Chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy ngủ quay đầu về hướng Bắc gây hại cho sức khoẻ hay làm mất ngủ. Từ trường Trái Đất rất yếu, yếu hơn một cục nam châm dán tủ lạnh hàng trăm lần, và sắt trong máu không ở dạng bị nam châm hút. Những lời kiêng hướng đầu giường có nguồn gốc từ tập quán, tôn giáo và các trường phái phong thủy, mỗi nơi nói một khác.
Bài này giải thích lời đồn từ đâu ra, đặt các con số về từ trường cạnh nhau cho dễ hình dung, nói rõ khoa học biết gì về khả năng cảm nhận từ trường của con người, rồi đưa ra danh sách những yếu tố thực sự đáng cân nhắc khi chọn hướng giường: cửa, cửa sổ, ánh sáng, tiếng ồn, gió và thói quen của chính bạn.
Các lời khuyên về hướng đầu giường đến từ đâu
Ở Ấn Độ, hệ thống kiến trúc truyền thống Vastu Shastra khuyên không ngủ quay đầu về phía Bắc. Ở Nhật Bản, nằm quay đầu về hướng Bắc gọi là kitamakura, bị kiêng vì gắn với tư thế đức Phật nhập niết bàn và cách đặt thi hài trong tang lễ. Ở Việt Nam, nhiều gia đình kiêng nằm quay chân ra cửa chính vì giống cách quàn người đã khuất, còn hướng Bắc thì tuỳ vùng có hoặc không có lời kiêng.
Phong thủy Trung Hoa, đặc biệt phái Bát trạch, không coi hướng Bắc là xấu với mọi người, mà chọn hướng đầu giường theo cung phi của từng người: người thuộc nhóm này hợp hướng này, nhóm kia hợp hướng khác. Như vậy ngay trong các truyền thống phương Đông, không có một quy tắc chung kiểu "hướng Bắc có hại".
Phiên bản "khoa học hoá" của lời kiêng xuất hiện gần đây trên mạng: rằng cơ thể có từ trường riêng, đầu là cực Bắc, nằm quay đầu về Bắc thì hai cực đẩy nhau, hoặc sắt trong máu bị kéo về đầu gây đau đầu, cao huyết áp. Những lời giải thích này nghe có vẻ vật lý, nhưng không đứng vững khi xét các con số. Phần tập quán và tín ngưỡng thì là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Từ trường Trái Đất mạnh cỡ nào
Cường độ từ trường đo bằng tesla (T); một microtesla (µT) bằng một phần triệu tesla. Bảng dưới đây đặt từ trường Trái Đất cạnh những nguồn quen thuộc. Số liệu là mức tham khảo, thay đổi theo vị trí và thiết bị.
| Nguồn | Cường độ tham khảo | So với từ trường Trái Đất |
|---|---|---|
| Từ trường Trái Đất ở bề mặt | Khoảng 25–65 µT tuỳ vĩ độ | Mốc so sánh |
| Nam châm dán tủ lạnh, sát bề mặt | Vài mili-tesla | Mạnh hơn hàng chục đến hàng trăm lần |
| Máy chụp cộng hưởng từ ở bệnh viện | Khoảng 1,5–3 T | Mạnh hơn hàng chục nghìn lần |
| Gần dây điện, thiết bị điện gia dụng | Thường rất nhỏ, giảm nhanh theo khoảng cách | Dao động, phần lớn yếu hơn Trái Đất ở khoảng cách vài chục phân |
Người nằm trong máy cộng hưởng từ, với từ trường mạnh hơn Trái Đất hàng chục nghìn lần, không bị máu dồn về một phía, dù máy có những quy định an toàn nghiêm ngặt với vật kim loại. Điều đó cho thấy từ trường yếu của Trái Đất khó có thể kéo máu về đầu chỉ vì hướng nằm.
"Sắt trong máu bị từ trường kéo" có đúng không
Đúng là máu chứa sắt, nằm trong phân tử hemoglobin của hồng cầu. Nhưng sắt ở đây là những nguyên tử riêng lẻ gắn trong phân tử protein, không phải mảnh sắt kim loại như đinh, kim. Các nguyên tử sắt riêng lẻ này không có tính sắt từ, tức là không bị nam châm hút như một chiếc đinh.
Về mặt vật lý, hemoglobin ở trạng thái chưa gắn oxy có tính thuận từ rất yếu, trạng thái đã gắn oxy thì gần như trung hoà. Hiệu ứng này đủ để các máy cộng hưởng từ chức năng dùng làm tín hiệu đo hoạt động não, nhưng chỉ nhờ từ trường cực mạnh và thiết bị cực nhạy. Ở từ trường Trái Đất, lực tác động lên máu nhỏ đến mức không đáng kể so với áp lực do tim bơm và trọng lực.
