Phương Tây biết đến phong thủy qua nhiều đợt: giáo sĩ dòng Tên thế kỷ 17 nhắc đến như một tập tục lạ; giáo sĩ và nhà Hán học thế kỷ 19 như Ernst Eitel, J. J. M. de Groot viết sách giải thích; giữa thế kỷ 20, các nhà sử học khoa học và nhân học nghiên cứu nghiêm túc; từ thập niên 1980–1990, "feng shui" trở thành trào lưu trang trí nhà cửa ở Âu Mỹ, rồi quay ngược lại ảnh hưởng tới châu Á.
Bài kể lịch sử tiếp nhận ấy để bạn hiểu vì sao chữ "feng shui" trong tạp chí nội thất lại khác nhiều so với "phong thủy" trong sách của thầy địa lý Việt Nam. Các phái cụ thể như phái bát quái theo cửa vào đã có bài riêng trong danh mục trường phái; ở đây chỉ nói đến dòng chảy lịch sử.
Những ghi chép đầu tiên của người phương Tây
Khi các giáo sĩ dòng Tên đến Trung Hoa từ cuối thế kỷ 16, họ ghi chép kỹ về phong tục bản địa để tìm cách truyền giáo. Trong các ghi chép ấy có nhắc đến việc người Hoa chọn đất mộ, chọn hướng nhà, chọn ngày theo các thầy chuyên nghề. Nhìn từ thần học Kitô giáo đương thời, họ thường xếp những tập tục này vào loại mê tín, nhưng cũng ghi nhận ảnh hưởng rất rộng của chúng trong xã hội.
Thế kỷ 18–19, thương nhân, nhà ngoại giao, du khách phương Tây tiếp tục nhắc đến phong thủy trong hồi ký, thường như một trở ngại khó hiểu: dân không cho chặt cây này, không cho xây bức tường kia, không cho mở con đường nọ. Cái nhìn lúc ấy phần nhiều là cái nhìn từ bên ngoài, ít người hỏi phong thủy vận hành thế nào từ bên trong.
Chỉ đến nửa sau thế kỷ 19, khi các va chạm về đường sá, điện báo, đường sắt trở nên thường xuyên, người phương Tây mới bắt đầu cần hiểu phong thủy một cách có hệ thống, và các cuốn sách chuyên đề đầu tiên ra đời.
Ernst Eitel và cuốn sách năm 1873
Ernst Johann Eitel là giáo sĩ người Đức làm việc ở Hồng Kông và vùng Quảng Đông. Năm 1873, ông xuất bản cuốn sách nhỏ bằng tiếng Anh nhan đề "Feng-shui: or, The Rudiments of Natural Science in China", thường được coi là cuốn sách chuyên đề đầu tiên của phương Tây về phong thủy.
Điều thú vị nằm ngay ở tên sách: Eitel gọi phong thủy là "những yếu tố sơ khai của khoa học tự nhiên ở Trung Hoa". Ông trình bày phong thủy như một hệ thống giải thích tự nhiên của người Hoa, gồm các khái niệm khí, âm dương, ngũ hành, số và hình thế, đồng thời phê bình nó là chưa thoát khỏi mê tín. Thái độ nửa trân trọng nửa phê phán này về sau lặp lại ở nhiều học giả phương Tây.
Cuốn sách của Eitel có giá trị như một bức ảnh chụp phong thủy được thực hành ở miền nam Trung Hoa cuối thế kỷ 19, qua mắt một người ngoài có học. Nó cũng góp phần đưa chữ "feng-shui" vào tiếng Anh như một thuật ngữ riêng, không dịch.
De Groot và các nhà Hán học cuối thế kỷ 19
Nhà Hán học người Hà Lan J. J. M. de Groot sống và nghiên cứu ở vùng Phúc Kiến, rồi viết bộ sách nhiều tập "The Religious System of China" từ thập niên 1890. Trong phần bàn về tang lễ và mồ mả, ông dành nhiều trang mô tả thực hành phong thủy trong việc chọn đất mộ, xem ngày an táng, cải táng, với nhiều chi tiết thu thập tại chỗ.
Khác với cái nhìn của giáo sĩ, de Groot quan tâm đến phong thủy như một phần của hệ thống tôn giáo – xã hội, gắn với thờ cúng tổ tiên. Dù ông vẫn có những nhận xét gay gắt về sự tốn kém và tranh chấp do phong thủy gây ra, tư liệu ông ghi chép được các nhà nghiên cứu sau này dùng lại rất nhiều.
Cùng thời, nhiều tác giả khác viết về phong thủy trong các tạp chí của giới Hán học ở Hồng Kông, Thượng Hải. Nhờ họ, đến đầu thế kỷ 20, phong thủy đã có một vị trí trong tri thức phương Tây về Trung Hoa, dù chủ yếu vẫn qua lăng kính "phong tục kỳ lạ cần giải thích".
