Một ngôi nhà lành mạnh là nhà có không khí được thay đều, độ ẩm vừa phải không sinh mốc, ban đêm đủ yên và đủ tối để ngủ, ban ngày đủ sáng tự nhiên, và nhiệt độ không đẩy người ở vào cảnh quá nóng hay quá lạnh. Năm yếu tố này là phần mà nghiên cứu về sức khoẻ môi trường đã nói khá rõ, và cũng là phần mà phong thủy, theo cách diễn đạt riêng, đã chú ý từ rất lâu: khí phải lưu thông mà không lùa, âm dương phải cân, phòng ngủ phải tĩnh.
Bài này đặt hai lối nói cạnh nhau: phong thủy gọi một hiện tượng bằng tên gì, khoa học đo nó bằng gì, và bạn sửa được gì trong căn nhà đang ở mà không cần đập phá. Phần quan niệm thuần tuý của từng trường phái vẫn được nhắc, kèm lời nhắc rằng đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Bài không thay lời khám của bác sĩ; ai có bệnh hô hấp, dị ứng hay rối loạn giấc ngủ nên hỏi người có chuyên môn y tế.
Phong thủy nói "khí", khoa học nói môi trường trong nhà
Chữ "phong thủy" thường được giải bằng câu "tàng phong tụ thủy": chỗ ở tốt là nơi gió được giữ lại vừa phải và nước tụ lại chứ không trôi tuột. Khi đem câu này vào trong nhà, người làm nghề nói về "khí": khí vào bằng cửa, đi qua các phòng, cần chảy chậm và đều; khí "tù" là chỗ bí bách, ẩm, tối; khí "xung" là chỗ gió thổi thẳng, ồn, chói. Đó là ngôn ngữ hình ảnh, không phải đại lượng đo được.
Khoa học về môi trường trong nhà tách cái "khí" ấy thành những thứ đo được: lưu lượng không khí ngoài trời vào nhà, nồng độ khí CO2 và bụi mịn, độ ẩm tương đối, mức ồn tính bằng decibel, độ rọi ánh sáng, nhiệt độ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có bộ hướng dẫn về nhà ở và sức khoẻ năm 2018, trong đó bàn tới nhiệt độ trong nhà, tình trạng ở chật và an toàn; bộ hướng dẫn chất lượng không khí năm 2021 đặt ngưỡng cho bụi mịn PM2.5.
Hai lối nói gặp nhau ở chỗ cả hai đều chú ý tới cảm giác của người ở sau nhiều đêm, nhiều mùa. Chúng tách nhau ở chỗ phong thủy còn gắn khí với hướng, tuổi, sao năm — phần này chưa có cách kiểm chứng, nên bài chỉ nhắc như quan niệm. Khi một lời khuyên phong thủy trùng với một phép đo, bạn có lý do kép để làm; khi chỉ có một bên, bạn tự cân nhắc.
Bảng đối chiếu năm yếu tố
Bảng dưới gói năm yếu tố theo ba cột: cách phong thủy hay diễn đạt, điều đã được nghiên cứu xác nhận ở mức phổ biến, và việc bạn làm được ngay. Cột giữa chỉ ghi những điều đã thành đồng thuận, không ghi con số của từng nghiên cứu riêng lẻ.