Còn ý "đầu là cực Bắc, chân là cực Nam" của cơ thể thì không có cơ sở: cơ thể người có những dòng điện sinh học rất nhỏ ở tim, não, thần kinh, tạo ra từ trường cực yếu, nhưng không tổ chức thành một nam châm có hai cực đầu – chân. Nếu muốn so, trọng lực khi bạn đứng dậy hay nằm xuống tác động lên tuần hoàn mạnh hơn bất kỳ hướng nằm nào.
Con người có cảm nhận được từ trường không
Nhiều loài động vật dùng từ trường để định hướng: chim di cư, rùa biển, cá hồi là những ví dụ được nghiên cứu nhiều. Cơ chế cụ thể vẫn đang được tìm hiểu, với các giả thuyết về phân tử nhạy sáng trong mắt chim hoặc hạt khoáng chứa sắt trong mô. Một số công bố về việc bò, chó định hướng cơ thể theo trục Bắc – Nam khi gặm cỏ hay đi vệ sinh thu hút chú ý, nhưng cũng gặp ý kiến phản biện và khó lặp lại.
Với con người, năm 2019 một nhóm nghiên cứu ở Mỹ và Nhật báo cáo trên tạp chí eNeuro rằng sóng não alpha của một số người tham gia thay đổi khi từ trường quanh họ được xoay theo cách nhất định. Đây là kết quả thú vị nhưng mới ở mức một nghiên cứu, cỡ mẫu nhỏ, và không cho thấy người ta nhận biết được hướng hay bị ảnh hưởng giấc ngủ.
Theo hiểu biết hiện nay, không loại trừ con người có một phản ứng sinh học rất yếu với từ trường, nhưng chưa có bằng chứng nào nối phản ứng đó với chất lượng giấc ngủ, huyết áp hay sức khoẻ theo hướng nằm. Những ai thấy ngủ hướng này ngon hơn hướng kia nên tìm nguyên nhân ở các yếu tố khác trong phòng.
Thiết bị điện cạnh giường: điều nên biết
Điện thoại và wifi. Năm 2011, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế xếp trường điện từ tần số vô tuyến vào nhóm 2B, "có thể gây ung thư", nhóm dùng khi bằng chứng còn hạn chế. Các tổ chức y tế lớn hiện chưa kết luận có hại ở mức phơi nhiễm thông thường. Với giấc ngủ, tác động rõ hơn nhiều đến từ ánh sáng màn hình và thông báo làm bạn thức giấc.
Dây điện, ổ cắm sau đầu giường. Từ trường tần số thấp từ dây điện trong nhà giảm rất nhanh theo khoảng cách. Lý do thực tế để không đặt ổ cắm chằng chịt sau đầu giường là an toàn cháy nổ và tiện vệ sinh.
Sạc điện thoại trên giường. Sạc dưới gối, trên đệm làm nóng máy và pin, có nguy cơ cháy. Đây là rủi ro thật, lớn hơn mọi lo ngại về hướng nằm.
Đèn chờ, đèn báo. Đèn chờ của tivi, điều hoà, bộ phát wifi tạo những chấm sáng trong phòng tối, có thể làm phiền người nhạy cảm với ánh sáng.
Những yếu tố thật sự đáng cân nhắc khi chọn hướng giường
Thay vì lo về hướng địa lý, bạn có thể dựa vào những yếu tố ảnh hưởng giấc ngủ đã được biết rõ. Những yếu tố này cũng trùng phần lớn với lời khuyên phong thủy về phòng ngủ:
- Cửa ra vào: đầu giường không ở ngay cạnh cửa, giường không nằm thẳng trục cửa, để ít bị giật mình và có riêng tư.
- Cửa sổ: đầu giường sát cửa sổ dễ bị gió lùa, lạnh kính, tiếng ồn và ánh sáng từ ngoài; nếu không tránh được thì dùng rèm cản sáng, kính kín.
- Điều hoà, quạt: luồng gió không thổi thẳng vào đầu, mặt người ngủ.
- Tường ngoài nắng: tường hướng Tây hấp nhiệt buổi chiều, ban đêm toả nhiệt; đầu giường sát tường này có thể nóng hơn.
- Tường giáp nguồn ồn: nhà vệ sinh có đường ống, cầu thang, phòng hàng xóm, mặt đường.
- Đầu giường tựa tường đặc: tạo cảm giác vững, giảm tiếng động, đúng với nguyên tắc tựa lưng.
