Thiết kế ưa sinh học (biophilic design) là cách đưa thiên nhiên vào công trình, như cây, nước, ánh sáng tự nhiên, vật liệu tự nhiên, cảnh nhìn ra xanh, dựa trên giả thuyết con người có nhu cầu bẩm sinh gắn với tự nhiên; phong thủy từ lâu đã chuộng những thứ này dưới tên gọi sinh khí, thủy khí, sơn thủy. Nghiên cứu cho thấy tiếp xúc với thiên nhiên liên quan đến giảm căng thẳng và phục hồi sự chú ý, nhưng một số niềm tin phổ biến, như vài chậu cây lọc sạch không khí cả căn phòng, lại bị thổi phồng.
Bài này đặt hai truyền thống cạnh nhau: điểm chung, những nghiên cứu đáng tin hay được dẫn, những chỗ quảng cáo nói quá, và cách đưa thiên nhiên vào căn nhà nhỏ, căn hộ mà không biến nhà thành ổ muỗi hay ổ ẩm.
Phong thủy và thiên nhiên trong nhà
Mô hình nơi ở lý tưởng trong phong thủy là một khung cảnh: núi tựa phía sau, nước uốn phía trước, cây cối xanh tốt hai bên. Khi không có cảnh thật, người ta đưa thiên nhiên thu nhỏ vào nhà: hòn non bộ, bể cá, chậu cây, tranh sơn thủy. Cây tươi tốt được coi là dấu hiệu sinh khí đủ, cây héo úa là dấu hiệu khí suy. Nước trong, chảy nhẹ được khen; nước tù đọng bị chê.
Nhà vườn Việt truyền thống, từ mô hình vườn – ao – chuồng ở đồng bằng Bắc Bộ đến nhà vườn Huế hay miệt vườn Nam Bộ, cũng là một kiểu sống giữa thiên nhiên: cây ăn trái che nắng, ao điều hoà nhiệt và trữ nước, hiên nhà nhìn ra sân vườn. Những yếu tố này vừa mang ý nghĩa phong thủy, vừa phục vụ sinh kế và khí hậu.
Đây là quan niệm truyền thống, mức tin vào phần khí tuỳ mỗi người. Nhưng phần cảm nhận, rằng ngồi bên cửa sổ nhìn ra cây thấy dễ chịu hơn nhìn ra bức tường, thì hầu như ai cũng xác nhận, và đã được nghiên cứu khá nhiều.
Biophilia và thiết kế ưa sinh học là gì
Năm 1984, nhà sinh học Edward O. Wilson xuất bản cuốn sách Biophilia, phổ biến ý tưởng rằng con người có xu hướng bẩm sinh tìm đến và gắn bó với sự sống, với các sinh vật khác và cảnh quan tự nhiên. Ý tưởng này sau đó được nhà sinh thái học xã hội Stephen Kellert và nhiều kiến trúc sư phát triển thành một hướng thiết kế, gọi là thiết kế ưa sinh học.
Thiết kế ưa sinh học thường được chia thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là thiên nhiên trực tiếp: cây, nước, ánh sáng mặt trời, gió, động vật. Nhóm thứ hai là thiên nhiên gián tiếp: vật liệu tự nhiên như gỗ, đá, tre; màu sắc, hoa văn, hình khối gợi tự nhiên; tranh ảnh phong cảnh. Nhóm thứ ba là cách tổ chức không gian gợi trải nghiệm tự nhiên, như tầm nhìn xa kết hợp chỗ ẩn, lối đi uốn lượn, sự chuyển tiếp sáng tối.
Nếu đọc danh sách này, người quen phong thủy sẽ thấy gần như từng mục đều có tương ứng: cây là sinh khí, nước là thủy, tầm nhìn và chỗ ẩn là minh đường và tựa sơn, lối đi uốn lượn là khí không đi thẳng. Hai hệ thống ra đời cách nhau hàng nghìn năm và từ hai nền văn hoá khác nhau, nhưng gặp nhau ở chỗ cùng quan sát con người cảm thấy thế nào trong không gian.
Ô cửa nhìn ra cây: nghiên cứu của Ulrich và lý thuyết phục hồi chú ý
Năm 1984, nhà nghiên cứu Roger Ulrich công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu nay đã thành kinh điển. Ông xem lại hồ sơ của những bệnh nhân hồi phục sau phẫu thuật túi mật ở một bệnh viện tại Mỹ, so hai nhóm nằm ở các phòng giống nhau, chỉ khác là cửa sổ nhìn ra hàng cây hay nhìn ra bức tường gạch. Nhóm nhìn ra cây có thời gian nằm viện sau mổ ngắn hơn một chút, ít ghi chú tiêu cực của điều dưỡng hơn và dùng ít liều thuốc giảm đau mạnh hơn.
