Theo tập quán cũ, khi xem tuổi làm nhà người ta xét tuổi người đàn ông làm chủ gia đình, thường là người chồng hoặc người cha. Ngày nay, khi người đứng tên đất, người bỏ vốn và người sẽ ở không còn là một, nhiều gia đình chọn xét tuổi người thực sự làm chủ ngôi nhà mới. Không có một quy định thống nhất; điều quan trọng là cả nhà thống nhất trước khi tính.
Câu hỏi "lấy tuổi ai" quyết định toàn bộ phép tính Kim lâu, Hoang ốc, Tam tai phía sau, nhưng lại hay bị bỏ qua. Kết quả là mỗi người trong nhà tự tính theo tuổi mình, ra mỗi người một kết luận, và cuộc bàn bạc rối lên. Bài này trình bày tập quán gốc, các tiêu chí gia đình hay dùng, bảng tình huống thường gặp và một cách bàn để cả nhà đi tới một quyết định. Xem tuổi làm nhà là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tập quán gốc: xét tuổi người đàn ông làm chủ gia đình
Trong gia đình truyền thống của người Việt, người đàn ông đứng đầu là người đại diện gia đình trước họ hàng, làng xóm và cũng là người đứng ra lo việc lớn. Khi dựng nhà, người ấy làm chủ lễ động thổ, cất nóc, nhập trạch, nên phép xem tuổi xoay quanh tuổi của người ấy. Ngay tên các loại Kim lâu (thân, thê, tử, lục súc) cũng được đặt từ góc nhìn người chồng: bản thân, vợ, con, vật nuôi.
Tập quán này hợp lý trong bối cảnh của nó: đất đai, nhà cửa thường gắn với dòng họ bên nội, người con trai trưởng thừa kế nhà thờ và ở với cha mẹ. Người làm chủ lễ cũng là người làm chủ tài sản và làm chủ cuộc sống trong ngôi nhà ấy. Ba vai trò trùng nhau nên câu hỏi "lấy tuổi ai" gần như không cần đặt ra.
Ngày nay ba vai trò đó tách ra rất thường xuyên. Đất có thể đứng tên vợ, tiền có thể do con gửi về, người ở có thể là cha mẹ già. Khi ấy tập quán gốc không đưa ra câu trả lời sẵn, và mỗi gia đình phải tự chọn một tiêu chí. Hiểu được tập quán gốc dựa trên nguyên tắc nào giúp việc chọn tiêu chí bớt cảm tính.
Bốn tiêu chí các gia đình hay dùng để chọn tuổi
Người làm chủ gia đình. Giữ đúng tập quán gốc: lấy tuổi người chồng, người cha, hoặc người con trai đã thay cha làm chủ. Cách này dễ được người lớn tuổi chấp nhận nhất.
Người đứng tên quyền sử dụng đất và sở hữu nhà. Lập luận: ngôi nhà về mặt pháp lý thuộc về ai thì người đó là chủ. Cách này hay được chọn khi đất đứng tên vợ hoặc đứng tên một người con riêng.
Người bỏ vốn chính. Lập luận: người gánh trách nhiệm tài chính là người "làm nhà". Thường gặp khi con cái đi làm xa gửi tiền về xây nhà cho cha mẹ ở quê.
Người sẽ ở và làm chủ cuộc sống trong nhà. Lập luận: ngôi nhà là nơi người đó sinh hoạt hằng ngày, thờ cúng, tiếp khách. Hay gặp khi con xây nhà cho cha mẹ nhưng con không ở.
Chọn tiêu chí trước, tính tuổi sau. Bốn tiêu chí trên đều có lý; cái dễ làm hỏng không khí gia đình là tính tuổi của mọi người trước rồi mới chọn tiêu chí nào cho ra kết quả "đẹp". Làm ngược như vậy, người không được chọn dễ cảm thấy bị gạt ra. Thống nhất tiêu chí trước rồi mới tính thì kết quả nào cũng dễ chấp nhận hơn.
Bảng tình huống thường gặp và lựa chọn phổ biến
Bảng dưới gom những tình huống hay gặp và cách nhiều gia đình đang chọn. Đây không phải quy tắc; mỗi nhà có thể chọn khác tuỳ lệ họ và sự đồng thuận.
