Phái Tam hợp là một trường phái Lý khí lấy vòng mười hai trường sinh và bốn bộ tam hợp địa chi làm trục, dùng để xét sự phối hợp giữa mạch đất đi vào (long), hướng của công trình (hướng) và dòng nước chảy tới, chảy đi (thủy). Trong khi Huyền không xoay quanh trục thời gian, Tam hợp xoay quanh trục không gian và dòng nước, đặc biệt coi trọng điểm nước rời khỏi khu đất, gọi là thủy khẩu.
Tam hợp là phái lâu đời, từng rất thịnh hành ở Trung Hoa và đến nay vẫn được dùng nhiều ở Hồng Kông, Đài Loan, Đông Nam Á, đặc biệt trong việc xem đất rộng và âm phần. Bài này giới thiệu tư duy của phái, những khái niệm cốt lõi và giới hạn khi áp vào đô thị. Chữ "tam hợp" ở đây là của phong thủy, khác với cách dùng trong xem tuổi. Mọi đánh giá cát hung của phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tam hợp là gì và nằm ở đâu trong bản đồ các phái
Trong cách chia hiện đại, nhánh Lý khí có hai hệ lớn: Tam nguyên và Tam hợp. Hệ Tam nguyên, gồm Huyền không, lấy chu kỳ vận 20 năm làm trục. Hệ Tam hợp lấy quan hệ giữa các địa chi làm trục, cụ thể là bốn bộ tam hợp: Thân Tý Thìn hợp thành Thủy cục, Dần Ngọ Tuất thành Hỏa cục, Hợi Mão Mùi thành Mộc cục, Tỵ Dậu Sửu thành Kim cục.
Mỗi cục đi qua mười hai giai đoạn của vòng trường sinh, mô phỏng một vòng đời: Trường sinh, Mộc dục, Quan đới, Lâm quan, Đế vượng, Suy, Bệnh, Tử, Mộ, Tuyệt, Thai, Dưỡng. Ví dụ, Thủy cục theo quy ước của phái sinh ở Thân, vượng ở Tý, mộ ở Thìn; ba chi này cũng chính là bộ tam hợp của cục. Logic đó được dùng để xét long đến từ đâu, nước chảy về đâu, và hướng công trình đặt ở giai đoạn nào thì được coi là hợp.
Truyền thống gắn một phần thủy pháp của phái với tên Dương Quân Tùng, qua các tên gọi như Dương công thủy pháp, dù cũng như nhiều phần khác của lịch sử phong thủy, mối liên hệ này mang tính truyền thống hơn là sử liệu chắc chắn. Trong lịch sử, Tam hợp từng bị Tưởng Đại Hồng phê bình gay gắt, và cuộc tranh luận giữa người theo Tam hợp với người theo Tam nguyên còn kéo dài tới nay.
La kinh Tam hợp: ba vòng 24 sơn
Đặc điểm dễ nhận ra nhất của phái là la kinh có ba vòng 24 sơn lệch nhau. Mỗi vòng được dùng cho một việc, theo cách phổ biến trong sách nhập môn.
| Vòng | Tên thường gọi | Dùng để | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Địa bàn | Chính châm | Đo long (mạch đất) và toạ hướng | Vòng cơ bản, các phái khác cũng có |
| Nhân bàn | Trung châm | Xét sa, tức gò đồi, công trình bao quanh | Lệch nửa sơn so với địa bàn |
| Thiên bàn | Phùng châm | Xét thủy, tức dòng nước tới và đi | Lệch nửa sơn theo chiều ngược lại |
| Song sơn | Mười hai cặp can chi | Gom 24 sơn thành 12 cặp để xét theo vòng trường sinh | Ví dụ cặp Nhâm Tý, Quý Sửu |
Nửa sơn tương đương 7,5 độ. Vì có ba vòng lệch nhau, cùng một vật thể có thể được đọc ở sơn khác nhau tuỳ đang xét nó là long, sa hay thủy. Người mới nhìn la kinh Tam hợp thường thấy rối vì điểm này; đó là đặc trưng của phái chứ không phải lỗi in.
Thủy khẩu và thủy pháp: trọng tâm của phái
Thủy khẩu là gì. Thủy khẩu là điểm nước rời khỏi khu vực trước mặt công trình, nơi dòng nước khuất khỏi tầm nhìn. Tam hợp coi đây là điểm mốc quan trọng nhất, vì từ phương vị của thủy khẩu, phái suy ra cục của khu đất và xét hướng nhà có phối hợp hay không.