Nghiên cứu này có giới hạn: số bệnh nhân không lớn, dựa trên hồ sơ cũ, không phân ngẫu nhiên. Nhưng nó mở ra một hướng nghiên cứu dài về tác động của cảnh thiên nhiên lên căng thẳng và hồi phục. Cùng thời kỳ, hai nhà tâm lý học Rachel và Stephen Kaplan đề xuất lý thuyết phục hồi chú ý: sự chú ý có chủ đích, kiểu tập trung làm việc, bị mệt dần; cảnh thiên nhiên thu hút sự chú ý một cách nhẹ nhàng, không đòi gắng sức, nên giúp phần chú ý mệt mỏi được nghỉ ngơi.
Các nghiên cứu sau đó cho kết quả không phải lúc nào cũng mạnh như nhau, và có tranh luận về cỡ ảnh hưởng. Điều được nhiều người đồng ý là tiếp xúc với thiên nhiên, kể cả chỉ qua ô cửa sổ, có liên quan đến cảm giác thư giãn và tâm trạng tốt hơn ở nhiều người. Với nhà ở, đó là lý do đáng để giữ một ô cửa nhìn ra khoảng xanh, dù chỉ là vài chậu cây ở ban công.
Cây xanh có lọc được không khí trong nhà không
Niềm tin "đặt cây lưỡi hổ, trầu bà để lọc sạch không khí" phần lớn bắt nguồn từ một nghiên cứu của NASA công bố năm 1989. Trong nghiên cứu đó, cây được đặt trong buồng kín nhỏ và cho thấy khả năng làm giảm một số hợp chất hữu cơ bay hơi. Kết quả này thật, nhưng điều kiện buồng kín rất khác căn phòng có người ở, nơi không khí được thay liên tục qua cửa, khe hở.
Năm 2019, hai nhà nghiên cứu Bryan Cummings và Michael Waring công bố bài tổng quan xem lại hàng chục nghiên cứu về cây và không khí trong nhà. Họ ước tính rằng để đạt hiệu quả lọc tương đương mức thông gió thông thường của một toà nhà, cần từ khoảng mười đến cả nghìn chậu cây trên mỗi mét vuông sàn. Nói cách khác, vài chậu cây trong phòng gần như không thay đổi chất lượng không khí một cách đo được; mở cửa sổ hoặc dùng máy lọc hiệu quả hơn nhiều.
Điều đó không có nghĩa cây vô dụng. Cây mang lại lợi ích ở mặt cảm nhận, thẩm mỹ, che nắng ở ban công, và việc chăm cây là một hoạt động thư giãn. Chỉ là không nên mua cây với kỳ vọng thay thế thông gió hay máy lọc không khí. Cũng nên lưu ý một số cây cảnh phổ biến có độc với trẻ nhỏ, chó mèo nếu nhai phải; kiểm trước khi đặt cây ở tầm với của các bé.
Nước trong nhà: tiếng nước, bể cá, non bộ
Lợi ích cảm nhận. Tiếng nước chảy nhẹ được nhiều người thấy dễ chịu và che bớt tiếng ồn nền của đô thị. Ngắm cá bơi trong bể cũng được một số nghiên cứu nhỏ gợi ý là giúp thư giãn. Phong thủy coi nước sạch, chảy nhẹ là tụ khí.
Độ ẩm. Bể cá lớn, thác nước, non bộ có nước chảy làm tăng độ ẩm trong phòng. Ở nhà vốn đã ẩm, nhất là mùa nồm, nên đặt ở chỗ thông gió tốt và theo dõi bằng nhiệt ẩm kế.
Muỗi. Nước đọng trong khay, chậu, hốc non bộ, bình cắm hoa là nơi muỗi sinh sản, trong đó có loài truyền sốt xuất huyết. Thay nước bình hoa định kỳ, không để nước đọng trong đĩa lót chậu, giữ nước bể có cá hoặc có lưu thông là việc cần làm.
An toàn. Bể kính lớn cần kệ chịu lực, đặt chỗ không bị va. Hồ nước, bể ngoài sân ở nhà có trẻ nhỏ cần nắp hoặc rào chắn; trẻ có thể đuối nước ở chỗ nước rất nông.
Điện. Máy bơm, đèn trong bể, thác nước cần ổ cắm có thiết bị chống giật và dây đi gọn, xa chỗ có thể bị nước bắn.
