Nhà cũ có giếng lấp hoặc bể nước ngầm cần được hỏi rõ ba điều: vị trí chính xác, cách lấp hoặc cách bỏ không trước đây, và hiện trạng nền phía trên. Giếng lấp không đúng có thể làm sụt lún nền, nứt sân; giếng, bể bỏ không mà không trám kín có thể thành đường cho nước bẩn xuống mạch nước ngầm, và là chỗ nguy hiểm cho trẻ nhỏ.
Người Việt có nhiều tục quanh cái giếng: giếng nhà, giếng làng gắn với nguồn sống, nên lấp giếng là việc nhiều gia đình làm cẩn trọng, có khi làm lễ trước. Bài này tôn trọng những tục ấy như một phần văn hoá, đồng thời chỉ ra phần kỹ thuật người mua vẫn phải làm đủ. Mọi điều kiêng trong bài là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Giếng trong nhà Việt và vì sao lấp giếng là việc hệ trọng
Trước khi có nước máy, giếng khơi là nguồn nước chính của nhiều gia đình. Giếng thường đào ở sân, góc vườn, gần bếp nhưng xa chuồng trại và hố xí. Phong thủy dân gian có những quan niệm về vị trí giếng, ví dụ không đào giếng ngay trước cửa chính hay sát bàn thờ, và coi giếng trong như nguồn phúc của nhà. Những lời ấy gắn với lý do thực tế: giữ nguồn nước sạch, tránh trơn trượt, tránh để trẻ nhỏ lại gần.
Khi có nước máy, nhiều giếng thành thừa và bị lấp để lấy chỗ xây nhà, mở sân. Ở nhiều vùng, người ta làm một lễ nhỏ báo trước khi lấp, và giữ tục cắm một đoạn ống tre hay ống nhựa thông từ đáy giếng lên mặt đất, nói là để giếng còn chỗ thở. Đây là tập quán, mỗi nơi một khác, không có quy định thống nhất; bạn chỉ cần biết để hiểu khi chủ cũ kể lại.
Đáng chú ý là tục cắm ống ấy có điểm trùng với kỹ thuật: khí và nước trong lòng giếng có lối thoát, phần đất lấp ít bị tụ khí. Tuy vậy, ống cắm không thay được việc lấp đúng cách. Cái giếng lấp vội bằng gạch vỡ, rác xây dựng, đất lẫn rác hữu cơ sẽ lún dần theo năm tháng, và đó mới là chuyện người mua nhà cũ cần quan tâm.
Những gì có thể nằm dưới sân và nền nhà cũ
Không phải mọi thứ dưới nền đều hiện ra trong ảnh rao bán. Danh sách dưới gom những thứ hay gặp ở nhà cũ, cả thành thị lẫn nông thôn, để bạn biết mà hỏi.
- Giếng khơi đã lấp. Thường ở sân, vườn, có khi bị nhà xây đè lên. Dấu hiệu là một vòng tròn nền khác màu, lún nhẹ, hoặc nắp bê tông tròn.
- Giếng khơi còn dùng hoặc bỏ không có nắp. Nắp cũ có thể mục, nứt; miệng giếng thấp dễ gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ.
- Giếng khoan cũ. Ống nhỏ nhô lên khỏi mặt đất hoặc bị đổ bê tông che. Giếng khoan bỏ không mà không trám kín có thể là đường cho nước bẩn đi xuống mạch nước ngầm.
- Bể nước ngầm. Bể chứa nước mưa hoặc nước máy dưới sân, gầm cầu thang, có nắp thăm. Bể cũ có thể nứt, rêu, đọng cặn.
- Bể phốt cũ đã bỏ. Khi nhà sửa và làm bể mới, bể cũ đôi khi chỉ được đậy lại. Vị trí bể phốt theo quan niệm có bài riêng ở danh mục nhà vệ sinh – bể phốt; ở đây chỉ nhắc rằng bể bỏ không cần được xử lý đúng cách.
- Ao lấp, hầm cũ. Ở nhà quê, có khi cả một góc vườn là ao đã lấp hoặc hầm trú ẩn cũ thời chiến.
Câu hỏi đơn giản nhất cho chủ cũ: dưới sân và nền nhà có giếng, bể, hầm nào không, ở đâu, lấp hoặc đậy năm nào, ai làm. Nếu có bản vẽ cũ, xin xem; nếu không, hỏi thêm hàng xóm lớn tuổi.
