Nhà thiếu sáng tự nhiên thường do năm nguyên nhân: cửa lấy sáng quá nhỏ hoặc sai hướng, vật cản bên ngoài, mặt bằng quá sâu, bề mặt trong nhà quá tối, và đồ đạc hoặc rèm chắn đường sáng. Cách khắc phục hiệu quả là xử lý theo đúng nguyên nhân, đi từ việc rẻ (đổi màu, dời đồ, thay rèm) tới việc lớn (mở ô kính, ô lấy sáng mái), thay vì vội đục giếng trời hay bật đèn cả ngày.
Phong thủy coi nhà tối tăm là "âm thịnh dương suy", trái với lời khuyên phổ biến về minh đường sáng sủa, và nhiều người thấy ở nhà tối lâu ngày thì uể oải. Bài này đặt quan niệm đó cạnh cách đo và cách sửa cụ thể, để bạn biết căn nhà của mình đang tối ở đâu, vì sao, và nên bắt đầu sửa từ chỗ nào.
Phong thủy nói gì về nhà tối
Trong phong thủy, sáng – tối thuộc cặp âm dương. Nhà ở của người sống được xếp vào "dương trạch", vì vậy được khuyên cần đủ dương khí: sáng sủa, khô ráo, có nắng vào ở mức vừa phải. Một căn nhà quanh năm phải bật đèn ban ngày, tường ẩm, góc tối nhiều bị mô tả là âm khí nặng. Cách nói này hay được dùng để giải thích cảm giác nặng nề, thiếu sinh khí khi bước vào những ngôi nhà như vậy.
Nếu tách khỏi ngôn ngữ âm dương, những gì người xưa quan sát khá dễ kiểm chứng. Nhà tối thường cũng là nhà ẩm, vì nắng và gió là hai thứ làm khô; nhà tối khiến người ở bật đèn nhiều hơn; và ánh sáng ban ngày có liên quan đến nhịp ngủ – thức của cơ thể. Đây là lý do các kiến trúc sư hiện đại cũng coi chiếu sáng tự nhiên là tiêu chí chất lượng hàng đầu của nhà ở.
Điều nên tránh là đẩy quan niệm này sang hù doạ: nhà tối không "gây" bệnh tật hay xui xẻo theo kiểu định mệnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều chắc chắn hơn là một căn nhà đủ sáng dễ sống, dễ dọn dẹp và tiết kiệm điện hơn.
Năm nguyên nhân khiến nhà thiếu sáng
Lỗ mở quá nhỏ hoặc nằm sai chỗ. Cửa sổ thấp và nhỏ chỉ chiếu sáng một vệt gần tường. Ánh sáng đi được sâu vào phòng chủ yếu nhờ phần kính đặt cao; một ô kính sát trần đưa sáng vào sâu hơn rõ rệt so với ô kính cùng diện tích đặt thấp.
Vật cản bên ngoài. Nhà hàng xóm xây cao sát bên, mái tôn che sân, cây lớn tán dày, ban công tầng trên đua ra đều cắt bớt bầu trời mà cửa sổ "nhìn" thấy. Nhiều nhà ống ban đầu sáng, sau vài năm nhà bên cạnh xây lên thì tối hẳn.
Mặt bằng quá sâu. Nhà phố sâu mười lăm, hai mươi mét mà chỉ lấy sáng hai đầu thì phần giữa gần như không thể đủ sáng bằng cửa sổ. Đó là lý do nhà ống cần giếng trời hoặc ô lấy sáng mái.
Bề mặt trong nhà quá tối. Trần, tường, sàn màu sẫm hấp thụ phần lớn ánh sáng chiếu tới thay vì hắt nó đi tiếp. Nhà ốp gỗ tối, sơn tường màu đậm có thể tối hơn nhiều so với cùng căn nhà sơn trắng, dù lượng sáng vào qua cửa như nhau.
Rèm và đồ đạc chắn đường sáng. Rèm dày luôn kéo kín, tủ cao kê trước cửa sổ, vách ngăn đặc chia đôi phòng là những thủ phạm ít ai để ý vì chúng được thêm dần qua năm tháng.
Tự đo ánh sáng trong nhà bằng điện thoại
Bạn không cần máy đo chuyên dụng để biết chỗ nào tối nhất. Các ứng dụng đo độ rọi (lux) trên điện thoại không chính xác tuyệt đối, nhưng đủ để so sánh các vị trí trong cùng nhà:
- Chọn một ngày nắng nhẹ hoặc trời sáng đều, đo vào khoảng giữa buổi sáng và giữa buổi chiều. Tắt hết đèn.