| Tình huống | Lựa chọn phổ biến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vợ chồng trẻ xây nhà riêng | Tuổi người chồng | Nếu chồng vướng tuổi, nhiều nhà lấy tuổi vợ hoặc mượn tuổi |
| Cha mẹ xây nhà, con chưa lập gia đình | Tuổi người cha | Cha đã mất thì nhiều nhà lấy tuổi mẹ hoặc con trai trưởng |
| Con đi làm xa gửi tiền xây nhà cho cha mẹ ở quê | Tuổi người cha hoặc tuổi người con bỏ vốn | Hay lấy tuổi cha nếu cha còn khoẻ, làm chủ lễ được |
| Nhà nhiều thế hệ, con trai cùng ở với cha mẹ | Tuổi người đang thực sự làm chủ | Cha cao tuổi đã giao việc cho con thì nhiều nhà lấy tuổi con |
| Anh em góp tiền xây nhà chung | Tuổi anh trưởng hoặc người được giao đứng tên | Nên thống nhất bằng lời và bằng giấy tờ góp vốn |
| Nhà thờ họ, nhà từ đường | Tuổi trưởng họ hoặc trưởng chi | Thường do hội đồng họ bàn, có khi mượn tuổi |
| Phụ nữ độc thân, mẹ đơn thân tự xây nhà | Tuổi chính người phụ nữ | Một số nhà vẫn mượn tuổi nam giới trong họ để giữ lệ |
Điểm chung của các lựa chọn phổ biến là chọn người gắn bó lâu dài nhất với ngôi nhà và có thể đứng ra làm chủ lễ. Nếu gia đình bạn chưa biết chọn tiêu chí nào, hai câu hỏi này thường là điểm bắt đầu tốt.
Cha mẹ già và con trai cùng ở: lấy tuổi ai
Đây là tình huống gây bàn cãi nhiều nhất. Người cha vẫn là chủ hộ trên giấy tờ, vẫn được con cháu coi là người đứng đầu, nhưng sức khoẻ không còn cho phép lo công việc xây dựng; người con trai bỏ phần lớn tiền và trực tiếp lo mọi việc. Nếu tuổi hai người cho hai kết quả khác nhau, gia đình thường chia thành hai phe.
Một cách nhìn có ích là hỏi: ai sẽ đứng làm chủ lễ động thổ, và ai sẽ là người chịu trách nhiệm với ngôi nhà trong mười, hai mươi năm tới? Ở nhiều gia đình, câu trả lời là người con. Khi ấy lấy tuổi con là hợp với tinh thần tập quán: tập quán xét tuổi người làm chủ, mà người làm chủ thực tế đã chuyển sang thế hệ sau.
Ngược lại, nếu người cha còn minh mẫn, vẫn muốn và có thể chủ trì nghi lễ, lấy tuổi cha là cách thể hiện sự kính trọng. Trường hợp tuổi cha vướng, nhiều gia đình chọn lấy tuổi con trai mà không cần mượn người ngoài, vì người con cũng là người nhà. Đây là cách dung hoà vừa giữ lễ vừa không phải hoãn công trình.
Dù chọn cách nào, nên nói rõ với người cha từ đầu. Người lớn tuổi thường không phiền vì không được lấy tuổi, mà phiền vì không được hỏi ý. Một câu hỏi đúng lúc giúp tránh được nhiều chuyện khó xử sau này.
Ví dụ giả định: một gia đình ba thế hệ chọn tuổi
Ví dụ giả định: gia đình ông F ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, định dỡ nhà cấp bốn xây nhà hai tầng năm 2027. Ông F sinh 1958, con trai G sinh 1986 làm việc ở Hà Nội gửi tiền về, con dâu H sinh 1988 cùng ở với ông bà. Đất đứng tên ông F.
- Tuổi ông F, tuổi mụ 70. Kim lâu: 7 cộng 0 là 7, không phạm. Hoang ốc: hàng chục 7 trừ 1 còn 6, cộng 0 là 6, chia 6 dư 0, Nhất Cát. Tam tai: tuổi Tuất, nhóm Dần – Ngọ – Tuất, năm Mùi không phải Tam tai. Sạch cả ba phép.
- Tuổi anh G, tuổi mụ 42. Kim lâu: 4 cộng 2 là 6, Kim lâu tử. Vướng ngay phép đầu tiên.
- Tuổi chị H, tuổi mụ 40. Kim lâu: 4, không phạm. Hoang ốc: 3 cộng 0 là 3, Tứ Tấn Tài. Tam tai: tuổi Thìn, nhóm Thân – Tý – Thìn, năm Mùi không phải Tam tai. Sạch cả ba phép.
- Gia đình chọn thế nào. Theo tiêu chí người làm chủ và người đứng tên, tuổi ông F được xét và năm 2027 thuận. Ông còn khoẻ, muốn đứng lễ, nên cả nhà chọn tuổi ông. Nếu ông không đứng lễ được, tuổi chị H là phương án thứ hai trong nhà, không cần mượn người ngoài.
Khi các tiêu chí đá nhau: cách bàn trong nhà
Một cách bàn đơn giản để đi từ nhiều ý kiến tới một quyết định, áp dụng được cho hầu hết gia đình:
- Thống nhất có xem tuổi hay không. Nếu có thành viên không tin, vẫn nên tôn trọng người tin, và ngược lại. Câu hỏi đầu tiên là gia đình có giữ tập quán này hay không, chứ chưa phải lấy tuổi ai.
