Công cụ thước Lỗ Ban cho bạn chọn một trong sáu loại thước, nhập tối đa ba kích thước cùng lúc theo xăng-ti-mét hoặc mét, rồi trả về cho từng kích thước: rơi vào khoảng nào, cung nào, khoảng đó chạy từ bao nhiêu đến bao nhiêu, và được xếp là đẹp, xấu hay trung tính. Nếu kích thước rơi vào khoảng xấu, công cụ gợi ý tới ba khoảng đẹp gần nhất, ghi rõ lệch bao nhiêu và lớn hơn hay nhỏ hơn.
Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian về kích thước, được thợ mộc và thợ xây dùng lâu đời; nó không phải quy chuẩn xây dựng và không thay cho yêu cầu về thoát hiểm, công năng, kết cấu. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Bài này hướng dẫn chọn đúng loại thước trong ô chọn, đo đúng phần cần đo, và đọc phần gợi ý để thợ làm được ngay, không phải đoán.
Sáu loại thước trong ô chọn và việc dùng cho từng loại
Ô "Loại thước" có sáu lựa chọn. Bên dưới ô, công cụ in một dòng gợi ý loại thước đó thường dùng cho việc gì. Bảng sau gom lại cả sáu, kèm cách chia của từng loại theo dữ liệu công cụ dùng.
| Lựa chọn | Thường dùng cho | Cách chia | Tên các khoảng tốt |
|---|---|---|---|
| 52 cm, thông thuỷ | Cửa chính, cửa sổ, cổng, đo lọt lòng | 8 khoảng, mỗi khoảng 5 cung | Quý nhân, Thiên tài, Nhân lộc, Tể tướng |
| 51 cm | Cửa, theo một dị bản cũ | 8 khoảng, mỗi khoảng 5 cung | Như trên |
| 48 cm | Cửa, cổng, theo một dị bản khác | 8 khoảng, mỗi khoảng 5 cung | Như trên |
| 42,9 cm, dương trạch | Đồ khối: bàn, giường, tủ, bệ bếp, bàn thờ, khối xây | 8 khoảng, mỗi khoảng 4 cung | Tài, Nghĩa, Quan, Bản |
| 39 cm | Âm phần, theo một dị bản | 10 khoảng, mỗi khoảng 4 cung | Đinh, Vượng, Hưng và các khoảng cùng tên tốt |
| 38,8 cm, âm phần | Mộ phần, bia, tiểu quách, một số đồ thờ | 10 khoảng, mỗi khoảng 4 cung | Như trên |
Nhiều tài liệu và thước dây bán ngoài chợ ghi thước thông thuỷ là 52,2 cm, trong khi công cụ dùng con số 52 cm làm chu kỳ. Ở kích thước nhỏ, chênh lệch không đáng kể; ở kích thước lớn như cổng 3 m, chu kỳ lặp nhiều lần nên điểm ranh giới giữa hai khoảng có thể xê dịch khoảng nửa xăng-ti-mét đến hơn một xăng-ti-mét so với thước 52,2 cm. Vì vậy nếu kết quả của bạn nằm sát mép khoảng, nên chọn một số nằm sâu bên trong khoảng đẹp chứ đừng sát biên.
Đo phần nào: lọt lòng, phủ bì hay chiều cao mặt
Công cụ không biết bạn đo cái gì, nó chỉ nhận một con số. Vì thế đo sai phần là sai kết quả dù chọn đúng thước. Với cửa, cổng, cửa sổ, tập quán dùng thước thông thuỷ để đo khoảng lọt lòng, tức khoảng trống thông qua được: chiều rộng tính từ mép trong khuôn bên này sang mép trong khuôn bên kia, chiều cao tính từ mặt sàn hoàn thiện đến mép dưới khuôn trên. Không đo cánh cửa, không đo phủ bì khuôn.
Với đồ khối như bàn thờ, giường, tủ, bệ bếp, tập quán dùng thước 42,9 cm để đo kích thước phủ bì của khối: chiều dài, chiều sâu, chiều cao của chính món đồ. Bàn thờ thường được đo cả ba chiều; giường thường đo dài và rộng; bệ bếp thường đo chiều cao mặt bếp. Với âm phần, thước 38,8 cm được dùng cho kích thước mộ, bia và các chi tiết liên quan.
Một chỗ hay sai là cửa chưa lát sàn. Nếu đo khi nền còn thô, sau này lát gạch dày thêm vài xăng-ti-mét, chiều cao lọt lòng thực tế sẽ giảm đúng chừng đó. Nên đo theo cao độ sàn hoàn thiện trên bản vẽ, hoặc trừ trước độ dày lớp lát.
Một chỗ khác là cửa có ô thoáng phía trên. Có thầy tính cả ô thoáng vào chiều cao, có thầy chỉ tính phần cánh đi lại được. Công cụ không phân xử chuyện này; bạn chọn cách đo, ghi lại và dùng nhất quán cho mọi cửa trong nhà.