Các yếu tố thiết kế ưa sinh học và tương ứng phong thủy
Bảng đối chiếu giúp bạn thấy chỗ hai hệ thống gặp nhau, và mức bằng chứng của phần cảm nhận theo hiểu biết hiện nay.
| Yếu tố | Cách gọi phong thủy | Mức bằng chứng về cảm nhận |
|---|---|---|
| Cửa sổ nhìn ra cây, khoảng xanh | Minh đường có cây, sinh khí | Khá tốt, nhiều nghiên cứu cùng hướng |
| Ánh sáng tự nhiên | Dương khí | Tốt, liên quan nhịp sinh học |
| Cây trong nhà | Sinh khí, mộc khí | Tốt cho cảm nhận; lọc không khí bị thổi phồng |
| Nước chảy, bể cá | Thủy khí, tụ tài | Gợi ý tích cực, nghiên cứu còn nhỏ |
| Vật liệu gỗ, đá, tre | Ngũ hành vật liệu | Gợi ý tích cực, còn ít nghiên cứu chặt |
| Chỗ ngồi tựa, nhìn ra không gian rộng | Tựa sơn, vọng thủy | Khá tốt ở mức sở thích |
Cột cuối nói về cảm nhận và tâm trạng, không phải về tài lộc hay vận khí. Phần "tụ tài", "vượng khí" là quan niệm phong thủy, mức tin tuỳ mỗi người.
Đưa thiên nhiên vào nhà nhỏ, căn hộ
Nhà phố, căn hộ nước ta thường chật và nắng nóng. Một số bước đơn giản, theo thứ tự ít tốn kém trước:
- Giữ và mở tầm nhìn ra khoảng xanh sẵn có: cây đường, công viên, cây nhà bên. Đừng chắn ô cửa đó bằng tủ, kệ.
- Chọn vài cây dễ sống, hợp lượng sáng thực tế của từng góc, thay vì nhiều cây cần nắng đặt vào góc tối rồi héo.
- Dùng ban công, lô gia làm vườn nhỏ có giàn leo, vừa che nắng cho phòng phía trong vừa tạo cảnh nhìn.
- Thêm vật liệu tự nhiên ở những chỗ chạm tay, chạm mắt: mặt bàn gỗ, rèm vải thô, chiếu cói, giỏ mây.
- Nếu muốn có nước, bắt đầu bằng một bể nhỏ có lọc hoặc chậu sen súng ngoài ban công có cá ăn lăng quăng, thay vì thác nước lớn trong phòng kín.
- Kiểm độ ẩm và muỗi sau vài tuần; điều chỉnh số chậu, vị trí nước nếu nhà ẩm lên hoặc có muỗi.
- Dành thời gian ra ngoài: đi bộ ở công viên, chăm cây, ngồi ngoài hiên. Thiên nhiên thật vẫn mạnh hơn mọi phiên bản thu nhỏ trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế ưa sinh học có phải là phong thủy kiểu phương Tây không?
Không. Thiết kế ưa sinh học dựa trên các giả thuyết của sinh học và tâm lý học môi trường, được kiểm bằng nghiên cứu, không dùng phương vị, ngũ hành hay năm sinh. Nó trùng với phong thủy ở phần quan sát cảm nhận của con người về thiên nhiên, còn cách lập luận thì khác.
Cây giả có tác dụng như cây thật không?
Về mặt nhìn, cây giả đẹp có thể tạo cảm giác xanh mát phần nào. Nhưng cây thật mang thêm sự thay đổi theo thời gian, mùi lá, việc chăm sóc, những thứ được cho là góp phần vào cảm giác thư giãn. Phong thủy nhìn chung chuộng cây thật hơn cây giả, đây là quan niệm.
Đặt cây trong phòng ngủ có hại không?
Vài chậu cây trong phòng ngủ không làm thiếu oxy đáng kể; lượng CO2 cây thải ra ban đêm rất nhỏ so với người ngủ. Điều nên lưu ý là chậu đất ẩm có thể có nấm mốc, côn trùng, và người dị ứng phấn hoa nên chọn cây ít hoa.
Ảnh, tranh phong cảnh có giúp thư giãn như cảnh thật không?
Một số nghiên cứu cho thấy hình ảnh thiên nhiên cũng có tác dụng tích cực, nhưng thường yếu hơn cảnh thật. Với căn phòng không có cửa sổ, tranh phong cảnh là một lựa chọn hợp lý, kết hợp ánh sáng tốt và vài chậu cây chịu bóng.
Nên chọn cây gì cho nhà có trẻ nhỏ và chó mèo?
Nên tránh các cây được biết là có độc khi nhai, nuốt, và đặt mọi cây ngoài tầm với nếu chưa chắc. Trước khi mua, tra tên khoa học của cây để kiểm độc tính. Nếu trẻ hoặc thú cưng lỡ nhai lá lạ và có biểu hiện bất thường, cần đưa đi khám ngay.