| Yếu tố | Phong thủy hay nói | Điều đã được xác nhận | Việc làm được |
|---|---|---|---|
| Không khí | Khí phải lưu thông, nhà bí là "khí tù" | Thông gió kém làm CO2, mùi, hơi ẩm và chất ô nhiễm tích lại; bụi mịn gây hại hô hấp, tim mạch | Mở cửa đối lưu theo giờ, quạt hút bếp và nhà vệ sinh thổi ra ngoài |
| Độ ẩm | Nhà ẩm là "âm khí nặng", cần thêm dương | Ẩm kéo dài sinh nấm mốc và mạt bụi, liên quan tới triệu chứng hô hấp và dị ứng | Đo bằng nhiệt ẩm kế, sửa chỗ thấm, hút ẩm mùa nồm |
| Tiếng ồn | Phòng ngủ phải tĩnh, nhà sát đường lớn bị "xung" | Ồn ban đêm làm giấc ngủ vụn, WHO có ngưỡng khuyến nghị cho ồn đêm | Chọn phòng ngủ phía yên, bịt khe cửa, kính hai lớp |
| Ánh sáng | Nhà tối là âm thịnh, nhà sáng là dương | Ánh sáng ban ngày giúp chỉnh đồng hồ sinh học; ánh sáng ban đêm làm khó ngủ | Mở rèm buổi sáng, phòng ngủ đủ tối ban đêm |
| Nhiệt độ | Nhà hướng Tây nóng là "hỏa vượng" | Nóng hay lạnh quá mức ảnh hưởng giấc ngủ và sức khoẻ người già, trẻ nhỏ | Che nắng mặt Tây, chống nóng mái, giữ ấm mùa rét an toàn |
Đọc bảng theo hàng ngang: mỗi hàng là một việc có thể làm trong tuần này. Cột phong thủy chỉ để bạn nhận ra lời khuyên quen tai đang nói về cái gì; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, còn cột cuối là phần hành động.
Không khí: thông gió là việc đầu tiên
Trong năm yếu tố, thông gió là thứ rẻ nhất và tác động rộng nhất. Một căn phòng đóng kín vài tiếng với người ở trong đó sẽ tích khí CO2 do người thở ra, hơi nước, mùi nấu nướng, mùi đồ nội thất mới. Bản thân CO2 ở mức thường gặp trong nhà không phải chất độc, nhưng nó là chỉ dấu cho biết không khí đã lâu chưa được thay; nồng độ càng cao thì các thứ khác cũng tích theo.
Phong thủy khuyên nhà nên có lối gió vào và lối gió ra, nhưng gió không nên đi thẳng một mạch từ cửa trước ra cửa sau. Về mặt vật lý, gió xuyên phòng (hai lỗ mở ở hai phía) thay không khí nhanh hơn nhiều so với phòng chỉ có một cửa sổ; còn chuyện "không đi thẳng" có lý ở chỗ gió mạnh thổi xuyên trục nhà làm bay giấy tờ, lạnh người khi ngủ. Một tấm bình phong, một kệ đặt lệch là đủ làm gió chậm mà vẫn thông.
Những nguồn ô nhiễm trong nhà cần lối thoát riêng: khói dầu mỡ khi chiên xào, hơi ẩm nhà tắm, khói hương trên bàn thờ, khói thuốc lá. Quạt hút mùi có ống thổi ra ngoài tốt hơn loại chỉ lọc rồi thổi lại vào bếp; quạt hút nhà vệ sinh nên chạy thêm một lúc sau khi tắm. Thắp hương thì thắp vừa phải và mở thông gió phòng thờ.
Độ ẩm và nấm mốc: chỗ "âm thịnh" có lý do thật
Độ ẩm vừa phải nằm quanh 40–60%. Khoảng này hay được các tài liệu kỹ thuật về tiện nghi nhà ở nhắc tới. Trên 60% kéo dài, nấm mốc và mạt bụi phát triển mạnh; dưới 30–35% thì da, mắt, họng dễ khô. Một chiếc nhiệt ẩm kế điện tử đặt trong phòng ngủ cho bạn số thật thay vì cảm giác.
Mốc là dấu hiệu, không phải nguyên nhân. Vết mốc đen ở góc trần, sau tủ, quanh khung cửa sổ là kết quả của nước: thấm từ mái, rò ống, hơi ẩm ngưng trên tường lạnh. Lau mốc mà không sửa nguồn nước thì mốc quay lại. Phong thủy gọi chỗ này là âm khí nặng; cách xử lý thực tế vẫn là tìm và chặn nước.