- Thống nhất xét những phép nào. Chỉ Kim lâu, hay Kim lâu và Hoang ốc, hay đủ cả Tam tai. Chọn càng nhiều phép thì càng ít năm sạch.
- Thống nhất tiêu chí chọn người. Một trong bốn tiêu chí ở trên. Nên chọn tiêu chí trước khi tính, để không ai có cảm giác "chọn người cho ra kết quả đẹp".
- Tính và công bố cho cả nhà cùng xem. Ghi rõ năm sinh âm lịch, tuổi mụ, kết quả từng phép.
- Nếu vướng, chọn cách dung hoà đã bàn trước. Mượn tuổi, lùi năm, hoặc lấy tuổi người thứ hai trong nhà. Quyết định một lần, ghi lại, rồi tập trung vào việc xây.
Cách bàn này không làm phép xem tuổi đúng hay sai hơn, nhưng làm cho quyết định công bằng và minh bạch. Với một việc kéo dài nhiều tháng và tốn nhiều tiền như xây nhà, sự đồng thuận trong gia đình là thứ quý hơn bất kỳ kết quả xem tuổi nào.
Xem tuổi không thay được thoả thuận pháp lý
Lấy tuổi ai để làm lễ là chuyện tập quán; ai đứng tên đất, ai sở hữu nhà, ai góp bao nhiêu là chuyện pháp lý. Hai việc này độc lập. Người được lấy tuổi hay được mượn tuổi không vì thế mà có quyền gì với ngôi nhà, và người đứng tên cũng không mất quyền gì vì không được lấy tuổi.
Trường hợp anh em góp tiền xây nhà chung, hoặc con góp tiền xây nhà trên đất đứng tên cha mẹ, gia đình nên có thoả thuận bằng văn bản về phần góp và quyền lợi, kể cả khi mọi người đang rất hoà thuận. Nhiều tranh chấp thừa kế về sau xuất phát từ những khoản góp "nói miệng" lúc xây nhà. Quy định cụ thể về sở hữu chung, thừa kế, đăng ký tài sản nên hỏi văn phòng công chứng hoặc người có chuyên môn pháp luật tại địa phương.
Giấy phép xây dựng, hợp đồng thi công cũng đứng tên người có quyền với thửa đất theo quy định, không theo người được lấy tuổi. Đừng để chuyện tập quán làm lẫn lộn những giấy tờ cần chính xác.
Câu hỏi thường gặp
Chồng vướng tuổi nhưng vợ sạch tuổi, có lấy tuổi vợ được không?
Nhiều gia đình ngày nay làm vậy, nhất là khi người vợ cùng đứng tên và cùng bỏ vốn. Một số gia đình giữ lệ cũ thì mượn tuổi một người đàn ông trong họ. Cả hai cách đều là tập quán, chọn cách nào tuỳ người lớn trong nhà.
Con xây nhà cho bố mẹ ở quê thì xem tuổi ai?
Phổ biến nhất là lấy tuổi người cha nếu cha còn khoẻ và đứng ra làm chủ lễ được, vì ngôi nhà là nơi cha mẹ ở. Nếu tuổi cha vướng, nhiều nhà lấy tuổi người con bỏ vốn, xem như con đứng ra làm nhà cho cha mẹ.
Người cha đã mất, mẹ góa xây nhà thì lấy tuổi ai?
Thường lấy tuổi người con trai trưởng nếu đã trưởng thành, hoặc tuổi chính người mẹ nếu bà là người làm chủ. Nếu muốn giữ lệ xét tuổi đàn ông mà con còn nhỏ, gia đình có thể mượn tuổi chú, bác hoặc anh em bên nội.
Có cần xem tuổi tất cả thành viên trong nhà không?
Theo tập quán thì không. Phép Kim lâu, Hoang ốc, Tam tai chỉ xét cho một người làm chủ. Tính tuổi cho tất cả mọi người chỉ dẫn tới nhiều kết luận trái nhau và khó thống nhất hơn.
Lấy tuổi người khác có ảnh hưởng tới quyền sở hữu nhà không?
Không. Việc lấy tuổi hay mượn tuổi chỉ mang tính nghi lễ. Quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà, giấy phép xây dựng vẫn theo người đứng tên hợp pháp. Muốn ghi nhận phần góp của từng người thì phải làm giấy tờ riêng.
Nhà thờ họ xem tuổi theo ai?
Thường là tuổi trưởng họ hoặc trưởng chi đứng ra chủ trì. Vì là việc chung của dòng họ, quyết định này nên được bàn trong cuộc họp họ, ghi lại, và nếu tuổi trưởng họ vướng thì mượn tuổi một người trong họ có tuổi sạch.