Nước tới và nước đi. Phái phân biệt nước chảy tới từ phương nào và chảy đi về phương nào, rồi đối chiếu với các giai đoạn trường sinh. Theo quan niệm của phái, nước đi qua các giai đoạn Mộ, Tuyệt được coi là thuận, nước đi qua giai đoạn vượng lại bị coi là không nên.
Nước ở đây không chỉ là sông. Sách xưa nói về sông suối, ao hồ, kênh mương. Người hiện đại áp vào cả đường thoát nước mưa, rãnh, mương, và có người coi đường phố là "thủy". Mức độ hợp lý của phép tương đương này là chuyện còn bàn.
Lý giải thực tế song song. Khi bóc lớp quan niệm, thủy pháp có điểm gặp với kỹ thuật: biết nước mưa đổ về đâu, nước thoát ra đâu, khu đất có bị trũng, có bị dòng chảy xói không. Với nhà ở nông thôn và miền sông nước, đây là những câu hỏi rất thực tế.
Tam hợp với âm phần và đất rộng
Tam hợp đặc biệt được dùng nhiều trong việc xem đất mộ và các khu đất rộng có địa hình tự nhiên rõ. Lý do dễ hiểu: ở đó người xem nhìn thấy được mạch đất, gò đồi, dòng nước, và có thể đo từng thứ bằng ba vòng la kinh. Phương pháp của phái phát huy tốt khi dữ kiện thực địa đầy đủ.
Với âm phần, giọng của phái và của người viết nên luôn tôn trọng. Việc chọn đất mộ ngày nay còn phải theo quy định về nghĩa trang, đất đai và vệ sinh môi trường của địa phương. Phong thủy, dù là Tam hợp hay phái nào, chỉ là một lớp tham khảo văn hoá bên cạnh những quy định đó, không thay thế chúng.
Với khu đất rộng như nhà vườn, trang trại, khu nghỉ dưỡng, tư duy Tam hợp giúp người chủ đặt câu hỏi về dòng nước: nước từ đâu tới, tụ ở đâu, thoát ra đâu, có gây ngập hay xói không. Những câu hỏi này trùng với thiết kế cảnh quan và thoát nước. Ví dụ giả định: một gia đình ở Lâm Đồng làm nhà trên sườn đồi, được người theo Tam hợp khuyên dịch vị trí nhà để thủy khẩu nằm ở một phương nhất định. Song song, kỹ sư cũng khuyên làm rãnh thoát nước mưa dọc sườn để tránh sạt. Phần kỹ thuật là bắt buộc; phần phương vị là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Giới hạn của Tam hợp khi áp vào nhà phố và chung cư
Tam hợp là phái mạnh ở thực địa có địa hình rõ, nhưng gặp khó khi môi trường đã bị đô thị hoá. Những giới hạn sau được chính người hành nghề nêu.
- Không thấy mạch đất: ở đô thị, nền đất bị san lấp, bê tông hoá; xác định long đến từ đâu gần như phải đoán.
- Nước bị chôn dưới đất: cống ngầm thay sông suối, người xem phải dựa vào đường phố làm "thủy", một phép tương đương còn tranh cãi.
- Căn hộ cao tầng: khó xác định thủy khẩu cho một căn hộ tầng cao; có người lấy theo đường lớn dưới chân toà nhà, có người bỏ qua.
- La kinh ba vòng dễ đọc nhầm: người mới dễ dùng nhầm vòng cho nhầm việc, dẫn tới kết luận sai ngay trong logic của phái.
- Tranh luận với Tam nguyên: người theo Huyền không cho rằng Tam hợp thiếu yếu tố thời gian, còn người theo Tam hợp cho rằng Huyền không thiếu nền thực địa; người đọc phổ thông không cần chọn phe.
Vì những giới hạn này, ở thành phố, Tam hợp thường được dùng như một lớp tham khảo bên cạnh Loan đầu, ít khi đứng riêng.
Đọc một lời khuyên theo Tam hợp: bốn câu nên hỏi
Nếu có người xem đất hoặc xem nhà cho gia đình theo Tam hợp, bốn câu hỏi dưới đây giúp bạn hiểu lời khuyên dựa vào đâu và quyết định có làm theo hay không.
- Thủy khẩu được xác định ở đâu? Hỏi họ lấy dòng nước nào làm thủy: sông, mương, rãnh thoát nước hay con đường. Câu trả lời cho biết họ đang dùng thực địa hay phép tương đương.