Nồm là hiện tượng ngưng tụ. Mùa nồm ở miền Bắc, khí ẩm ấm gặp tường, sàn còn lạnh nên hơi nước đọng thành giọt. Đóng cửa lúc trời nồm, mở lại khi gió khô về là nguyên tắc ngược với thói quen "mở cửa cho thoáng".
Đồ vải là kho giữ ẩm. Đệm, gối, thảm, rèm dày hút hơi ẩm và là chỗ mạt bụi sống. Phơi, giặt và để đồ vải khô ráo là việc làm nhà bớt "âm" theo nghĩa có thể đo được.
Tiếng ồn và ánh sáng: hai thứ ảnh hưởng thẳng tới giấc ngủ
Phong thủy xếp phòng ngủ vào vùng "tĩnh" của nhà: xa cửa chính, xa bếp, xa mặt đường. Lời khuyên này trùng với điều mà nghiên cứu về tiếng ồn ban đêm đã ghi nhận: tiếng ồn giao thông, còi xe, tiếng động cơ có thể làm người ngủ chuyển sang giấc nông hoặc thức giấc ngắn mà sáng ra không nhớ. WHO có hướng dẫn riêng cho ồn ban đêm và cho ồn giao thông; con số cụ thể được bàn trong bài riêng về tiếng ồn ban đêm của chuyên mục này.
Ánh sáng có hai mặt. Ban ngày, nhà sáng tự nhiên giúp đồng hồ sinh học chạy đúng nhịp, người tỉnh hơn vào buổi sáng và buồn ngủ đúng lúc vào buổi tối. Ban đêm, ánh sáng lọt vào phòng ngủ — đèn đường, đèn biển hiệu, đèn chờ của thiết bị, màn hình điện thoại — làm việc vào giấc khó hơn. Phong thủy nói phòng ngủ thiên âm, phòng khách thiên dương; hiểu theo nghĩa đo được, đó là phòng khách cần sáng còn phòng ngủ cần tối khi ngủ.
Việc làm được: chọn phòng ngủ phía ít xe, bịt khe hở quanh cửa, dùng rèm hai lớp (một lớp mỏng cho ban ngày, một lớp cản sáng cho ban đêm), che đèn chờ bằng miếng dán tối màu, để điện thoại ngoài tầm với.
Nhiệt độ: nhà nóng, nhà lạnh và người yếu trong nhà
Nhà hướng Tây ở miền Trung và miền Nam hứng nắng chiều gắt; phong thủy gọi đó là hỏa vượng và khuyên dùng cây, nước, màu mát để cân lại. Về mặt kỹ thuật, nắng chiều làm tường và mái tích nhiệt tới khuya, phòng ngủ phía ấy nóng nhất đúng lúc cần ngủ. Giải pháp hiệu quả hơn màu sơn là che chắn từ bên ngoài: lam che nắng, mái hiên, cây bóng mát, chống nóng mái.
Ở miền Bắc và vùng núi, vấn đề ngược lại là rét. Bộ hướng dẫn nhà ở và sức khoẻ của WHO coi nhiệt độ trong nhà quá thấp vào mùa lạnh là yếu tố có hại, nhất là với người cao tuổi. Ở Việt Nam, rủi ro lớn đi kèm mùa rét là cách sưởi: đốt than trong phòng đóng kín sinh khí CO, một khí không màu không mùi, đã gây nhiều ca ngộ độc. Sưởi bằng điện, mặc ấm, chăn đủ dày an toàn hơn mọi loại lửa trong phòng ngủ.
Người già, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính chịu nóng lạnh kém hơn người khoẻ, nên phòng của họ đáng được ưu tiên chọn phía dễ chịu nhất. Đây là chỗ phong thủy và kiến trúc nói cùng một câu: người yếu ở chỗ ổn định nhất của nhà.