Giữa thế kỷ 20: lịch sử khoa học và nhân học
Joseph Needham. Trong bộ "Science and Civilisation in China", tập về vật lý (xuất bản đầu thập niên 1960), nhà sử học khoa học người Anh Joseph Needham bàn kỹ lịch sử la bàn và cho rằng các thầy phong thủy có vai trò lớn trong việc phát hiện và dùng tính chỉ hướng của nam châm. Phong thủy lần đầu được đặt vào lịch sử khoa học thế giới.
Maurice Freedman. Nhà nhân học người Anh này nghiên cứu dòng họ người Hoa ở miền nam Trung Hoa và Hồng Kông, chỉ ra mối liên hệ giữa phong thủy mộ phần và quan hệ trong dòng họ: phong thủy vừa gắn kết vừa là nguồn cạnh tranh giữa các chi trong họ.
Stephan Feuchtwang. Năm 1974, Feuchtwang xuất bản một nghiên cứu nhân học chuyên sâu về phong thủy, phân tích cấu trúc học thuyết và cách nó vận hành trong xã hội. Đây là một trong những công trình học thuật được dẫn nhiều nhất về phong thủy bằng tiếng Anh.
Thay đổi cách nhìn. Từ đây, phong thủy được nghiên cứu như một hệ thống văn hoá có logic riêng, không còn chỉ là "mê tín" hay "khoa học sơ khai". Hướng nghiên cứu này về sau lan sang kiến trúc, quy hoạch cảnh quan và địa lý văn hoá.
Làn sóng feng shui ở Âu Mỹ từ thập niên 1980
Từ cuối thập niên 1970 và nhất là thập niên 1980–1990, feng shui trở thành chủ đề quen thuộc trong sách hướng dẫn trang trí nhà cửa, tạp chí nội thất và các khoá học ở Mỹ, Anh, Úc. Một trong những cuốn sách tiếng Anh phổ biến sớm là "Feng Shui: The Chinese Art of Placement" của Sarah Rossbach (1983), người học với thầy Lâm Vân (Lin Yun) ở Mỹ.
Feng shui phương Tây thường được giản lược mạnh: ít nói đến la kinh, can chi, phi tinh; nhiều nói đến sắp xếp đồ đạc, dọn dẹp, màu sắc, ánh sáng, cây xanh, và đặt một lưới bát quái chia ngôi nhà thành các "khu" ứng với tài lộc, tình duyên, sự nghiệp. Cách đặt lưới theo cửa vào là sáng tạo của phái hiện đại, không có trong sách phong thủy cổ.
Thị trường cũng góp phần định hình feng shui phương Tây: vật phẩm trang trí, dịch vụ tư vấn, chương trình truyền hình. Feng shui ở đó gần với phong cách sống hơn là tín ngưỡng. Người đọc có thể thấy nhiều lời khuyên hợp lý về không gian sống, cùng những quy tắc biểu tượng tuỳ hứng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Feng shui quay lại châu Á và Việt Nam
Một hiện tượng thú vị là feng shui phương Tây không dừng ở phương Tây. Từ thập niên 1990, sách feng shui tiếng Anh được dịch sang nhiều ngôn ngữ châu Á, kể cả tiếng Việt, đặt cạnh sách phong thủy dịch từ Hán văn. Người đọc Việt Nam vì vậy tiếp xúc đồng thời hai dòng: phong thủy la kinh truyền thống và feng shui trang trí hiện đại.
Hai dòng có khi trộn lẫn mà người đọc không biết: một lời khuyên "đặt cây ở góc tài lộc bên trái cửa vào" có thể đến từ phái hiện đại, trong khi người nói lại giới thiệu nó là "phong thủy cổ truyền". Biết lịch sử tiếp nhận giúp bạn hỏi lại nguồn gốc của lời khuyên, và không lo lắng khi hai sách nói trái ngược nhau.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ đọc sách feng shui dịch thấy khuyên đặt bể cá ở góc trái cửa, đọc sách Bát trạch lại thấy góc ấy được xếp theo cung phi. Thay vì hoang mang, họ có thể hiểu đây là hai hệ khác nhau, rồi chọn chỗ đặt bể cá theo tiêu chí thực tế: gần ổ điện, xa nắng trực tiếp, dễ vệ sinh, không chắn lối đi.
