Trong phong thủy nhà ở, Thanh long, Bạch hổ, Chu tước, Huyền vũ là tên gọi bốn phía quanh ngôi nhà: Thanh long là bên trái, Bạch hổ là bên phải, Chu tước là phía trước, Huyền vũ là phía sau — tính khi đứng trong nhà nhìn ra cửa chính. Thế đất được coi là đẹp là sau có chỗ tựa cao, hai bên có che chắn ôm lại, trước có khoảng thoáng, xa xa có vật thấp vừa phải.
Bốn cái tên mượn từ bốn tượng trên bầu trời của thiên văn cổ Trung Hoa, nhưng khi vào phong thủy, chúng chỉ còn là cách gọi địa hình. Không có con rồng hay con hổ nào phải nuôi, phải đặt. Bài này giải thích cách xác định từng phía, câu mô tả kinh điển về bốn phía, cách áp dụng cho nhà phố, chung cư, và những hiểu lầm hay gặp.
Tứ linh trên trời và tứ linh dưới đất
Trong thiên văn cổ Trung Hoa, bầu trời quanh hoàng đạo được chia làm bốn vùng lớn, mỗi vùng bảy chòm sao, gắn với một linh vật và một phương: rồng xanh phương Đông, hổ trắng phương Tây, chim đỏ phương Nam, rùa rắn đen phương Bắc. Đó là phần của lịch pháp và thiên văn, có bài riêng ở các trang chuyên về học thuyết cổ.
Phong thủy mượn bốn cái tên ấy để gọi bốn phía của một khu đất. Một câu được nhắc rất nhiều, thường được dẫn là từ sách Táng thư, mô tả: bên trái là Thanh long, bên phải là Bạch hổ, phía trước là Chu tước, phía sau là Huyền vũ. Từ chỗ là phương vị trên trời, bốn tượng trở thành bốn mặt của địa hình bao quanh một điểm đặt nhà hay đặt mộ.
Điểm cần nhớ: khi xét nhà ở, bốn tên gọi gắn với vị trí tương đối so với ngôi nhà, không gắn với phương Đông, Tây, Nam, Bắc thật. Một ngôi nhà quay mặt về hướng Tây thì phía trước (Chu tước) là phương Tây, bên trái (Thanh long) là phương Nam. Rất nhiều người nhầm chỗ này, đi tìm "Thanh long ở phía Đông" của mọi ngôi nhà.
Cách xác định đúng bốn phía của ngôi nhà
Bạn làm theo thứ tự sau, chỉ cần đứng tại chỗ và có bản vẽ hoặc ảnh chụp từ trên cao nếu muốn chắc hơn.
- Xác định mặt tiền. Với nhà phố, mặt tiền thường là mặt có cửa chính giáp đường. Với nhà vườn, nhà ở quê, mặt tiền là mặt nhìn ra sân, ra khoảng thoáng chính, dù cổng có thể lệch sang bên.
- Đứng ở giữa nhà, quay mặt ra cửa chính. Đây là tư thế chuẩn mà sách cổ dùng: người ngồi trong nhà nhìn ra.
- Tay trái của bạn là Thanh long, tay phải là Bạch hổ. Chú ý: nếu bạn đứng ngoài đường nhìn vào nhà, hai bên sẽ bị đảo ngược. Đây là lỗi phổ biến nhất.
- Phía trước mặt là Chu tước, phía sau lưng là Huyền vũ. Chu tước gắn với minh đường và vật ở xa phía trước; Huyền vũ gắn với chỗ tựa phía sau.
- Ghi lại những gì có ở mỗi phía. Nhà hàng xóm cao hay thấp, sát hay xa, có cây lớn, có đường, có ao hồ không. Ghi bằng hình dạng thật trước, sau mới đối chiếu với quan niệm.
Với chung cư, nhiều người hành nghề lấy cửa căn hộ làm cửa chính để xét bên trong căn, còn khi xét cả toà nhà thì lấy sảnh chính của toà. Hai cách cho kết quả khác nhau, vì vậy cần hỏi rõ người tư vấn đang xét ở cấp nào.
Bốn câu mô tả kinh điển và ý nghĩa thực tế
Huyền vũ cúi đầu. Phía sau nên có chỗ tựa cao, đầy đặn, dốc thoải về phía nhà như cái đầu cúi xuống, không dựng đứng, không đổ ngược ra sau. Ý thực tế: có núi đồi chắn gió lạnh từ phía sau, đất không sạt về phía nhà, nước mưa không dồn thẳng xuống nhà.
Chu tước bay múa. Phía trước nên thoáng, xa xa có gò đồi vừa phải, nét mềm. Ý thực tế: trước nhà có khoảng rộng để đón nắng, gió và tầm nhìn; vật chắn phía trước không quá gần, quá cao.
