Âm dương sư Abe no Seimei: Onmyōdō thật thời Heian và hình tượng trên truyện, phim

Âm dương sư (onmyōji) ở Nhật Bản thời Heian là quan chức trong một cơ quan nhà nước, lo làm lịch, xem thiên văn, bói việc, chọn ngày, xem hướng, dựa trên học thuyết âm dương ngũ hành du nhập từ Trung Hoa. Abe no Seimei (khoảng 921–1005) là âm dương sư nổi tiếng nhất, và hình tượng phù thủy tài ba của ông trên truyện, phim chủ yếu được dựng từ truyền thuyết về sau.

Ở Việt Nam, nhiều người biết tới âm dương sư qua phim, truyện tranh, tiểu thuyết Nhật. Bài này giải thích Onmyōdō (âm dương đạo) thật sự là gì, nó gần và khác phong thủy Trung Hoa ở đâu, Abe no Seimei trong sử khác Seimei trong truyện thế nào, và vì sao hình tượng này hấp dẫn đến vậy.

Âm dương đạo là gì

Onmyōdō, đọc theo Hán Việt là âm dương đạo, là tên người Nhật gọi tập hợp các kiến thức về âm dương, ngũ hành, lịch pháp, thiên văn, bói toán du nhập từ Trung Hoa, phần nhiều qua bán đảo Triều Tiên, từ khoảng thế kỷ sáu, bảy. Ở Nhật, những kiến thức ấy hoà với tín ngưỡng bản địa và Phật giáo, dần thành một hệ riêng.

Điều quan trọng nhất cần biết: thời cổ đại, âm dương đạo được tổ chức như một ngành của nhà nước. Theo bộ luật lệnh mô phỏng nhà Đường, triều đình lập Âm dương liêu (Onmyōryō), một cơ quan có quan chức, học trò, giáo trình. Âm dương sư vì thế trước hết là viên chức kỹ thuật, không phải pháp sư giang hồ.

Kinh đô Heian, dựng cuối thế kỷ tám ở vùng Kyoto ngày nay, thường được dẫn làm ví dụ về việc chọn đất theo quan niệm này: núi ở phía Bắc, sông ở phía Đông, đường lớn ở phía Tây, vùng trũng có nước ở phía Nam, tương ứng bốn linh vật canh bốn phương. Cách bố trí kinh đô theo ô cờ thì mô phỏng Trường An đời Đường. Âm dương sư là những người được tham vấn trong các việc như thế.

Âm dương đạo dùng chung bộ khái niệm với phong thủy Trung Hoa: âm dương, ngũ hành, bát quái, can chi, phương vị. Nhưng trọng tâm của nó nghiêng về thời gian và nghi lễ: ngày nào tốt, hướng nào phải tránh, điềm lạ báo gì, làm lễ gì để yên lòng triều đình. Chọn đất xây kinh đô, xây cung điện là một phần trong đó, nhưng không phải phần duy nhất.

Âm dương liêu: bốn mảng việc của một cơ quan nhà nước

Các tài liệu về chế độ quan lại thời Nara, Heian thường mô tả Âm dương liêu có bốn mảng chuyên môn, mỗi mảng có quan dạy và học trò riêng:

Nhìn bảng sẽ thấy âm dương sư thời ấy giống một nhóm chuyên gia đa năng: vừa là người làm lịch, người quan sát bầu trời, vừa là người tư vấn nghi lễ. Phần "phép thuật" trong truyện phóng đại mảng đầu tiên lên thành toàn bộ.

Hướng và kiêng kỵ trong đời sống quý tộc Heian

Quỷ môn. Phương Đông Bắc bị coi là quỷ môn, hướng cần trấn giữ. Kinh đô Heian (Kyoto ngày nay) có những ngôi chùa lớn trên núi phía Đông Bắc, được truyền thống coi như lá chắn cho hướng ấy. Nhiều nhà Nhật ngày nay vẫn tránh đặt cửa chính, nhà vệ sinh ở góc Đông Bắc. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Kiêng hướng và đổi hướng. Quý tộc Heian tin rằng có những vị thần di chuyển theo lịch, khiến một số hướng bị cấm vào những ngày nhất định. Muốn đi về hướng bị cấm, họ đi sang một nhà khác ở hướng khác, nghỉ lại, rồi mới tới đích. Tục này gọi là katatagae, xuất hiện nhiều trong văn học Heian như Truyện kể Genji.