- Đặt điện thoại nằm ngửa trên mặt bàn, ghế, sàn ở các vị trí bạn hay sinh hoạt: bàn ăn, sofa, bàn học, bếp, đầu cầu thang.
- Ghi lại con số ở từng vị trí, rồi so với giá trị đo được ngay sát cửa sổ. Vị trí nào chỉ còn một phần nhỏ so với cạnh cửa sổ là vùng tối.
- Đo lại sau mỗi thay đổi (dời tủ, thay rèm, sơn lại tường) để biết thay đổi nào thật sự có tác dụng.
- Lưu các con số theo mùa: ở miền Bắc mùa đông trời âm u nhiều ngày, mức sáng trong nhà có thể thấp hơn đáng kể so với mùa hè.
Kết quả đo giúp bạn tránh một sai lầm hay gặp: sửa chỗ "cảm thấy tối" trong khi vùng thật sự thiếu sáng nằm ở chỗ khác, ví dụ bàn học của con chứ không phải phòng khách.
Giải pháp xếp theo mức can thiệp
Bảng dưới xếp các giải pháp từ việc làm trong một buổi đến việc cần thợ và giấy tờ. Hãy thử nhóm trên trước khi nghĩ tới nhóm dưới.
| Mức | Giải pháp | Xử lý nguyên nhân nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Một buổi | Dời tủ cao khỏi cửa sổ, buộc gọn rèm ban ngày, cắt tỉa cành che cửa | Vật cản trong và ngoài | Hầu như không tốn tiền |
| Vài ngày | Sơn trần và tường màu sáng, đổi rèm dày sang rèm hai lớp có lớp voan | Bề mặt tối, rèm chắn | Trần trắng hắt sáng xuống sâu trong phòng |
| Thợ mộc, thợ nhôm kính | Thay cửa đi đặc bằng cửa có ô kính, làm ô kính cao trên vách ngăn | Mặt bằng sâu, phòng trong | Kính mờ nếu cần riêng tư |
| Sửa nhỏ | Mở rộng ô cửa sổ lên phía trên, thêm ô kính sát trần | Lỗ mở nhỏ, sai chỗ | Kiểm lanh tô, kết cấu tường |
| Sửa lớn | Ô kính mái, ống dẫn sáng, giếng trời | Mặt bằng sâu, không còn tường ngoài | Chống thấm, chống nóng, có thể cần xin phép |
Phần lớn nhà ống ở thành phố chỉ cần hai nhóm đầu là cải thiện rõ những vùng sinh hoạt chính. Nhóm cuối đáng làm khi đang sửa nhà lớn hoặc khi vùng tối nằm ở giữa nhà mà không có cách nào khác.
Mở đường cho ánh sáng đi sâu vào nhà
Ánh sáng tự nhiên đi theo đường thẳng và yếu dần khi xa cửa. Muốn nó đi sâu hơn, bạn có hai cách: cho nó vào từ cao hơn, và cho nó dội đi tiếp bằng các bề mặt sáng. Ô kính đặt cao trên vách ngăn giữa phòng khách và phòng trong là cách quen thuộc ở nhà phố: phần dưới vách vẫn kín cho riêng tư và kê đồ, phần trên trong suốt hoặc mờ để ánh sáng phòng ngoài lọt vào phòng trong.
Cầu thang là một "đường sáng" quan trọng trong nhà nhiều tầng. Cầu thang có lan can thoáng, bậc hở, đặt cạnh giếng trời hoặc cửa sổ chiếu nghỉ sẽ dẫn ánh sáng từ tầng trên xuống. Cầu thang bọc kín bằng tường gạch thì ngược lại, cắt nhà thành từng tầng tối riêng.
Với tầng trên cùng của nhà không còn tường ngoài nào trống, ô kính mái và ống dẫn sáng là hai lựa chọn. Ống dẫn sáng là ống tráng phản quang, đón sáng trên mái và dẫn xuống một tấm khuếch tán ở trần, chiếm ít diện tích hơn giếng trời. Cả hai đều phải được thi công kỹ phần chống thấm và cách nhiệt, nếu không sẽ đổi nhà tối thành nhà dột hoặc nhà nóng. Phong thủy hay nói "nhà cần lỗ thở trên cao"; ở góc kỹ thuật, đó là một chỗ đáng làm cẩn thận nhất trong cả ngôi nhà.
Nhà bị tối vì công trình bên cạnh xây cao
Chuyện rất hay gặp ở nhà phố. Khi mua hoặc xây, nhà bạn còn được hưởng ánh sáng từ khoảng trống bên cạnh; vài năm sau lô bên xây lên năm sáu tầng, cửa sổ hồi và ô lấy sáng bên hông bị che hẳn. Phong thủy hay mô tả trường hợp này bằng hình ảnh bị "áp", mất dương khí. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần mất ánh sáng thì đo được rõ.
