Người cho mượn tuổi là người có tuổi sạch Kim lâu, Hoang ốc, Tam tai trong năm khởi công, được chủ nhà nhờ đứng ra làm lễ động thổ thay chủ nhà. Việc chính của họ là làm chủ lễ động thổ và động thổ tượng trưng, sau đó, theo nhiều lệ, đứng làm lễ cất nóc và cuối cùng làm nghi thức "giao lại" nhà cho chủ thật. Toàn bộ việc này là nghi lễ, không kèm trách nhiệm hay quyền lợi pháp lý nào.
Các bài về mượn tuổi thường viết từ phía chủ nhà. Bài này đứng ở phía người được nhờ: cần sạch những gì, chuẩn bị gì trước ngày lễ, làm gì trong lễ, trong lúc xây và khi nhà xong, và những điều không phải làm. Các bước dưới đây là tập quán phổ biến, mỗi vùng mỗi nhà có thể khác; tục mượn tuổi là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Mượn tuổi nhìn từ phía người cho mượn
Trong tập quán làm nhà, khi tuổi của chủ nhà năm đó vướng một trong các phép Kim lâu, Hoang ốc hay Tam tai, gia đình nhờ một người khác "đứng tên" trong nghi lễ. Về mặt biểu tượng, ngôi nhà được coi như do người kia khởi dựng; khi xong, người ấy "trao" nhà lại cho chủ thật. Chủ nhà vẫn bỏ tiền, vẫn quyết mọi việc, chỉ tránh mặt trong những khoảnh khắc nghi lễ chính.
Với người được nhờ, đây là một lời đề nghị mang tính tin cậy: chủ nhà tin họ là người tử tế, gia đình êm ấm, đủ thân để giao một việc trang trọng. Nhiều người nhận lời vì quý tình, có người ngại vì lo "gánh" vận xui thay chủ nhà. Theo chính logic của tập quán, người cho mượn tuổi được chọn vì tuổi họ sạch trong năm đó, nên họ không bị coi là "phạm" gì; nỗi lo gánh thay là lời truyền miệng không có căn cứ trong các phép tính.
Một điểm nên nói rõ ngay từ đầu: mượn tuổi không phải dịch vụ. Người cho mượn tuổi thường là người thân, bạn bè, hàng xóm; chủ nhà cảm ơn bằng quà hoặc một mâm cơm sau lễ theo lệ địa phương. Nếu có ai đó nhận "mượn tuổi" như một nghề có thu phí, gia đình nên cân nhắc kỹ.
Ai thường được nhờ cho mượn tuổi
Sạch tuổi trong năm khởi công. Đây là điều kiện bắt buộc theo tập quán. Tuổi mụ của người được nhờ trong năm đó không rơi vào Kim lâu, Hoang ốc thuận, và con giáp không thuộc nhóm đang gặp Tam tai. Chủ nhà nên tự tính lại trước khi mở lời, tránh để người được nhờ phải tự tra.
Nam giới, theo lệ cũ. Vì phép xem tuổi làm nhà vốn xét tuổi đàn ông, người được mượn tuổi thường là nam. Ngày nay có gia đình nhờ phụ nữ, nhất là khi chủ nhà cũng là phụ nữ; điều này tuỳ lệ từng nhà.
Có quan hệ gần gũi với gia đình. Anh em ruột, anh em họ, chú bác, bạn thân lâu năm. Người gần gũi thì dễ đi lại trong các dịp lễ, và việc trao nhà tượng trưng cũng tự nhiên hơn.
Gia đình êm ấm, được tin cậy. Đây là tiêu chí tâm lý và biểu tượng: người ta muốn ngôi nhà mới được "khởi" bởi một người có cuộc sống ổn định. Đây là quan niệm, không có phép tính nào đo được.
Ở gần, sắp xếp được thời gian. Lễ động thổ thường diễn ra vào giờ đã chọn, có khi rất sớm. Người ở xa hoặc bận rộn khó có mặt đúng giờ, nên chủ nhà hay chọn người cùng làng, cùng phố.
Trước ngày lễ: nhận lời và chuẩn bị
Khi đã nhận lời, người cho mượn tuổi và chủ nhà nên trao đổi những việc sau để buổi lễ diễn ra suôn sẻ:
- Xác nhận tuổi. Cùng chủ nhà kiểm lại năm sinh âm lịch và tuổi mụ của năm khởi công, tránh trường hợp sinh đầu năm dương lịch trước Tết bị tính sai năm.
- Thống nhất ngày giờ lễ. Ngày giờ động thổ thường do chủ nhà chọn theo lịch hoặc theo người xem ngày quen. Người cho mượn tuổi chỉ cần chắc mình có mặt đúng giờ.
