Khi mở rộng nhà máy, điều mà người xem phong thủy và người làm quy hoạch cùng lo nhất là mất trật tự tổng thể: khối mới chắn mất sân trước, trục chính bị cắt đôi, khu đất từ hình vuông vức thành hình răng cưa. Lời khuyên chung là mở rộng theo hướng kéo dài trục có sẵn hoặc lấp phần đất phía sau, giữ minh đường, giữ hình dáng khối gọn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Rất nhiều nhà máy ở Việt Nam được xây theo từng đợt: đợt đầu một xưởng và một văn phòng nhỏ, vài năm sau thêm xưởng thứ hai, rồi kho, rồi nhà ăn. Mỗi đợt giải quyết nhu cầu trước mắt, ít ai nhìn lại toàn khu. Bài này giúp bạn nhìn lại trước khi xây đợt tiếp theo, kết hợp quan niệm phong thủy với yêu cầu thủ tục và an toàn khi xây trong lúc nhà máy vẫn chạy.
Vì sao nhà máy hay mở rộng sai cách
Lý do đầu tiên là không có quy hoạch tổng thể từ đầu. Đợt xây đầu tiên thường chỉ vẽ đủ cho nhu cầu hiện tại, đặt khối ở chỗ thuận nhất lúc đó, thường là ngay giữa lô hoặc sát mặt tiền. Đến khi cần mở rộng, phần đất còn lại bị chia vụn, khối mới phải chen vào chỗ trống, không theo trục nào.
Lý do thứ hai là áp lực thời gian. Có đơn hàng lớn, cần thêm xưởng trong vài tháng, nên khối mới được đặt ở chỗ nhanh nhất: chỗ không phải phá gì, gần điện nước sẵn có. Chỗ nhanh nhất thường là sân trước hoặc bãi xe, vì đó là phần đất trống và phẳng nhất. Sau vài đợt như vậy, minh đường biến mất, cổng chính mở thẳng vào tường xưởng.
Lý do thứ ba là mỗi đợt do một đơn vị thiết kế khác nhau làm, không ai giữ bản vẽ tổng thể cập nhật. Khi có sự cố cháy, xe chữa cháy không biết đường vòng nào còn thông. Người xem phong thủy nhìn vào khu đất ấy sẽ nói "khí tán", "khí tắc"; người làm an toàn sẽ nói không còn đường cho xe chữa cháy. Cả hai đều chỉ ra cùng một vấn đề: thiếu một bản quy hoạch mở rộng được nghĩ từ trước.
Quan niệm xưa về "thêm chái" và khuyết góc
Trong nhà ở truyền thống, dân gian có nhiều quan niệm về việc xây thêm: thêm chái bên hông, thêm gian phía sau, nối dài nhà. Có nơi kiêng xây thêm vào một số năm, có nơi kiêng nối nhà về một phía. Những quan niệm này khác nhau theo vùng và theo sách, không có một luật chung. Khi áp vào nhà máy, nhiều người xem giữ lại hai ý chính: mở rộng không làm khu đất bị khuyết góc, và mở rộng không làm khối chính bị lấn át.
Khuyết góc là khi hình tổng thể của các khối công trình bị lõm vào ở một góc. Trường phái Bát trạch và một số phái khác gắn mỗi phương của mặt bằng với một quẻ, và coi góc khuyết là thiếu phần tương ứng. Đây là cách nhìn của trường phái. Về thực tế, mặt bằng nhiều góc lõm làm mái phức tạp, dễ dột ở chỗ nối, khó bố trí đường xe vòng quanh, và tạo nhiều góc chết khó quản lý.
Ý thứ hai, khối mới không lấn át khối chính, có bản dịch kỹ thuật là giữ thứ bậc rõ ràng trong tổng thể. Nếu khối xưởng mới cao và lớn hơn hẳn, đặt ngay cạnh khối điều hành, người đến sẽ không còn nhận ra đâu là "mặt" của nhà máy. Mở rộng tốt là khi khối mới ăn nhập với khối cũ về chiều cao, màu, nhịp cột, và nằm ở vị trí nhất quán với trục.