Kiểm quyền lợi và quy định trước. Việc nhà bên xây cao nếu đúng giấy phép thì thường không thể ngăn. Tuy vậy, cửa sổ mở thẳng sang đất người khác cũng có quy định riêng trong luật dân sự và quy chuẩn xây dựng về khoảng cách. Khi có tranh chấp, nên hỏi chính quyền địa phương hoặc luật sư thay vì tự xử lý.
Chuyển nguồn sáng lên trên. Khi hai bên hông bị chắn, bầu trời phía trên vẫn còn. Ô kính mái, ô kính đặt cao trên tường sau, hoặc mở rộng giếng trời có sẵn thường là cách khả thi nhất để bù lại.
Tận dụng ánh sáng phản xạ từ tường nhà bên. Một bức tường hàng xóm sơn sáng cách cửa sổ vài mét vẫn hắt sáng vào nhà. Nếu quan hệ hàng xóm tốt, thoả thuận sơn màu sáng mặt tường hướng sang nhà mình là cách đôi bên cùng có lợi.
Khi nào chấp nhận bổ sung bằng đèn
Có những căn hộ, những tầng trệt nhà phố mà dù làm hết các bước trên vẫn không đủ sáng. Khi đó đèn là giải pháp hợp lý, miễn là dùng cho đúng:
- Chọn đèn có ánh sáng trắng trung tính cho ban ngày ở vùng làm việc, học tập; để ánh sáng vàng ấm cho buổi tối.
- Chiếu sáng trần và tường (đèn hắt) thay vì chỉ dùng một bóng đèn chói giữa phòng; mắt người cảm nhận phòng sáng chủ yếu qua độ sáng của các mặt tường.
- Bật đèn ở vùng tối theo giờ sinh hoạt thay vì bật cả nhà cả ngày.
- Đừng thay toàn bộ ánh sáng tự nhiên bằng đèn rồi đóng cửa sổ cả ngày: nhà vẫn cần nắng và gió để khô ráo.
- Nếu ai đó khuyên treo vật phẩm "kích dương khí" thay cho việc xử lý ánh sáng, hãy nhớ không có món đồ nào làm được việc của một ô cửa.
Đèn và cách bố trí đèn là cả một chủ đề riêng; ở đây chỉ cần nhớ rằng đèn là phần bổ sung sau khi đã cố gắng tận dụng hết ánh sáng tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Nhà tối có phải là nhà xấu theo phong thủy không?
Phong thủy coi nhà ở cần đủ sáng sủa và mô tả nhà tối là âm khí nặng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, nhà tối thường ẩm hơn, tốn điện hơn và kém dễ chịu, nên cải thiện ánh sáng là việc đáng làm dù bạn tin phong thủy đến đâu.
Sơn tường màu gì để nhà sáng hơn?
Màu càng nhạt càng phản xạ nhiều ánh sáng. Trần nên trắng hoặc gần trắng, tường dùng tông sáng ấm hoặc trung tính. Sơn mờ khuếch tán ánh sáng đều hơn sơn bóng, đỡ bị chói ở chỗ nắng chiếu vào.
Ống dẫn sáng có thay được giếng trời không?
Ống dẫn sáng đưa được ánh sáng xuống một phòng cụ thể với ít diện tích, nhưng không thông gió như giếng trời mở. Nếu nhà vừa tối vừa bí, giếng trời có cửa mở hoặc ô thoáng mái sẽ giải quyết được cả hai.
Ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại có tin được không?
Con số tuyệt đối có thể sai lệch giữa các máy, nhưng dùng cùng một điện thoại để so các vị trí trong nhà thì khá hữu ích. Mục đích là tìm vùng tối nhất và kiểm xem thay đổi nào có tác dụng.
Có nên dùng gương để làm sáng phòng tối không?
Gương phản chiếu ánh sáng mạnh nên có thể làm phòng sáng hơn nếu đặt đúng chỗ, thường là tường vuông góc với cửa sổ. Tránh đặt gương phản chiếu nắng gắt vào mắt hoặc soi thẳng vào giường theo quan niệm phổ biến.
Phòng ngủ tối có tốt cho giấc ngủ không?
Ban đêm phòng ngủ tối là tốt cho giấc ngủ. Ban ngày phòng ngủ vẫn nên có ánh sáng tự nhiên để khô ráo và để buổi sáng thức dậy dễ hơn. Rèm cản sáng giải quyết được cả hai nhu cầu.