- Hỏi về lễ vật và bài khấn. Lễ vật do chủ nhà sắm theo phong tục địa phương. Bài khấn động thổ thường theo sách văn khấn cổ truyền phổ biến; người đứng lễ khấn bằng tên và địa chỉ của mình, kèm lời thưa rằng mình đứng ra động thổ cho công trình tại thửa đất ấy. Mỗi gia đình có bản quen dùng, nên hỏi trước.
- Chuẩn bị trang phục gọn gàng, lịch sự. Không cần lễ phục đặc biệt; quần áo sạch sẽ, kín đáo là đủ.
- Hỏi rõ lệ của gia đình về cất nóc và giao nhà. Có nhà chỉ cần động thổ, có nhà cần cả cất nóc và nghi thức giao nhà. Biết trước để sắp xếp thời gian cho các buổi sau.
Trong lễ động thổ: người cho mượn tuổi làm gì, chủ nhà ở đâu
Trình tự phổ biến của buổi lễ động thổ có mượn tuổi, với khác biệt nhỏ tuỳ vùng:
- Người cho mượn tuổi đến trước giờ lễ, cùng chủ nhà kiểm lại mâm lễ đặt ở khu đất.
- Theo lệ nhiều nơi, chủ nhà tránh mặt khỏi khu đất trong lúc làm lễ, thường đi ra ngoài một quãng hoặc ở nhà người quen gần đó. Người nhà khác vẫn có thể có mặt phụ giúp.
- Người cho mượn tuổi thắp hương, khấn theo bài đã chuẩn bị, xin phép thổ thần, thổ địa nơi khu đất cho việc khởi công.
- Sau khi hương cháy một tuần, người cho mượn tuổi động thổ tượng trưng: cuốc vài nhát đất ở vị trí đã định (thường ở một góc móng), hoặc đặt viên gạch đầu tiên. Có nơi phải cuốc theo một hướng nhất định, có nơi không.
- Hoá vàng mã (nếu gia đình có lệ), thu dọn mâm lễ. Đội thợ có thể bắt đầu công việc ngay sau đó hoặc vào ngày khác.
- Khi lễ xong, chủ nhà trở lại khu đất và từ đây trực tiếp lo mọi việc xây dựng như bình thường.
Toàn bộ buổi lễ thường chỉ kéo dài trong khoảng một đến hai tiếng. Người cho mượn tuổi không có trách nhiệm gì với tiến độ, chất lượng hay chi phí công trình sau đó.
Trong lúc xây và khi nhà hoàn thành
Theo nhiều lệ, khi đổ mái hoặc cất nóc, người cho mượn tuổi được mời lại để đứng lễ, đặc biệt khi công trình kéo sang năm khác và tuổi chủ nhà vẫn chưa sạch. Có gia đình chỉ mời người cho mượn tuổi đứng lễ động thổ, còn cất nóc thì chủ nhà tự làm nếu năm cất nóc tuổi chủ đã sạch. Đây là chỗ các vùng khác nhau nhiều nhất, nên hỏi lệ gia đình từ đầu.
Khi nhà xong, nhiều nơi có nghi thức "giao nhà" hay "bán lại nhà" tượng trưng: chủ nhà đưa cho người cho mượn tuổi một khoản tiền tượng trưng, người kia nhận và trao lại chìa khoá hoặc nói lời trao nhà. Ý nghĩa là ngôi nhà được chuyển về chủ thật một cách đàng hoàng. Sau đó chủ nhà làm lễ nhập trạch, dọn về ở như bình thường.
Nghi thức giao nhà không đi kèm bất kỳ giấy tờ có giá trị pháp lý nào. Người cho mượn tuổi không ký hợp đồng mua bán, không ký biên bản bàn giao, không đứng tên giấy phép xây dựng hay sổ đăng ký. Nếu gia đình muốn ghi lại cho trang trọng, chỉ nên là một tấm thiếp, một lời chúc, không phải văn bản mang tính giao dịch.
Tục giao nhà cũng có nơi bỏ qua hẳn, coi lễ động thổ là đủ. Không làm nghi thức này không bị coi là thiếu sót, miễn gia đình đã thống nhất từ trước.
Ví dụ giả định: một buổi động thổ mượn tuổi ở nhà phố
Ví dụ giả định: gia đình anh N ở một hẻm tại Thành phố Hồ Chí Minh định dỡ căn nhà cũ xây lại ba tầng. Năm đó tuổi anh N vướng Kim lâu, nên anh nhờ người anh họ, tuổi sạch cả ba phép, đứng lễ động thổ. Hai tuần trước lễ, anh N gửi cho anh họ ngày giờ đã chọn, địa chỉ chính xác của thửa đất để khấn cho đúng, và hỏi anh họ có đứng được cả lễ đổ mái vài tháng sau không.