Thanh long uốn lượn. Bên trái có dải đất hoặc dãy đồi uốn lại, ôm về phía nhà. Ý thực tế: có che chắn bên sườn, nhà không trơ trọi giữa trống trải.
Bạch hổ phục thuận. Bên phải cũng có che chắn nhưng thấp, hiền, nằm yên. Ý thực tế: hai bên đều có vật che nhưng không có khối nào đè lên, lấn át ngôi nhà.
Đọc bốn câu như một bức tranh chung. Ghép lại, bốn câu vẽ ra một khu đất hình móng ngựa: lưng tựa vào chỗ cao, hai cánh tay ôm vào, mặt mở ra một khoảng thoáng. Đó cũng là kiểu địa hình mà nhiều làng quê Việt ở trung du chọn để dựng nhà: tựa đồi, hai bên có vườn cây, trước mặt là ruộng hoặc ao. Lời văn cổ dùng hình ảnh con vật cho dễ nhớ; điều nó mô tả là một địa hình kín gió, đủ nắng, thoát nước tốt.
Vì sao bên trái được ưu tiên cao hơn bên phải
Một câu nói lưu truyền rộng rãi trong dân gian là "thà để Thanh long cao vạn trượng, không để Bạch hổ ngẩng đầu". Theo quan niệm này, bên trái cao hơn, dài hơn bên phải thì được coi là thuận; bên phải cao vượt, chĩa vào nhà thì bị coi là không tốt. Đây là quan niệm của phái hình thế, mức tin tuỳ mỗi người.
Cách giải thích phổ biến dựa vào âm dương: trái là dương, phải là âm; dương nên chủ động, âm nên thuận theo. Một số người còn liên hệ với lễ nghi cổ, nơi bên trái thường là vị trí tôn hơn. Dù theo lối giải thích nào, ý chung vẫn là cân bằng: một bên có thể nổi trội hơn, nhưng không bên nào nên quá lấn át, đè ép ngôi nhà.
Nhìn từ thực tế nhà phố, câu nói ấy hay bị đem ra khi nhà bên phải xây cao hơn hẳn nhà mình. Điều đáng lo thật sự trong trường hợp này là bức tường cao che nắng, chắn gió, làm ẩm một bên nhà, hoặc mái hàng xóm đổ nước sang. Những việc đó xử lý bằng chống thấm, mở giếng trời, thoáng khí, không phải bằng cách đặt một vật trấn nào đó.
Áp tứ linh vào nhà phố, chung cư, nhà vườn
Sách cổ viết cho núi đồi. Người hành nghề hiện đại "dịch" sang công trình như sau; đây là phép so sánh phổ biến, không phải quy định cứng.
| Phía | Nhà vườn, nhà quê | Nhà phố | Chung cư |
|---|---|---|---|
| Huyền vũ (sau) | Đồi, rặng tre, nhà ngang phía sau | Nhà phía sau cao vừa, tường sau đặc | Lõi thang, khối đặc phía sau căn |
| Chu tước (trước) | Sân, ao, ruộng, gò xa | Vỉa hè, đường, nhà đối diện | Ban công, khoảng nhìn ra ngoài |
| Thanh long (trái) | Vườn cây, dãy nhà phụ bên trái | Nhà hàng xóm bên trái | Căn hoặc khối bên trái |
| Bạch hổ (phải) | Vườn, bờ rào bên phải | Nhà hàng xóm bên phải | Căn hoặc khối bên phải |
Với nhà phố, bạn không chọn được hàng xóm, nên việc đối chiếu tứ linh chủ yếu giúp hiểu nhà mình bị che ở đâu, thoáng ở đâu. Phía nào bị che quá nhiều thì bù bằng thông gió, ánh sáng; phía nào quá trống thì bù bằng cây, mái che, rèm. Đó là cách dùng tứ linh hợp lý nhất cho nhà ở đô thị.
Với nhà vườn và nhà ở quê, bạn có nhiều quyền chủ động hơn: rặng tre, hàng cây ăn quả, dãy nhà phụ, bếp, kho đều có thể bố trí để làm chỗ tựa phía sau và hai cánh che hai bên. Nhiều khuôn viên nhà ba gian ở đồng bằng Bắc Bộ có lối sắp xếp như vậy: nhà chính quay ra sân và ao, nhà ngang một bên, vườn cây bao phía sau.
Những hiểu lầm hay gặp về tứ linh
Vì bốn cái tên gợi hình con vật, nhiều chuyện bị đẩy đi xa khỏi ý gốc:
- Phải đặt tượng rồng bên trái, tượng hổ bên phải. Không có sách cổ nào bắt nhà ở phải bày tượng như vậy. Tứ linh là địa hình, không phải đồ trang trí.
- Thanh long luôn là phía Đông. Chỉ đúng với nhà quay mặt về Nam. Với nhà ở, bốn phía tính theo mặt tiền.