Ba cách mở rộng phổ biến
Tuỳ đất còn lại và dây chuyền, nhà máy thường mở rộng theo một trong ba cách. Bảng so sánh dưới đặt quan niệm cạnh mặt thực tế.
| Cách mở rộng | Cách nhìn theo quan niệm | Ưu điểm thực tế | Điều cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Nối dài khối xưởng theo trục có sẵn | Khí đi tiếp theo mạch cũ, giữ trật tự | Dây chuyền liền mạch, kết cấu lặp lại, dễ xin phép | Trục quá dài cần điểm dừng; khe co giãn và chỗ nối mái phải làm kỹ |
| Xây khối song song phía sau hoặc bên hông | Thêm chỗ tựa hoặc thêm cánh tay ôm | Không làm gián đoạn khối cũ, có thể xây trong lúc sản xuất | Khoảng cách giữa hai khối theo quy định phòng cháy; tránh khe hẹp tối |
| Lấp phần đất trống phía trước | Lấp minh đường, thường bị tránh | Nhanh, gần điện nước, gần cổng | Mất sân trước, mất điểm tập trung sơ tán, cổng mở vào tường |
| Xây cao thêm tầng | Khối chính cao lên, có người coi là "vượng", có người lo "đè" | Không tốn đất | Kết cấu cũ có chịu được không; cần kiểm định, có khi phải gia cố lớn |
Cách thứ ba là cách hay bị dùng nhất vì nhanh, và cũng là cách để lại hậu quả lâu dài nhất. Nếu buộc phải xây phía trước, nên giữ lại ít nhất một khoảng sân đủ cho xe quay đầu và cho người tập trung khi sơ tán.
Giữ minh đường khi đất trống còn ít
Khi đất trống chỉ còn ở phía trước, chủ nhà máy đứng trước một lựa chọn khó: hy sinh sân trước để có thêm diện tích sản xuất, hay giữ sân và tìm cách khác. Người xem phong thủy gần như luôn khuyên giữ minh đường. Phần lý do thực tế của lời khuyên này là sân trước là chỗ duy nhất trong khu đất làm được nhiều việc cùng lúc: xe vào, khách đỗ, người tập trung sơ tán, xe chữa cháy tiếp cận.
Có vài cách mở rộng mà vẫn giữ được phần lớn sân trước. Một là xây cao thêm ở khối phụ phía sau thay vì xây mới ở phía trước, nếu kết cấu cho phép. Hai là chuyển kho ra ngoài, thuê kho bên ngoài khu, dùng diện tích kho cũ làm xưởng. Ba là sắp xếp lại dây chuyền trong xưởng cũ để tăng công suất trên cùng diện tích, việc này đôi khi cho kết quả bất ngờ.
Nếu sau khi cân nhắc vẫn phải xây phía trước, hãy giữ trục chính thông suốt và giữ một khoảng sân ngay trước khối điều hành, dù nhỏ. Khối mới nên đặt lệch sang một bên trục, giống như thêm một cánh tay Thanh Long hoặc Bạch Hổ, thay vì đặt chắn ngang giữa. Như vậy, nhìn từ cổng, nhà máy vẫn có lối vào rõ ràng và "mặt" vẫn còn.
Xây thêm khi nhà máy đang chạy
Mở rộng nhà máy hiếm khi được dừng sản xuất. Công trường nằm ngay cạnh xưởng đang chạy, xe chở vật liệu đi chung đường với xe hàng, bụi xi măng bay vào khu sản xuất, tiếng máy khoan, máy đầm vang suốt ngày. Theo quan niệm, đây là giai đoạn "động thổ" kéo dài, khí của khu đất bị xáo trộn. Về thực tế, đây là giai đoạn rủi ro an toàn cao nhất trong vòng đời nhà máy.
Việc cần làm trước tiên là quây ranh công trường bằng tường tạm kín, có cổng riêng cho xe công trường, không cho xe công trường đi qua sân trước và đường nội bộ của nhà máy nếu tránh được. Lối đi của công nhân nhà máy phải tách khỏi khu vực có cẩu, có vật rơi. Lối thoát nạn của xưởng đang chạy không được bị công trường chặn, kể cả tạm thời.
Bụi và tiếng ồn được kiểm soát bằng lưới che, phun nước, giới hạn giờ làm việc ồn. Nếu dây chuyền nhạy bụi, cần bịt kín các cửa lấy gió phía công trường. Nhiều doanh nghiệp chọn ngày khởi công theo tập quán, làm lễ động thổ nhỏ; đây là lựa chọn văn hoá của doanh nghiệp, còn an toàn công trường thì phải làm từ ngày đầu tiên dù chọn ngày nào.
Thủ tục cần tính trước khi mở rộng
Phong thủy không thay được thủ tục. Một phương án mở rộng đẹp trên giấy mà không xin được phép thì cũng không xây được. Những việc thường phải tính tới, tuỳ quy mô và địa phương, gồm:
- Đối chiếu với quy hoạch chi tiết của khu công nghiệp: mật độ xây dựng, hệ số sử dụng đất, chiều cao, khoảng lùi còn lại bao nhiêu.
- Xin cấp mới hoặc điều chỉnh giấy phép xây dựng cho phần xây thêm, theo hướng dẫn của ban quản lý khu và cơ quan cấp phép.
- Thẩm duyệt thiết kế phòng cháy chữa cháy cho khối mới và cho toàn khu nếu đường xe chữa cháy, khoảng cách giữa các khối thay đổi.