Ngày kiêng ở nhà. Có những ngày âm dương sư khuyên nên ở yên trong nhà, đóng cửa, không tiếp khách, gọi là monoimi. Đời sống quan trường bị lịch kiêng kỵ chi phối tới mức các nhật ký quý tộc thường ghi lại việc mình phải hoãn đi đâu vì ngày xấu.

Điểm gặp phong thủy. Những tục này cho thấy ý niệm phương vị gắn với điềm lành dữ, giống phong thủy và trạch nhật ở Trung Hoa, Việt Nam. Nhưng người Heian áp nó vào lịch trình đi lại hằng ngày nhiều hơn vào bố cục nhà ở.

Abe no Seimei: sử chép và truyền thuyết

Về mặt sử liệu, Abe no Seimei là một âm dương sư thật, phục vụ triều đình vào nửa sau thế kỷ mười, đầu thế kỷ mười một, sống tới hơn tám mươi tuổi. Tên ông xuất hiện trong nhật ký của các quý tộc đương thời, như nhật ký của nhà quyền thần Fujiwara no Michinaga, khi họ ghi việc mời ông bói, chọn ngày, làm lễ trừ tai ương. Con cháu ông nối nghề; dòng họ Abe về sau gọi là Tsuchimikado giữ vị trí hàng đầu trong ngành âm dương đạo suốt nhiều thế kỷ.

Truyền thuyết về ông bắt đầu phát triển không lâu sau khi ông mất. Tuyển tập truyện Konjaku monogatari (Kim tích vật ngữ tập), soạn khoảng thế kỷ mười hai, đã chép những chuyện Seimei sai khiến thức thần (shikigami), nhìn thấu điềm báo. Về sau còn thêm chuyện mẹ ông là cáo thần, chuyện ông đấu phép với đối thủ Ashiya Dōman. Những truyện ấy là văn học dân gian, cho thấy hình ảnh ông trong lòng người đời sau.

Ở Kyoto có đền Seimei, tương truyền dựng trên nền nhà cũ của ông, mang biểu tượng ngôi sao năm cánh, biểu tượng thường được giải thích là gắn với ngũ hành. Đền là điểm tham quan nổi tiếng, nhất là với người hâm mộ truyện và phim.

Từ truyện cổ đến tiểu thuyết, truyện tranh và điện ảnh hiện đại

Hình tượng Seimei hiện đại được định hình mạnh bởi loạt tiểu thuyết Onmyōji của nhà văn Yumemakura Baku, bắt đầu từ cuối thập niên tám mươi. Trong đó Seimei là một quý ông lãng mạn, điềm tĩnh, hơi kỳ quặc, cùng người bạn là quan võ Minamoto no Hiromasa giải những vụ việc kỳ lạ ở kinh đô. Lối kể nhẹ nhàng, nhiều không khí thơ ca Heian.

Loạt truyện được chuyển thành truyện tranh do Okano Reiko vẽ, rồi thành phim điện ảnh năm 2001 với nghệ sĩ kịch kyōgen Nomura Mansai trong vai Seimei, sau đó có phần tiếp theo. Từ đó, âm dương sư thành một hình tượng quen thuộc trong văn hoá đại chúng Nhật Bản và lan ra châu Á, xuất hiện trong phim truyền hình, hoạt hình và nhiều sản phẩm giải trí khác.

Mỗi tác phẩm lại tô thêm một lớp: phép thuật rực rỡ hơn, thức thần đẹp hơn, đối thủ hung ác hơn. Nhưng cái lõi mà Yumemakura Baku giữ khá tinh tế: Seimei hiểu lòng người, và nhiều "ma quỷ" trong truyện thực ra là nỗi ghen tuông, oán hận, cô đơn của chính con người.

Âm dương đạo Nhật và phong thủy Trung Hoa: giống và khác

Vì cùng gốc, hai hệ dễ bị coi là một. Vài điểm giúp phân biệt:

• Cùng bộ khái niệm: âm dương, ngũ hành, bát quái, can chi, phương vị đều có ở cả hai.
• Khác trọng tâm: phong thủy tập trung vào đất, hướng nhà, hướng mộ, bố cục; âm dương đạo Nhật rộng hơn về lịch, thiên văn, bói việc, kiêng hướng theo ngày, nghi lễ triều đình.
• Khác tổ chức: âm dương đạo từng là một cơ quan nhà nước với chức tước rõ ràng; phong thủy ở Trung Hoa, Việt Nam phần lớn là nghề dân gian, dù triều đình cũng có quan coi việc lăng tẩm và thiên văn.
• Khác số phận: đầu thời Minh Trị, chính quyền Nhật bỏ hệ thống âm dương đạo của nhà nước khi cải cách theo phương Tây và chuyển sang dương lịch; từ đó nó chỉ còn trong tập quán và văn hoá.
• Dấu vết hôm nay: ở Nhật, kiêng quỷ môn trong bố trí nhà, chọn ngày tốt theo lịch sáu ngày lục diệu cho đám cưới, đám tang vẫn khá phổ biến; nhiều người coi đó là phong tục hơn là niềm tin.

