Phong thủy hiện đại thường xếp đường điện cao thế vào nhóm "sát" vì cột thép lớn, dây căng như lưỡi dao và tiếng rè lúc trời ẩm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều chắc chắn hơn là pháp luật có quy định hành lang bảo vệ an toàn lưới điện cao áp, và câu hỏi về điện từ trường đã được các tổ chức y tế quốc tế xem xét nhiều năm.
Bài này tách ba lớp đó ra: phong thủy nói gì, quy định về hành lang an toàn hiểu ở mức nguyên lý ra sao, và khoa học hiện biết gì về từ trường của đường dây điện. Cuối bài có phần bố trí nhà và các câu nên hỏi khi mua đất gần đường điện. Con số cụ thể về khoảng cách, cấp điện áp, bạn nên kiểm với đơn vị điện lực địa phương vì quy định có thể được sửa đổi.
Phong thủy nói gì về đường điện cao thế
Cổ thư phong thủy ra đời trước khi có điện, nên không có câu nào bàn trực tiếp về đường dây cao thế. Những gì nghe được hôm nay là cách các thầy áp nguyên lý cũ vào vật mới. Cột thép cao, nhọn đứng gần nhà được coi như một dạng "thương sát" hoặc "tiêm giác sát", tức vật nhọn chĩa vào nhà. Dây điện căng ngang trên đầu được ví như lưỡi dao treo, gọi là "đao sát". Có người còn quy nó vào hành Hoả vì liên quan tới điện và tia lửa.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều đáng chú ý là các lời khuyên phong thủy trong trường hợp này gần như trùng với lời khuyên an toàn: đừng ở ngay dưới dây, đừng để cột chĩa vào cửa, giữ khoảng cách càng xa càng tốt. Vì thế, bạn không cần chọn giữa tin hay không tin; chỉ cần đọc phần an toàn thật ở dưới là đủ.
Một số người còn nói nhà gần đường điện "khó ngủ", "hay đau đầu". Những cảm nhận ấy có thể đến từ tiếng ù, tiếng rè, sự lo lắng khi biết mình ở gần đường dây, hoặc những yếu tố khác hoàn toàn. Phần khoa học bên dưới sẽ nói rõ điều gì đã được nghiên cứu và điều gì chưa có kết luận.
Hành lang bảo vệ an toàn lưới điện: hiểu ở mức nguyên lý
Đường dây điện cao áp có một vùng không gian dọc theo tuyến gọi là hành lang bảo vệ an toàn. Hành lang được tính từ dây dẫn ngoài cùng ra hai bên và theo chiều cao, rộng hay hẹp tuỳ cấp điện áp: điện áp càng cao, hành lang càng rộng. Trong hành lang có những việc bị cấm hoặc bị hạn chế, chẳng hạn trồng cây cao có thể chạm dây, dựng công trình vượt quá chiều cao cho phép, dùng vật liệu dễ cháy, thả diều, đốt rơm rạ ngay dưới dây.
Với nhà ở đã có sẵn trong hành lang của đường dây ở một số cấp điện áp, quy định cho phép tồn tại nếu đáp ứng những điều kiện về vật liệu mái và tường không cháy, khoảng cách từ các bộ phận của nhà tới dây dẫn, và cường độ điện trường không vượt ngưỡng cho phép. Với đường dây có cấp điện áp cao nhất, nhà ở thường không được nằm trong hành lang. Các con số chi tiết nằm trong văn bản quy định về bảo vệ an toàn công trình lưới điện cao áp; vì văn bản có thể được sửa đổi, bạn nên hỏi trực tiếp đơn vị điện lực.
Khi mua đất, hãy đọc kỹ phần ghi chú trên giấy chứng nhận và bản đồ địa chính. Thửa đất nằm trong hành lang an toàn lưới điện thường có ghi chú, và việc xây dựng trên phần đó bị hạn chế. Diện tích đẹp trên giấy có thể không xây được như bạn tưởng.
Điện từ trường: khoa học hiện biết gì
Đường dây tải điện tạo ra hai thứ quanh nó: điện trường, phụ thuộc điện áp, và từ trường, phụ thuộc dòng điện chạy qua. Cả hai đều ở tần số rất thấp, ở Việt Nam là 50 Hz. Điện trường bị tường, mái, cây cối chắn bớt khá dễ. Từ trường thì đi xuyên qua hầu hết vật liệu xây dựng thông thường, nhưng giảm rất nhanh khi ra xa đường dây.