Nhập kích thước và đọc từng thẻ kết quả
Phần nhập có một ô chọn đơn vị và ba ô kích thước. Trình tự gọn:
- Chọn loại thước phù hợp với việc đang làm, theo bảng ở trên.
- Chọn đơn vị: xăng-ti-mét hoặc mét. Nếu nhập 0,85 mà để đơn vị cm, công cụ hiểu là 0,85 cm. Dấu phẩy hay dấu chấm thập phân đều được.
- Nhập tối đa ba kích thước. Với cửa, thường nhập chiều rộng và chiều cao lọt lòng; với bàn thờ, nhập dài, sâu, cao. Ô để trống thì bỏ qua.
- Bấm tra. Mỗi kích thước hiện thành một thẻ riêng, viền xanh nếu đẹp, viền đỏ nếu xấu, không viền màu nếu trung tính.
- Đọc dòng "rơi vào khoảng … ứng vào cung …" và dòng "khoảng này chạy từ … đến …". Dòng thứ hai cho biết bạn còn xê dịch được bao nhiêu mà vẫn ở trong khoảng đó.
- Nếu thẻ đỏ, đọc khối "Nên đổi sang kích thước đẹp gần nhất" ngay bên dưới.
Khi chỉ tra một kích thước, đường dẫn kết quả có ảnh chia sẻ ghi kích thước kèm chữ tốt hay xấu, tiện gửi cho thợ qua tin nhắn. Khi tra hai, ba kích thước, trang vẫn hiển thị đủ nhưng ảnh chia sẻ dùng ảnh chung. Kết quả của từng thẻ là độc lập: cửa rộng đẹp không có nghĩa chiều cao cũng đẹp, phải xem cả hai thẻ.
Khối "kích thước đẹp gần nhất": là khoảng, không phải một con số
Khi kích thước rơi vào khoảng xấu, công cụ quét quanh con số đó, mỗi bước nửa xăng-ti-mét, trong phạm vi khoảng 40 cm về hai phía, và lấy ra tối đa ba khoảng đẹp gần nhất. Mỗi gợi ý ghi từ bao nhiêu đến bao nhiêu, tên khoảng và tên cung, lệch bao nhiêu xăng-ti-mét và là lớn hơn hay nhỏ hơn kích thước ban đầu.
Điểm đáng giá ở đây là gợi ý trả về một khoảng chứ không chỉ một con số. Thợ cần biết được phép xê dịch trong biên nào, vì gạch, khuôn, bản lề, phào chỉ đều có sai số. Ví dụ giả định: một cửa rộng lọt lòng 85 cm rơi vào khoảng xấu, công cụ có thể gợi ý một khoảng đẹp nhỏ hơn vài xăng-ti-mét và một khoảng đẹp lớn hơn vài xăng-ti-mét. Bạn chọn bên nào còn tuỳ tường có nới ra được không và cánh cửa có sẵn kích thước nào.
Nên chọn một con số nằm giữa khoảng thay vì sát mép. Lý do: thước ngoài thị trường có dị bản, thợ thi công có sai số, và như đã nói, công cụ dùng chu kỳ 52 cm cho thước thông thuỷ. Một số nằm giữa khoảng đẹp thường vẫn đẹp dù đo bằng thước nào.
Cũng cần đặt gợi ý của công cụ dưới yêu cầu công năng. Cửa phòng cho người ngồi xe lăn cần đủ rộng để xe qua, cửa thoát hiểm cần đủ rộng theo quy định, chiều cao cửa phải đủ cho người cao trong nhà đi qua thoải mái. Nếu khoảng đẹp gần nhất làm cửa hẹp đi đáng kể, hãy chọn khoảng đẹp lớn hơn, hoặc ưu tiên công năng.
Những giới hạn cần biết của công cụ thước Lỗ Ban
Chữ "đẹp", "xấu" là nhãn của quy ước. Tên các khoảng như Quý nhân, Thiên tai, Tài, Bệnh mang nghĩa biểu tượng trong tập quán thợ mộc. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; không có cơ sở cho thấy một cánh cửa rộng hơn vài xăng-ti-mét làm thay đổi sức khoẻ hay tiền bạc. Giá trị thực tế lớn nhất của thước là giúp thợ và chủ nhà thống nhất một con số.
Có khoảng trung tính. Một số tên khoảng không nằm trong danh sách tốt hay xấu của công cụ, khi đó thẻ hiện "trung tính". Bạn có thể giữ nguyên hoặc nhích sang khoảng đẹp nếu không tốn kém.
Công cụ không biết món đồ là gì. Nó không cảnh báo khi bạn dùng thước âm phần cho cửa nhà ở hay dùng thước thông thuỷ cho bàn thờ. Dòng gợi ý dưới ô chọn thước là nơi duy nhất nhắc chuyện này, nên hãy đọc nó trước khi tra.