Thứ tự sửa một căn nhà sẵn có
Không phải căn nhà nào cũng sửa được hết. Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ, tác động lớn tới việc tốn kém, để bạn làm dần mà không phải đập phá.
- Đo trước khi sửa. Một nhiệt ẩm kế cho phòng ngủ, một ứng dụng đo ồn trên điện thoại để so tương đối giữa các phòng; nếu có điều kiện, một máy đo CO2 cầm tay. Ghi số trong một tuần, cả ngày lẫn đêm.
- Thông gió theo giờ. Mở cửa đối lưu buổi sáng sớm và chiều muộn khi không khí ngoài trời mát và sạch hơn; bật quạt hút khi nấu và khi tắm.
- Chặn nước. Sửa chỗ thấm, rò, dột trước khi sơn lại hay mua máy hút ẩm.
- Dọn phòng ngủ. Bớt đồ vải không dùng, che sáng ban đêm, chuyển thiết bị ồn ra khỏi phòng.
- Che nắng, chống nóng. Ưu tiên che từ ngoài: rèm ngoài, lam, cây, mái tôn chống nóng.
- Mới tới bài trí theo quan niệm. Hướng giường, màu sắc, vật phẩm là lớp sau cùng; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và nên làm khi phần môi trường đã ổn.
Theo thứ tự này, mỗi bước đều để lại một con số trước và sau, nên bạn biết việc nào có tác dụng với chính nhà mình thay vì làm theo lời đồn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà lành mạnh có phải là nhà hợp phong thủy không?
Hai khái niệm chồng lên nhau một phần. Những lời khuyên phong thủy về thông gió, ánh sáng, phòng ngủ yên tĩnh trùng với điều kiện của nhà lành mạnh. Còn phần hướng hợp tuổi, sao năm là quan niệm riêng của từng trường phái, không đo được bằng thiết bị, mức tin tuỳ mỗi người.
Có cần mua máy đo chất lượng không khí không?
Không bắt buộc. Nhiệt ẩm kế là món rẻ và có ích nhất. Máy đo CO2 giúp biết phòng ngủ có đủ thông gió không. Máy đo bụi mịn giá rẻ chỉ nên dùng để so tương đối giữa lúc này với lúc khác, không nên coi là số chuẩn như trạm quan trắc.
Cây xanh trong nhà có làm sạch không khí không?
Vài chậu cây trong phòng gần như không thay đổi được nồng độ chất ô nhiễm so với việc mở cửa thông gió. Cây có ích cho cảm giác dễ chịu và thói quen chăm sóc. Đặt quá nhiều cây trong phòng kín còn làm tăng độ ẩm và chỗ cho muỗi đẻ nếu khay nước đọng.
Nhà ẩm mốc có nên đốt bồ kết, đốt quế để "xua âm khí" không?
Đốt bất cứ thứ gì trong nhà cũng sinh khói và bụi mịn. Mùi thơm có thể dễ chịu, nhưng không làm khô tường hay diệt mốc. Muốn bớt ẩm, bạn cần chặn nguồn nước, thông gió đúng lúc và dùng máy hút ẩm khi trời nồm.
Người có bệnh hen, viêm mũi dị ứng nên ưu tiên sửa gì trong nhà?
Nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh để biết yếu tố nào gây kích thích với chính mình. Về môi trường chung, những việc hay được nhắc là giảm ẩm, giảm mạt bụi ở đồ vải, tránh khói thuốc và khói đốt trong nhà. Bài này không thay lời khuyên điều trị.
Sửa nhà theo phong thủy có thay được việc kiểm tra kỹ thuật không?
Không. Chống thấm, kết cấu, điện, thoát nước và phòng cháy phải theo quy chuẩn xây dựng và người có chuyên môn. Phong thủy chỉ là lớp bài trí và quan niệm đặt lên trên một ngôi nhà đã an toàn.