- Khu đất thuộc cục nào và vì sao? Từ thủy khẩu, phái suy ra cục Thủy, Hỏa, Mộc hay Kim. Một người nắm phái sẽ giải thích được bước suy luận này bằng vài câu.
- Hướng đề xuất đứng ở giai đoạn nào của vòng trường sinh? Đây là phần lõi của lời khuyên. Nếu họ chỉ nói "hướng này đẹp" mà không nói vì sao, lời khuyên đó thiếu căn cứ ngay trong logic của phái.
- Việc phải làm có ảnh hưởng gì đến kỹ thuật và chi phí? Dịch vị trí nhà, đào ao, đổi hướng rãnh nước đều liên quan đến thoát nước, kết cấu, giấy phép. Hãy hỏi thêm kỹ sư trước khi làm.
Bốn câu này không nhằm bắt bẻ người xem, mà giúp gia đình tách phần quan niệm khỏi phần kỹ thuật. Phần kỹ thuật cần làm đúng dù tin hay không; phần quan niệm thì mức tin tuỳ mỗi người.
Phân biệt "tam hợp" của phong thủy với "tam hợp" của xem tuổi
Người Việt quen với chữ tam hợp qua chuyện xem tuổi: Thân Tý Thìn hợp nhau, Dần Ngọ Tuất hợp nhau, và tứ hành xung. Bộ bốn nhóm địa chi là cùng một bộ, nhưng cách dùng khác hẳn. Trong xem tuổi, tam hợp là quan hệ giữa con giáp của người với người. Trong phái Tam hợp phong thủy, tam hợp là quan hệ giữa các phương vị trên la kinh, dùng để xét long, hướng, thủy.
Sự trùng tên khiến nhiều người hiểu nhầm rằng phái Tam hợp là phái "xem hợp tuổi". Thực tế, phần lõi của phái là không gian và dòng nước, không phải tuổi người. Khi đọc một tài liệu, bạn chỉ cần chú ý ngữ cảnh: nói tới thủy khẩu, trường sinh, song sơn là phong thủy Tam hợp; nói tới con giáp của vợ chồng, đối tác là xem tuổi.
Cũng nên phân biệt với chữ tam hợp trong tử vi, nơi nó chỉ bộ ba cung đứng cách nhau 120 độ trên lá số. Một chữ, ba hệ thống, ba cách dùng. Hiểu rõ ngữ cảnh giúp bạn không bị rối, và không bị ai đó dùng sự trùng tên để kết luận vội về nhà cửa hay người thân.
Câu hỏi thường gặp
Phái Tam hợp có phải là xem tuổi tam hợp không?
Không. Hai cái dùng chung bộ bốn nhóm địa chi nhưng mục đích khác nhau. Xem tuổi tam hợp nói về quan hệ giữa các con giáp. Phái Tam hợp phong thủy dùng các nhóm địa chi để xét phương vị của mạch đất, hướng nhà và dòng nước.
Thủy khẩu là gì?
Thủy khẩu là điểm nước rời khỏi khu vực trước mặt công trình, nơi dòng nước khuất khỏi tầm nhìn. Phái Tam hợp dùng phương vị của thủy khẩu làm mốc để xác định cục của khu đất và xét hướng nhà. Đây là khái niệm trung tâm của thủy pháp.
Vì sao la kinh Tam hợp có ba vòng 24 sơn?
Mỗi vòng dùng cho một việc theo quy ước của phái: địa bàn đo long và hướng, nhân bàn xét sa, thiên bàn xét thủy. Ba vòng lệch nhau nửa sơn. Đây là đặc trưng riêng, các phái khác thường chỉ dùng một vòng 24 sơn chính.
Tam hợp có dùng được cho căn hộ chung cư không?
Dùng được ở mức hạn chế. Căn hộ khó xác định mạch đất và thủy khẩu, nên người theo Tam hợp thường phải lấy đường phố, sông gần toà nhà làm tham chiếu. Nhiều người hành nghề dùng Tam hợp cho chung cư chỉ như lớp tham khảo phụ.
Tam hợp và Huyền không phái nào ra đời trước?
Tư duy Tam hợp được ghi nhận thịnh hành từ khá sớm và rất phổ biến trước đời Thanh. Huyền không theo dạng phổ biến ngày nay được hệ thống hoá muộn hơn, nhất là từ cuối thế kỷ 19. Tuy vậy cả hai đều nhận gốc từ các kinh điển cổ hơn.