Sáng hôm lễ, anh họ đến từ sớm. Mâm lễ do vợ anh N chuẩn bị đặt ở góc sân trước. Đúng giờ, anh N ra quán nước đầu hẻm ngồi chờ, còn anh họ thắp hương, khấn, rồi cuốc mấy nhát tượng trưng ở góc móng. Đội thợ đứng phía sau, sau lễ thì bắt đầu tháo dỡ phần còn lại của nhà cũ. Anh N quay về, cùng đội thợ kiểm lại rào chắn công trình và lối đi của hàng xóm.
Bốn tháng sau, lễ đổ mái do anh họ đứng lễ như đã hẹn. Ngày nhà xong, anh N đưa anh họ một phong bao tượng trưng, anh họ trao lại chùm chìa khoá, cả hai gia đình ăn bữa cơm mừng rồi mới làm lễ nhập trạch. Không có tờ giấy nào được ký giữa hai người; giấy phép xây dựng và hợp đồng thi công từ đầu đến cuối đều đứng tên anh N.
Những điều người cho mượn tuổi không phải làm
Để tránh hiểu lầm giữa hai gia đình, nên nói rõ những việc nằm ngoài vai trò của người cho mượn tuổi:
- Không ký giấy tờ mua bán, tặng cho, uỷ quyền hay hợp đồng thi công nào liên quan tới ngôi nhà.
- Không chịu trách nhiệm về chi phí, tiến độ, chất lượng công trình hay tranh chấp với nhà thầu, hàng xóm.
- Không phải chi tiền lễ vật; lễ vật do chủ nhà lo.
- Không phải "gánh" điều gì thay chủ nhà. Theo chính các phép tính, người được chọn là người sạch tuổi năm đó; những lời đồn người cho mượn tuổi sẽ gặp xui là quan niệm truyền miệng, mức tin tuỳ mỗi người.
- Không bắt buộc phải nhận lời. Nếu ngại hoặc bận, từ chối khéo là hoàn toàn bình thường; chủ nhà có thể nhờ người khác.
- Không có nghĩa vụ đứng lễ cho các năm sau, trừ khi đã nhận lời từ đầu cho cả lễ cất nóc và giao nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người cho mượn tuổi có bị ảnh hưởng gì không?
Theo logic của tập quán, người được nhờ là người sạch tuổi trong năm đó nên không bị coi là phạm gì. Những lời cho rằng người cho mượn tuổi sẽ gánh xui thay là truyền miệng, không có trong các phép tính. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chủ nhà có được có mặt trong lễ động thổ mượn tuổi không?
Theo lệ phổ biến, chủ nhà tránh mặt khỏi khu đất trong lúc làm lễ và động thổ tượng trưng, sau đó trở lại bình thường. Một số gia đình chỉ cần chủ nhà đứng lùi phía sau, không đứng khấn. Tuỳ lệ địa phương.
Có cần làm giấy bán nhà tượng trưng khi giao lại nhà không?
Không nên ký bất kỳ văn bản mua bán nào, kể cả tượng trưng, vì có thể gây rắc rối pháp lý về sau. Nghi thức giao nhà chỉ cần một khoản tiền tượng trưng và lời trao nhà trong gia đình, không cần giấy tờ.
Mượn tuổi phụ nữ được không?
Theo lệ cũ thường mượn tuổi nam giới vì phép xem tuổi làm nhà xét tuổi đàn ông. Ngày nay một số gia đình mượn tuổi phụ nữ, nhất là khi chủ nhà cũng là phụ nữ. Đây là lựa chọn của gia đình, không có quy định bắt buộc.
Người cho mượn tuổi có phải đứng lễ cất nóc không?
Tuỳ lệ. Nhiều nơi mời người cho mượn tuổi đứng cả lễ cất nóc nếu năm cất nóc tuổi chủ nhà vẫn vướng. Nếu năm đó tuổi chủ nhà đã sạch, chủ nhà có thể tự đứng lễ. Hai bên nên thống nhất từ lúc nhận lời.
Nên cảm ơn người cho mượn tuổi thế nào?
Thường là một mâm cơm sau lễ, một món quà hoặc phong bao nhỏ theo lệ địa phương, kèm lời mời dự lễ nhập trạch. Mượn tuổi là việc giúp nhau giữa người thân, nên lời cảm ơn chân thành quan trọng hơn giá trị món quà.