Năm 2002, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới xếp từ trường tần số cực thấp vào nhóm 2B, nghĩa là "có thể gây ung thư cho người". Mức xếp loại này dựa chủ yếu trên một số nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên quan thống kê yếu với bệnh bạch cầu ở trẻ em khi phơi nhiễm trung bình cao hơn mức thường gặp; các nghiên cứu này chưa xác lập được quan hệ nhân quả. Nhóm 2B cũng gồm những thứ rất đời thường như dưa muối kiểu châu Á truyền thống, cho thấy đây là mức "chưa loại trừ được" chứ không phải "đã chứng minh".
Lập trường chung của các tổ chức y tế là chưa có bằng chứng chắc chắn về tác hại ở mức phơi nhiễm thông thường, đồng thời khuyến khích các biện pháp thận trọng chi phí thấp. Với người ở, cách thận trọng đơn giản nhất là khoảng cách: đặt phòng ngủ, nhất là phòng trẻ em, ở phía xa đường dây nhất. Thiết bị đo từ trường cầm tay có bán phổ biến, nhưng muốn đo đúng cần biết cách và đo vào giờ cao điểm tải.
Những rủi ro thật cần để ý hơn cả
Phóng điện qua vật dẫn. Nguy cơ lớn nhất với người sống gần đường dây là chạm hoặc đưa vật dẫn điện lại gần dây: cần câu bằng sợi carbon, ống nhôm dài, giàn giáo, thang kim loại, dây phơi, diều có dây kim loại. Với điện cao áp, không cần chạm vào dây mới bị phóng điện; chỉ cần lại quá gần.
Cây cao dưới tuyến dây. Cây lớn mọc cao dần có thể chạm dây, gây phóng điện, cháy, mất điện. Đừng tự leo cây tỉa cành gần dây; hãy báo đơn vị điện lực để họ xử lý.
Tiếng rè và tiếng ù. Lúc trời ẩm, sương mù hoặc mưa phùn, đường dây cao áp có thể phát tiếng rè lách tách do hiện tượng vầng quang. Đây là chuyện bình thường của đường dây, nhưng gây khó chịu cho người ngủ nông.
Mái tôn, mái dễ cháy. Trong hành lang, mái và tường bằng vật liệu dễ cháy là điều cần tránh. Mái tôn kim loại cũng cần được nối đất đúng cách nếu ở gần đường dây, vì có thể tích điện cảm ứng.
Sét. Cột điện cao thế có hệ thống chống sét riêng, nhưng nhà ở gần vẫn nên có chống sét theo đúng thiết kế, không tự ý nối vào hệ thống của cột.
Trạm biến áp, cột điện trung thế trước cửa nhà
Không phải nhà nào cũng gần đường dây truyền tải lớn; thường gặp hơn là trạm biến áp phân phối đầu ngõ hoặc cột điện trung thế ngay trước cửa. Phong thủy coi trụ điện chĩa thẳng vào cửa là một dạng thương sát, khuyên dời cửa hoặc che chắn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Về thực tế, trạm biến áp có thể phát tiếng ù đều đều, nóng lên vào mùa hè, và với loại máy biến áp dầu, có nguy cơ cháy khi sự cố. Không để rác, đồ dễ cháy, xe máy sát chân trạm; không cho trẻ nhỏ chơi gần tủ điện, dây néo. Nếu thấy tủ điện mở cửa, dây hở, cột nghiêng, hãy báo đơn vị điện lực.
Muốn di dời cột điện trước cửa, gia đình phải làm đề nghị với đơn vị quản lý lưới điện; việc dời thường liên quan đến chi phí và phương án kỹ thuật, không phải lúc nào cũng làm được. Trong lúc chờ, đặt cửa lệch khỏi trục cột, trồng cây bụi thấp hoặc làm bồn cây giữa cột và cửa là cách vừa hợp quan niệm vừa không ảnh hưởng an toàn lưới điện.