Rủi ro kỹ thuật và dấu hiệu nhận biết
Phần kỹ thuật dưới đây không phụ thuộc bạn tin tục kiêng hay không. Mỗi rủi ro đi kèm dấu hiệu bạn nhìn được khi đi xem, và việc nên làm.
| Rủi ro | Dấu hiệu khi đi xem | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Sụt lún phía trên giếng lấp | Nền lõm tròn, gạch lát sân nứt vòng, tường gần đó nứt | Hỏi cách lấp; nhờ người có chuyên môn xem nếu định xây đè |
| Nước bẩn đi xuống mạch ngầm qua giếng khoan bỏ | Ống giếng khoan hở, không trám | Trám lấp giếng khoan đúng kỹ thuật bởi đơn vị có chuyên môn |
| Khí độc trong giếng, bể kín lâu ngày | Nắp kín, mùi lạ khi hé mở | Tuyệt đối không chui xuống; giao người làm nghề có thiết bị |
| Bể nước ngầm nhiễm bẩn | Rêu, cặn, nắp hở, gần bể phốt | Súc rửa, sửa chống thấm, xem khoảng cách với bể phốt |
| Trẻ nhỏ rơi xuống giếng, bể | Miệng giếng thấp, nắp mục | Làm nắp chắc chắn, có khoá, ngay khi nhận nhà |
Hàng thứ ba cần nhấn mạnh: mỗi năm đều có tai nạn người ngạt khí khi xuống giếng, bể kín để nạo vét. Khí trong lòng giếng, bể lâu ngày có thể thiếu ô-xy hoặc chứa khí độc mà mắt không thấy, mũi không ngửi ra. Không tự xuống, không cho thợ thiếu thiết bị xuống.
Bể nước ngầm cũ: kiểm và cải tạo thế nào
Bể nước ngầm là thứ rất hay gặp ở nhà phố cũ, nhất là những khu từng thiếu nước máy hay nước yếu. Bể thường nằm dưới sân trước, gầm cầu thang hoặc dưới nền bếp, có nắp thăm bằng bê tông hoặc tôn. Khi đi xem, bạn hỏi bể còn dùng không, súc rửa lần cuối khi nào, nước vào bể từ đâu, có máy bơm lên bồn mái không.
Nhìn qua nắp thăm, với đèn pin từ trên xuống, bạn thấy được thành bể có rêu, nứt, cặn dày hay không. Bể cũ để lâu thường thấm hai chiều: nước trong bể thấm ra làm ẩm nền xung quanh, nước bẩn bên ngoài thấm vào bể. Nếu bể nằm gần bể phốt hoặc đường thoát nước thải, nguy cơ nhiễm bẩn càng cao; khoảng cách giữa hai thứ này nên được người có chuyên môn xem lại.
Theo quan niệm dân gian, bể nước dưới bếp hoặc dưới bàn thờ bị một số người kiêng vì cho là thủy hoả xung khắc, nước đè dưới chỗ thờ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Lý do thực tế đáng để ý hơn là độ ẩm: bể ngầm thấm làm nền bếp, nền phòng thờ ẩm, đồ gỗ đặt lên dễ mốc. Sau khi mua, nếu giữ bể, nên súc rửa, sửa chống thấm thành bể, thay nắp kín; nếu bỏ, xử lý lấp hoặc chuyển công năng theo tư vấn của thợ.
Giếng cũ và quan niệm phong thủy: giữ, lấp hay biến đổi
Nếu căn nhà có giếng khơi còn tốt, nhiều gia đình chọn giữ lại làm nguồn nước tưới cây, rửa sân, hoặc làm điểm nhấn cảnh quan. Phong thủy dân gian coi giếng trong, sạch, có nắp và thành giếng gọn gàng là hình ảnh đẹp của nếp nhà. Giữ giếng thì phải làm nắp chắc, xét nghiệm nước nếu định dùng cho sinh hoạt, và để giếng xa nguồn ô nhiễm.
Nếu muốn lấp, nhiều gia đình vẫn giữ tục làm lễ báo và cắm ống thông như nếp địa phương, rồi giao việc lấp cho thợ có kinh nghiệm: hút cạn, làm sạch đáy, lấp bằng vật liệu phù hợp theo từng lớp, nén chặt, và nếu sau này xây đè lên thì phải tính móng cho vị trí ấy. Lễ báo là chuyện văn hoá; lấp đúng kỹ thuật là chuyện an toàn. Hai việc không thay nhau.
Có lời đồn rằng xây nhà đè lên giếng cũ là đại kỵ. Không có cơ sở nào để khẳng định điều ấy ngoài tục kiêng, mức tin tuỳ mỗi người. Điều chắc chắn hơn là xây đè lên giếng lấp không đúng cách có nguy cơ lún, nên dù tin hay không, bạn vẫn nên biết vị trí giếng và xử lý móng cho đúng.
Trước khi đặt cọc: các bước nên làm với giếng, bể cũ
Những bước này giúp bạn biết rõ căn nhà có gì dưới chân và lên kế hoạch xử lý. Chúng không thay cho khảo sát của người có chuyên môn khi có dấu hiệu bất thường.