- Cập nhật hồ sơ môi trường nếu công suất tăng, thêm công đoạn phát thải, thêm nguồn nước thải hoặc khí thải.
- Điều chỉnh dự án đầu tư nếu quy mô hoặc mục tiêu thay đổi đáng kể.
- Thoả thuận đấu nối điện, nước bổ sung với chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp.
- Nghiệm thu và cập nhật hồ sơ hoàn công sau khi xây xong, để lần mở rộng sau có số liệu đúng.
Danh mục cụ thể thay đổi theo quy định hiện hành và theo từng khu; hãy hỏi ban quản lý khu công nghiệp và đơn vị tư vấn trước khi chốt phương án. Đưa các ràng buộc này vào sớm giúp tránh vẽ đi vẽ lại.
Quy trình lên phương án mở rộng có xét phong thủy
Trước khi gọi đơn vị thiết kế cho đợt mở rộng, nhóm dự án có thể chuẩn bị theo trình tự sau.
- Cập nhật bản vẽ tổng mặt bằng hiện trạng: đo lại mọi khối đã xây, kể cả mái che tạm, kho tạm, nhà xe.
- Kiểm phần còn được phép xây: mật độ xây dựng còn lại, khoảng lùi, chiều cao tối đa theo quy hoạch khu công nghiệp.
- Vẽ lại trục chính, minh đường, luồng xe, đường xe chữa cháy trên bản hiện trạng.
- Phác hai, ba phương án đặt khối mới; với mỗi phương án, kiểm trục có bị cắt không, sân trước còn bao nhiêu, có tạo góc khuyết hay khe hẹp không.
- Đánh giá từng phương án theo thứ tự: an toàn và quy định, dây chuyền và vận hành, chi phí, quan niệm phong thủy.
- Chọn phương án, làm hồ sơ điều chỉnh giấy phép xây dựng, thẩm duyệt phòng cháy, cập nhật hồ sơ môi trường nếu công suất hoặc ngành nghề thay đổi.
- Lập kế hoạch thi công tách khỏi khu sản xuất, có người phụ trách an toàn công trường riêng.
Giữ bản vẽ tổng thể cập nhật sau mỗi đợt là thói quen nhỏ giúp đợt mở rộng tiếp theo đỡ vất vả hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Có kiêng mở rộng nhà máy vào năm nào không?
Một số người xem tính năm hợp tuổi chủ doanh nghiệp, hoặc tính phương vị bị cấm động thổ theo năm như Thái Tuế, Tam Sát. Đây là quan niệm của các trường phái. Doanh nghiệp có thể tham khảo khi chọn thời điểm khởi công, nhưng nhu cầu sản xuất, thủ tục và thời tiết thường quyết định hơn.
Nối thêm xưởng vào phía sau xưởng cũ có bị coi là xấu không?
Nối dài phía sau theo trục có sẵn thường được coi là cách mở rộng giữ được trật tự. Về kỹ thuật, cần làm khe co giãn, xử lý chỗ nối mái chống dột, kiểm lối thoát nạn khi xưởng dài ra. Nếu làm tốt, đây là cách mở rộng được cả hai bên đánh giá cao.
Mở rộng làm khu đất bị khuyết góc thì xử lý thế nào?
Có thể dùng góc khuyết làm sân có cây, mái che nhẹ, bãi xe có mái, để hình tổng thể nhìn vẫn liền lạc. Một số người xem đặt vật trang trí ở góc khuyết theo trường phái. Về kỹ thuật, góc lõm cần chú ý thoát nước mái và đường xe vòng quanh.
Xây thêm tầng trên nhà xưởng cũ có an toàn không?
Chỉ khi kết cấu cũ được kiểm định và đủ khả năng chịu tải, hoặc được gia cố theo thiết kế. Nhiều xưởng khung thép mái nhẹ không được thiết kế để thêm tầng. Đây là quyết định kỹ thuật, không nên dựa vào quan niệm phong thủy.
Có cần làm lại lễ khi mở rộng nhà máy không?
Nhiều doanh nghiệp làm lễ động thổ nhỏ khi khởi công đợt mở rộng và lễ khánh thành khi xong, theo tập quán. Đây là lựa chọn văn hoá. Nội dung lễ và văn khấn tuỳ phong tục địa phương và gia đình chủ doanh nghiệp, không có một bản bắt buộc.
Mở rộng xong cổng chính có nên đổi không?
Nếu khối mới làm thay đổi luồng xe hoặc chắn trục cũ, có thể cần mở thêm cổng hoặc dời cổng. Việc này cần ban quản lý khu đồng ý vị trí đấu nối. Nếu cổng cũ vẫn dẫn vào trục chính thông suốt, không cần đổi chỉ vì đã mở rộng.