- Bạch hổ là phía xấu. Bạch hổ không xấu; chỉ khi bên phải lấn át, chĩa vào nhà mới bị coi là bất lợi theo quan niệm.
- Phía trước phải có hồ nước. Minh đường thoáng và có nước được coi là đẹp, nhưng hồ sát nhà gây ẩm và nguy hiểm cho trẻ nhỏ. Khoảng thoáng quan trọng hơn mặt nước.
- Phía sau trống là "không có hậu". Nhà sau trống chủ yếu bị gió lùa, nắng chiếu sau, thiếu riêng tư. Xử lý bằng tường đặc, cây xanh, mái che là đủ.
Tất cả những gì nói về tốt xấu theo tứ linh đều là quan niệm của phái hình thế; mức tin tuỳ mỗi người. Phần nên giữ lại là con mắt quan sát bốn phía một cách có hệ thống trước khi mua hay xây nhà.
Dùng tứ linh khi đi xem nhà: một ví dụ giả định
Ví dụ giả định: một gia đình xem một căn nhà phố hai tầng, mặt tiền quay ra một con đường rộng vừa. Đứng trong nhà nhìn ra, bên trái là một ngôi nhà ba tầng sát vách, bên phải là một bãi đất trống, phía sau là con hẻm nhỏ, phía trước là vỉa hè và dãy nhà đối diện cách khoảng hai mươi mét.
Đọc theo tứ linh, bên trái (Thanh long) có che chắn, bên phải (Bạch hổ) trống, phía sau (Huyền vũ) yếu vì là hẻm, phía trước (Chu tước) thoáng vừa. Đọc theo thực tế, nhà sẽ đón nắng và gió từ bên phải khá nhiều, phía sau có thể bị bụi và tiếng ồn từ hẻm, bãi đất trống bên phải có thể bị xây kín bất cứ lúc nào trong tương lai.
Từ đó gia đình có những câu hỏi thiết thực: bãi đất trống thuộc quy hoạch gì, phía bên phải nên làm cửa sổ hay tường đặc, phía sau có cần lùi lại để có khoảng thông gió. Tứ linh ở đây làm đúng vai trò của nó: một danh sách để không quên nhìn phía nào. Còn quyết định mua hay không vẫn dựa vào pháp lý, kết cấu, giá trị và nhu cầu của chính gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Thanh long bên trái là bên trái khi đứng ngoài nhìn vào hay đứng trong nhìn ra?
Là bên trái khi đứng trong nhà nhìn ra cửa chính. Nếu bạn đứng ngoài đường nhìn vào thì Thanh long sẽ nằm ở bên tay phải của bạn. Đây là chỗ nhiều người nhầm nhất, nên luôn xác định từ tư thế đứng trong nhìn ra.
Nhà bên phải xây cao hơn nhà mình có sao không?
Theo quan niệm phái hình thế, Bạch hổ cao lấn át được coi là không thuận; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, nên kiểm tra nhà mình có bị mất nắng, ẩm tường, nước mưa từ mái hàng xóm đổ sang không, rồi xử lý bằng chống thấm, giếng trời, thông gió.
Tứ linh trong phong thủy có liên quan đến tứ linh long lân quy phụng không?
Không phải cùng một bộ. Long, lân, quy, phụng là bốn linh vật trong mỹ thuật và tín ngưỡng, hay thấy trên mái đình. Thanh long, Bạch hổ, Chu tước, Huyền vũ là bốn tượng gắn với bốn phương trong thiên văn cổ, được phong thủy mượn để gọi bốn phía khu đất.
Căn hộ chung cư thì tính tứ linh thế nào?
Người hành nghề thường xét hai cấp. Cấp toà nhà lấy sảnh chính làm mặt tiền để xem cảnh quan quanh toà. Cấp căn hộ lấy cửa căn hoặc ban công làm mặt chính tuỳ phái. Khi trao đổi, nên hỏi rõ đang xét cấp nào, vì kết quả hai cách có thể khác nhau.
Có cần đặt vật phẩm để bù khi một phía bị trống không?
Không cần. Phía trống chủ yếu gây ra gió lùa, nắng gắt hoặc thiếu riêng tư, nên bù bằng cây xanh, tường rào, mái che, rèm là hợp lý. Nếu muốn bày vật trang trí theo sở thích thì đó là lựa chọn thẩm mỹ, không nên kỳ vọng nó thay đổi điều gì khác.
Câu thà để Thanh long cao vạn trượng có từ đâu?
Đây là câu nói lưu truyền trong giới phong thủy và dân gian, thường được nhắc mà không ghi rõ nguồn sách. Ý câu là bên trái được phép cao, dài hơn bên phải, còn bên phải không nên vượt lên lấn át. Nên hiểu như một khẩu quyết của phái hình thế, không phải quy tắc kỹ thuật.