu sự tuần hoàn của trời đất; theo thực tế, đồ được dùng luân phiên thì bền hơn.
Cuối cùng, cảm giác của người sống trong nhà là thước đo. Một gia đình có người già hay lạnh thì giữ thảm lâu hơn; nhà có trẻ hiếu động thì ưu tiên sàn thoáng. Ngũ hành đưa ra hướng; khí hậu và con người quyết định mức.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đổi màu sơn nhà theo mùa không?
Không cần. Sơn là lớp nền dùng nhiều năm; điều chỉnh theo mùa nên làm ở lớp dễ thay như rèm, gối, thảm, khăn bàn, cây. Theo quan niệm, nền trung tính giúp nhà dễ cân bằng qua các mùa; thực tế là tiết kiệm và gọn.
Miền Nam có cần trải thảm mùa đông không?
Thường không cần, vì nhiệt độ ít khi xuống thấp. Nhiều nhà miền Nam chỉ dùng thảm mỏng cho mục đích trang trí hoặc cho trẻ chơi. Mùa mưa, thảm dễ ẩm mốc nên cân nhắc kỹ. Áp nguyên bảng bốn mùa của ngũ hành vào khí hậu phía Nam là chưa hợp.
Thổ vượng tứ quý là gì?
Đây là cách nhiều sách ngũ hành xếp hành Thổ vượng ở khoảng mười tám ngày cuối mỗi mùa, lúc chuyển từ mùa này sang mùa khác. Có sách khác gắn Thổ riêng với cuối hạ. Với nhà ở, người ta dùng ý này để gợi ý những ngày chuyển mùa hợp với việc ổn định, dọn dẹp.
Mùa nồm có nên mở cửa cho thoáng theo phong thủy không?
Không nên mở khi trời nồm, vì không khí ẩm từ ngoài vào gặp tường, sàn lạnh sẽ đọng nước. Phong thủy coi trọng thông gió, nhưng thông gió đúng lúc: mở khi gió khô, đóng khi nồm. Đây là chỗ khí hậu học giúp hiểu đúng lời khuyên phong thủy.
Đổi chỗ sofa, giường theo mùa có tốt không?
Có thể, nếu mục đích là tránh nắng hay gió lạnh, ví dụ giả định kéo giường ra xa cửa sổ hướng Bắc vào mùa đông. Với những trường phái tính phương vị theo năm, đổi chỗ đồ nội thất không được coi là động thổ; mức tin vào các quan niệm phương vị tuỳ mỗi người.