- Hỏi chủ cũ và hàng xóm về mọi giếng, bể, hầm dưới sân và nền nhà, cả đã lấp lẫn còn dùng.
- Đi vòng sân, vườn, tìm nắp bê tông, ống nhô lên, vòng nền khác màu, chỗ lún.
- Nếu có giếng, bể còn mở, chỉ nhìn từ trên, không cúi sâu, không xuống; không để trẻ đi cùng lại gần.
- Hỏi cách lấp trước đây: lấp bằng gì, có hút cạn không, có ống thông không, năm nào.
- Nếu định xây thêm, mở rộng lên vị trí giếng cũ, nhờ kỹ sư tính móng ngay từ đầu.
- Nếu có giếng khoan bỏ không, đưa việc trám lấp đúng kỹ thuật vào danh sách sửa chữa sau khi mua.
- Ghi tất cả vào hồ sơ mua nhà, kèm ảnh vị trí, để sau này sửa chữa không bị bất ngờ.
Sau khi nhận nhà: an toàn trước, nghi lễ theo nếp nhà
Việc đầu tiên khi nhận nhà có giếng, bể cũ là làm cho chúng an toàn: nắp chắc chắn, có khoá nếu cần, không để vật nặng đè lên nắp mỏng, cắm biển nhắc trong nhà nếu có trẻ nhỏ. Sau đó mới tính tới giữ, lấp hay cải tạo.
Nếu gia đình theo tục làm lễ khi về nhà mới, có thể nhắc tới giếng trong lễ theo nếp địa phương; trình tự lễ nhập trạch có bài riêng ở danh mục nhập trạch, và văn khấn nên theo bản của gia đình hoặc địa phương. Không cần mời người hành nghề "xem giếng" với lời hứa hoá giải. Cái giếng được làm sạch, đậy kín hay lấp đúng cách đã là cách đối xử tử tế với nó.
Ví dụ giả định: một gia đình mua nhà cũ ở quê, sân có giếng khơi đã lấp hơn mười năm. Họ hỏi hàng xóm biết giếng được lấp vội bằng gạch vỡ. Khi xây nhà bếp mới mở rộng ra sân, họ nhờ kỹ sư tính móng vượt qua vị trí giếng. Cách làm ấy vừa giữ được sự yên tâm của người lớn tuổi trong nhà, vừa tránh được vết nứt về sau.
Câu hỏi thường gặp
Lấp giếng có phải làm lễ không?
Đây là tục của nhiều vùng, không phải quy định bắt buộc. Nhiều gia đình làm một lễ nhỏ báo trước và cắm ống thông theo nếp địa phương. Mức tin tuỳ mỗi người. Dù làm lễ hay không, việc lấp phải đúng kỹ thuật để tránh lún và ô nhiễm nguồn nước.
Cắm ống tre khi lấp giếng để làm gì?
Theo tục dân gian, đó là để giếng còn chỗ thở. Về kỹ thuật, ống tạo lối thoát cho khí và hơi nước trong phần đất lấp. Tuy nhiên ống không thay được việc hút cạn, làm sạch đáy và lấp nén chặt từng lớp bằng vật liệu phù hợp.
Xây nhà đè lên giếng cũ có sao không?
Có tục kiêng xây đè lên giếng, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, giếng lấp không đúng cách dễ lún, nên nếu xây đè cần kỹ sư tính móng cho vị trí đó. Biết rõ vị trí và cách lấp trước kia là điều quan trọng nhất.
Giếng khoan bỏ không có cần xử lý không?
Nên xử lý. Giếng khoan không trám kín có thể thành đường cho nước bẩn trên mặt đi thẳng xuống mạch nước ngầm, ảnh hưởng cả khu vực. Việc trám lấp nên giao cho đơn vị có chuyên môn về giếng và nước ngầm.
Có nên tự xuống giếng, bể ngầm cũ để kiểm tra?
Tuyệt đối không. Giếng, bể kín lâu ngày có thể thiếu ô-xy hoặc chứa khí độc không nhìn thấy, không ngửi ra, đã gây nhiều tai nạn ngạt khí. Chỉ quan sát từ trên, và giao việc nạo vét, kiểm tra cho người làm nghề có thiết bị bảo hộ.
Giữ giếng cũ trong sân theo phong thủy có tốt không?
Dân gian coi giếng trong, sạch, có nắp gọn gàng là hình ảnh đẹp của nếp nhà, nhưng đây là quan niệm. Nếu giữ, cần nắp chắc, an toàn cho trẻ nhỏ, xét nghiệm nước nếu dùng cho sinh hoạt, và giữ giếng xa bể phốt, chuồng trại.