Học thuật hôm nay: kiến trúc, cảnh quan và sinh thái
Từ cuối thế kỷ 20, phong thủy trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều ngành ngoài nhân học: kiến trúc, quy hoạch cảnh quan, địa lý văn hoá, sinh thái học. Các nhà nghiên cứu cảnh quan ở Trung Quốc, Hàn Quốc, Hồng Kông, Đài Loan khảo sát cách làng truyền thống chọn đất, giữ rừng sau làng, đào ao trước làng, và so sánh với các nguyên tắc thiết kế bền vững hiện đại.
Một hướng được chú ý là "rừng phong thủy": những mảnh rừng được cộng đồng giữ gìn vì lý do tín ngưỡng, nay trở thành nơi lưu giữ cây bản địa và đa dạng sinh học. Ở đây phong thủy được nhìn như một tập quán quản lý tài nguyên của cộng đồng, có giá trị bảo tồn thật dù lý do ban đầu là niềm tin.
Giới học thuật cũng giữ thái độ phê phán: không có bằng chứng khoa học cho các tuyên bố về vận may, tài lộc gắn với phương hướng hay vị trí đồ vật. Cách nhìn cân bằng phổ biến hiện nay là phân biệt ba lớp: lớp quan sát môi trường (nắng, gió, nước) có giá trị kiểm chứng được; lớp thẩm mỹ, tâm lý không gian có giá trị tham khảo; và lớp niềm tin về vận số thuộc về tín ngưỡng cá nhân.
Đọc feng shui phương Tây cho tỉnh táo
Khi gặp một lời khuyên mang nhãn "feng shui" trên tạp chí, mạng xã hội hay sách dịch, vài câu hỏi nhỏ giúp bạn biết mình đang đọc gì:
- Lời khuyên này dựa vào la kinh, phương vị thật, hay chỉ dựa vào vị trí cửa vào? Nếu chỉ theo cửa vào, đó thường là phái hiện đại.
- Lời khuyên có lý do thực tế đi kèm không (ánh sáng, thông gió, lối đi, an toàn) hay chỉ có lời hứa tài lộc, tình duyên?
- Người đưa lời khuyên có đang bán món đồ đi kèm không? Lời khuyên gắn với việc mua vật phẩm cần được cân nhắc kỹ hơn.
- Sách gốc là sách dịch từ tiếng Anh hay từ Hán văn? Hai dòng có quy tắc khác nhau, trái ngược nhau là chuyện bình thường.
- Những lời khuyên về gọn gàng, ánh sáng tự nhiên, cây xanh vừa phải gần như luôn có ích, dù bạn tin hay không tin phần biểu tượng.
- Không có lời khuyên feng shui nào thay được quy chuẩn an toàn điện, phòng cháy và kết cấu khi sửa nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cuốn sách đầu tiên của phương Tây về phong thủy là gì?
Thường được nhắc là cuốn "Feng-shui: or, The Rudiments of Natural Science in China" của giáo sĩ người Đức Ernst Eitel, xuất bản năm 1873 tại Hồng Kông. Ông coi phong thủy là yếu tố sơ khai của khoa học tự nhiên ở Trung Hoa, kèm phê bình phần mê tín.
Joseph Needham nói gì về phong thủy?
Trong bộ Science and Civilisation in China, Needham bàn lịch sử la bàn và cho rằng các thầy phong thủy có vai trò lớn trong việc phát hiện và sử dụng tính chỉ hướng của nam châm, đặt phong thủy vào lịch sử khoa học thế giới.
Feng shui phương Tây khác phong thủy truyền thống ở đâu?
Feng shui phương Tây thường giản lược, ít dùng la kinh và tính toán phương vị, chú trọng sắp xếp đồ đạc, màu sắc, dọn dẹp, và đặt lưới bát quái theo cửa vào. Cách đặt lưới theo cửa là sáng tạo hiện đại, không có trong sách cổ.
Vì sao feng shui trở nên phổ biến ở Âu Mỹ?
Từ thập niên 1980–1990, feng shui gặp trào lưu quan tâm văn hoá phương Đông, phong cách sống tối giản và thị trường trang trí nội thất. Sách, tạp chí, khoá học và dịch vụ tư vấn biến nó thành một phong cách sống phổ biến.
Các nhà nhân học nghiên cứu phong thủy để làm gì?
Họ muốn hiểu phong thủy vận hành thế nào trong xã hội: quan hệ dòng họ, tranh chấp đất đai, thờ cúng tổ tiên, cách người ta giải thích may rủi. Các công trình của Freedman, Feuchtwang coi phong thủy là hệ thống văn hoá có logic riêng.
Người Việt nên đọc sách feng shui dịch thế nào?
Nên biết sách đó thuộc dòng feng shui hiện đại hay phong thủy truyền thống, vì hai dòng có quy tắc khác nhau. Lấy những lời khuyên hợp lý về ánh sáng, gió, gọn gàng, an toàn; phần quy tắc biểu tượng là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.