Không thay quy chuẩn xây dựng. Chiều cao lan can, bậc cầu thang, chiều rộng lối thoát nạn, chiều cao phòng có quy định riêng. Thước Lỗ Ban chỉ nên dùng để chọn trong phạm vi đã đạt yêu cầu kỹ thuật, không dùng để thu hẹp hay nâng một kích thước ra ngoài phạm vi đó.
Dị bản thước khác nhau giữa các vùng. Ngoài sáu loại trong ô chọn, có người dùng thước khác hoặc cách đọc khác. Nếu người thợ quen một loại thước, nên tra theo loại đó cho thống nhất, đúng như dòng nhắc trên trang: quen dùng loại nào thì chọn loại đó.
Gợi ý dùng công cụ cùng thợ khi làm cửa, đóng bàn thờ
Cách làm đỡ cãi nhau nhất là tra trước khi đặt hàng, không tra sau khi đã làm xong. Với cửa, tra từ giai đoạn bản vẽ: kiến trúc sư để lỗ cửa thô, bạn tra kích thước lọt lòng dự kiến sau khi trừ khuôn, chọn số trong khoảng đẹp, ghi vào bản vẽ. Với bàn thờ, tra trước khi xưởng cắt gỗ, vì khi đã đóng xong, sửa một chiều nào đó là phải làm lại cả khung.
Khi trao đổi với thợ, gửi họ cả ba thông tin: loại thước đã dùng, phần đã đo (lọt lòng hay phủ bì), và khoảng cho phép xê dịch. Chỉ gửi một con số dễ dẫn tới chuyện thợ dùng thước khác đo lại, ra kết quả khác, rồi hai bên mất thời gian giải thích.
Nếu nhà đã làm xong và kích thước cửa rơi vào khoảng xấu, không có lý do kỹ thuật nào buộc bạn phải đục sửa. Nhiều người chọn để nguyên, một số chọn điều chỉnh nhẹ khi có dịp thay cửa. Đây là lựa chọn cá nhân, không nên để ai thúc ép sửa gấp và tốn kém chỉ vì một con số trên thước.
Các danh mục Cửa chính, cổng ngõ, Bàn làm việc, Phòng ăn và Âm trạch, mộ phần của trang có bài riêng về kích thước từng loại đồ theo thước Lỗ Ban. Công cụ này là phần tra nhanh; các bài kia giải thích vì sao chọn kích thước nào cho món đồ nào.
Câu hỏi thường gặp
Công cụ thước Lỗ Ban dùng chu kỳ 52 cm hay 52,2 cm cho cửa?
Lựa chọn thông thuỷ của công cụ dùng chu kỳ 52 cm. Nhiều thước dây ngoài thị trường ghi 52,2 cm. Với kích thước nhỏ, khác biệt không đáng kể; với cổng lớn, ranh giới các khoảng có thể xê dịch khoảng một xăng-ti-mét, nên chọn số nằm giữa khoảng đẹp.
Đo cửa để tra thước Lỗ Ban thì đo cánh hay đo khuôn?
Theo tập quán, đo khoảng lọt lòng, tức khoảng trống người đi qua được, từ mép trong khuôn bên này sang mép trong khuôn bên kia, và từ sàn hoàn thiện lên mép dưới khuôn trên. Không đo cánh cửa và không đo phủ bì khuôn.
Nhập kích thước theo mét thì cần chọn gì?
Chọn đơn vị mét ở ô chọn đơn vị, rồi nhập số như 0,85 hoặc 2,1. Nếu để nguyên đơn vị xăng-ti-mét mà nhập 0,85, công cụ hiểu là chưa tới một xăng-ti-mét và kết quả vô nghĩa. Dấu phẩy hay dấu chấm thập phân đều được chấp nhận.
Thẻ kết quả ghi trung tính nghĩa là gì?
Kích thước rơi vào một khoảng mà công cụ không xếp vào nhóm tốt hay nhóm xấu. Bạn có thể giữ nguyên nếu kích thước đó hợp công năng, hoặc nhích sang khoảng đẹp gần nhất nếu việc điều chỉnh không tốn kém.
Bàn thờ dùng thước 42,9 cm hay 38,8 cm?
Bàn thờ gia tiên trong nhà ở thường được đo theo thước 42,9 cm, loại dành cho đồ khối dương trạch. Thước 38,8 cm thuộc nhóm âm phần, dùng cho mộ phần, bia, tiểu quách. Một số nơi có cách dùng khác, nên hỏi thêm người thợ quen làm đồ thờ ở địa phương.
Cửa nhà đã làm xong rơi vào khoảng xấu thì có cần sửa không?
Không có lý do kỹ thuật buộc phải sửa. Thước Lỗ Ban là quy ước dân gian; việc giữ hay đổi là lựa chọn của gia đình. Nhiều người để nguyên và chỉ điều chỉnh khi có dịp thay cửa. Không nên chi khoản lớn vì một lời khuyên sửa gấp.