- Thói quen cá nhân: hướng nhìn khi tỉnh dậy, lối đi vào nhà vệ sinh ban đêm, chỗ đặt đèn ngủ.
Nếu gia đình theo một quan niệm cụ thể về hướng đầu giường, bạn có thể đặt quan niệm đó sau các yếu tố trên: chọn trong những vị trí đã thoả cửa, gió, ánh sáng, tiếng ồn, vị trí nào hợp quan niệm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chọn chỗ kê giường theo thứ tự ưu tiên
Khi dọn vào phòng mới hoặc sắp xếp lại phòng ngủ, bạn có thể đi theo các bước dưới đây. Mỗi bước loại bớt những vị trí không phù hợp, đến cuối chỉ còn vài phương án để chọn theo sở thích hoặc quan niệm gia đình.
- Vẽ sơ đồ phòng trên giấy: vị trí cửa ra vào, cửa sổ, điều hoà, ổ cắm, tường giáp nhà vệ sinh hoặc mặt đường.
- Loại các vị trí giường nằm thẳng trục cửa ra vào hoặc chắn lối đi, lối thoát khi có sự cố.
- Loại các vị trí đầu giường sát cửa sổ không có rèm cản sáng, hoặc nằm ngay dưới luồng gió điều hoà.
- Ưu tiên đầu giường tựa vào tường đặc, không giáp đường ống nước hay cầu thang nếu có lựa chọn khác.
- Kiểm khoảng trống hai bên giường đủ để lên xuống, nhất là với người lớn tuổi, phụ nữ mang thai, người hay dậy đêm.
- Xếp ổ cắm, đèn ngủ, chỗ đặt điện thoại sao cho dây không vắt qua lối đi và không phải sạc máy trên đệm.
- Trong các vị trí còn lại, nếu gia đình theo quan niệm hướng đầu giường, chọn vị trí hợp quan niệm. Nếu không, chọn chỗ bạn thấy dễ chịu nhất sau vài đêm ngủ thử.
Cách làm này cho kết quả gần giống lời khuyên của phần lớn các trường phái phong thủy về phòng ngủ, chỉ khác ở chỗ mỗi bước đều có lý do bạn tự kiểm được. Nếu sau vài tuần vẫn ngủ kém, đừng vội đổ cho hướng giường: thời gian ngủ, cà phê, căng thẳng, ngáy hay các vấn đề sức khoẻ thường là nguyên nhân lớn hơn, và cần bác sĩ khi kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ quay đầu hướng Bắc có gây đau đầu, cao huyết áp không?
Không có nghiên cứu đáng tin nào cho thấy điều này. Từ trường Trái Đất quá yếu để tác động lên tuần hoàn. Nếu thường đau đầu buổi sáng, nên xem các nguyên nhân như ngủ không đủ, phòng bí, gối không phù hợp, ngáy, và đi khám khi kéo dài.
Vì sao có người đổi hướng giường xong ngủ ngon hơn?
Khi đổi hướng giường, nhiều thứ thay đổi cùng lúc: vị trí so với cửa, cửa sổ, điều hoà, ánh sáng, tiếng ồn. Cảm giác mới mẻ và niềm tin rằng mình đã "sửa" cũng giúp an tâm. Rất khó tách riêng phần hướng địa lý ra khỏi các yếu tố này.
Có nên đặt la bàn để kiểm hướng giường không?
Nếu gia đình muốn theo quan niệm hướng đầu giường, dùng la bàn hoặc ứng dụng la bàn trên điện thoại để xác định hướng là đủ. Đo xa các thiết bị điện, khung sắt giường để kim không bị lệch. Đây là việc theo quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Giường khung sắt có ảnh hưởng gì không?
Giường khung sắt có thể làm lệch kim la bàn đặt gần nó, nhưng không tạo ra từ trường gây hại cho người nằm. Điều nên chú ý là khung sắt chắc chắn, không cạnh sắc, không kêu khi trở mình.
Có nên để điện thoại xa giường khi ngủ không?
Nên, chủ yếu vì lý do giấc ngủ và an toàn: ánh sáng màn hình, thông báo dễ làm thức giấc, sạc pin trên đệm có nguy cơ quá nhiệt. Đặt điện thoại trên bàn cách giường một khoảng, bật chế độ không làm phiền, là cách đơn giản.
Hướng giường theo cung phi có cần thiết không?
Đây là phương pháp của phái Bát trạch, chưa được kiểm chứng bằng nghiên cứu. Nếu gia đình tin, có thể áp dụng khi không phải hy sinh những yếu tố đã biết rõ như cửa, cửa sổ, ánh sáng, tiếng ồn. Mức tin tuỳ mỗi người.