Bố trí nhà khi ở gần đường dây
Bảng dưới gợi ý bố trí cho nhà ở gần nhưng ngoài hành lang an toàn. Đây là gợi ý tham khảo, không thay cho hướng dẫn của đơn vị điện lực.
| Bộ phận nhà | Gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Phòng ngủ, phòng trẻ | Đặt ở phía xa đường dây nhất | Từ trường giảm nhanh theo khoảng cách; ít nghe tiếng rè |
| Sân thượng, ban công | Không làm về phía đường dây, không để giàn phơi kim loại cao | Tránh đưa vật dẫn lại gần dây |
| Mái | Vật liệu không cháy, mái kim loại nối đất đúng kỹ thuật | An toàn cháy và điện cảm ứng |
| Cây trong vườn | Chọn cây thấp ở phía đường dây | Không chạm dây khi lớn |
| Cửa chính | Không nhìn thẳng chân cột | Hợp quan niệm, thoáng tầm nhìn |
| Ăng ten, cột cờ, giàn năng lượng mặt trời | Tính chiều cao và khoảng cách trước khi lắp | Tránh vi phạm hành lang và nguy cơ phóng điện |
Nếu đang thiết kế nhà mới trên đất gần đường dây, hãy đưa vị trí tuyến dây vào bản vẽ ngay từ đầu và hỏi đơn vị điện lực về khoảng cách. Sửa sau khi đã xây luôn tốn kém hơn nhiều.
Mua đất gần đường điện: những câu nên hỏi trước khi đặt cọc
Đất gần đường điện thường rẻ hơn đất cùng khu, và đó là lý do nhiều người cân nhắc. Trước khi quyết, bạn nên có câu trả lời rõ cho các câu sau:
- Đường dây đi qua là cấp điện áp nào, do đơn vị nào quản lý; hỏi trực tiếp điện lực địa phương, không chỉ nghe người bán.
- Hành lang an toàn của đường dây ấy rộng bao nhiêu, phần nào của thửa đất nằm trong hành lang.
- Giấy chứng nhận có ghi chú về hành lang an toàn không, diện tích được xây dựng còn lại là bao nhiêu.
- Trong phần hành lang, được làm gì: làm sân, trồng rau, để xe, hay phải để trống.
- Có kế hoạch nâng cấp, cải tạo, đi lại tuyến dây hay xây thêm trạm biến áp gần đó không.
- Đất có từng được bồi thường, hỗ trợ do nằm trong hành lang chưa; nếu có, quyền và nghĩa vụ chuyển sang người mua thế nào.
- Nhà hàng xóm cùng tuyến dây đã xây đến đâu, có ai bị yêu cầu tháo dỡ phần vi phạm không.
Câu trả lời cho những câu này quyết định giá trị thật của mảnh đất. Một thửa đất rẻ mà một phần ba diện tích không được xây có thể không còn rẻ nữa khi tính lại theo diện tích dùng được.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gần đường điện cao thế có xấu theo phong thủy không?
Phong thủy hiện đại thường coi cột thép và dây cao thế là một dạng sát khí, khuyên giữ khoảng cách. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Lời khuyên ấy trùng với yêu cầu an toàn điện, nên giữ khoảng cách là việc nên làm dù bạn tin hay không.
Điện từ trường của đường dây cao thế có gây ung thư không?
IARC xếp từ trường tần số cực thấp vào nhóm 2B, tức có thể gây ung thư, dựa trên mối liên quan thống kê yếu chưa xác lập quan hệ nhân quả. Các tổ chức y tế khuyến khích thận trọng chi phí thấp, như đặt phòng ngủ ở phía xa đường dây.
Nhà nằm trong hành lang an toàn lưới điện có được ở không?
Với một số cấp điện áp, nhà có sẵn được tồn tại nếu đáp ứng điều kiện về vật liệu không cháy, khoảng cách tới dây và cường độ điện trường. Với cấp điện áp cao nhất, nhà ở thường không được nằm trong hành lang. Hãy hỏi đơn vị điện lực để biết trường hợp cụ thể.
Tiếng rè từ đường dây cao thế có nguy hiểm không?
Tiếng rè lách tách lúc trời ẩm thường do hiện tượng vầng quang, là chuyện bình thường của đường dây cao áp. Nó gây khó chịu nhưng không phải dấu hiệu sự cố. Nếu thấy tia lửa, dây võng bất thường hoặc cây chạm dây, hãy báo đơn vị điện lực.
Cột điện trước cửa nhà có dời được không?
Gia đình có thể làm đề nghị với đơn vị quản lý lưới điện. Việc dời phụ thuộc phương án kỹ thuật và chi phí, không phải lúc nào cũng được. Trong lúc chờ, đặt cửa lệch khỏi trục cột và làm bồn cây thấp là cách xử lý nhẹ nhàng.
Mua đất gần đường điện cần kiểm tra gì?
Đọc ghi chú trên giấy chứng nhận về hành lang an toàn, xem bản đồ địa chính, hỏi đơn vị điện lực về cấp điện áp và khoảng cách hành lang. Phần đất trong hành lang thường bị hạn chế xây dựng, ảnh hưởng tới diện tích dùng được.