Hiểu điểm khác giúp bạn đọc truyện Nhật đúng ngữ cảnh, không đem nguyên các phép trong truyện áp vào phong thủy nhà ở kiểu Trung Hoa hay Việt Nam.

Đọc và xem về âm dương sư cho tỉnh táo

Truyện và phim âm dương sư là cánh cửa đẹp để bước vào văn hoá Heian: kinh đô với những con đường ô cờ, quý tộc làm thơ, những đêm trăng và nỗi sợ bóng tối. Đọc chúng, bạn hiểu thêm vì sao người Nhật coi trọng hướng Đông Bắc, vì sao lịch ngày tốt xấu vẫn còn trên tờ lịch treo tường.

Điều nên giữ là ranh giới giữa nhân vật và nhân thân. Abe no Seimei thật là một viên chức giỏi nghề trong một bộ máy nhà nước, phục vụ những nhu cầu rất cụ thể của triều đình. Những phép thuật kỳ diệu là sáng tạo của nhiều thế hệ người kể chuyện.

Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn, bạn có thể đọc các sách lịch sử văn hoá Nhật Bản thời Heian, hoặc văn học Heian như Truyện kể Genji, Tùy bút gối đầu, nơi những tục kiêng hướng, kiêng ngày hiện lên tự nhiên trong đời sống. Đó là cách gặp âm dương đạo trong bối cảnh thật của nó.

Còn nếu bạn quan tâm phong thủy, hãy đọc truyện âm dương sư như một tấm gương soi ngược: người Heian từng để lịch kiêng kỵ chi phối cả việc đi lại, hoãn công việc, đổi đường vòng. Ngày nay nhìn lại, ta thấy rõ cái giá của sự lo âu về hướng và ngày. Giữ phong tục như nét văn hoá là đẹp; để nó quyết thay mình mọi việc thì là chuyện khác.

Câu hỏi thường gặp

Abe no Seimei có thật không?

Có. Ông là âm dương sư phục vụ triều đình Nhật Bản vào khoảng cuối thế kỷ mười, đầu thế kỷ mười một, tên xuất hiện trong nhật ký của quý tộc đương thời. Các chuyện phép thuật, thức thần, mẹ là cáo thần là truyền thuyết về sau.

Âm dương sư có phải thầy phong thủy Nhật không?

Chỉ đúng một phần. Âm dương sư thời Heian là quan chức lo lịch, thiên văn, bói việc, chọn ngày, xem hướng và làm lễ. Xem đất, xem hướng là một phần công việc, nhưng phạm vi rộng hơn phong thủy theo nghĩa chọn chỗ ở, chỗ táng.

Quỷ môn là hướng nào và có nên kiêng không?

Quỷ môn là hướng Đông Bắc theo quan niệm Nhật Bản, gốc từ quan niệm Trung Hoa. Nhiều người Nhật vẫn tránh đặt cửa hay nhà vệ sinh ở góc này. Đây là phong tục, mức tin tuỳ mỗi người; việc bố trí nhà nên ưu tiên ánh sáng, thông gió, công năng.

Nên bắt đầu đọc truyện âm dương sư từ đâu?

Loạt tiểu thuyết Onmyōji của Yumemakura Baku là điểm khởi đầu được nhiều người chọn, vì lối kể nhẹ, giàu không khí Heian. Nếu thích hình ảnh, bản truyện tranh của Okano Reiko và phim năm 2001 là lựa chọn dễ tiếp cận.

Ngôi sao năm cánh ở đền Seimei có ý nghĩa gì?

Đó là biểu tượng gắn với Abe no Seimei, thường được giải thích là tượng trưng cho năm hành. Trong văn hoá Nhật nó được coi như dấu hiệu bảo hộ. Ý nghĩa ấy thuộc về tín ngưỡng và truyền thống của đền.

Âm dương đạo còn tồn tại ở Nhật ngày nay không?

Hệ thống nhà nước đã bị bãi bỏ từ đầu thời Minh Trị. Một số dòng truyền thống ở địa phương vẫn giữ nghi lễ, và nhiều tập quán như kiêng quỷ môn, chọn ngày tốt theo lịch vẫn còn trong đời sống, chủ yếu như phong tục.