Lễ đặt đá hay lễ khởi công là sự kiện mở đầu một công trình lớn như nhà xưởng, toà văn phòng, trường học, bệnh viện. Thường gồm hai phần tách biệt: phần cúng động thổ theo tập quán, làm gọn vào sáng sớm với số ít người; và phần lễ chính có khách mời, phát biểu, nghi thức xúc cát hoặc đặt viên đá đầu tiên, chụp ảnh lưu niệm.
Bài này dành cho chủ đầu tư, người phụ trách hành chính, đơn vị tổ chức sự kiện. Nội dung gồm: ý nghĩa của nghi thức đặt đá, cách sắp phần cúng truyền thống cho tôn trọng mà không làm rối chương trình, một chương trình mẫu, và đặc biệt là những rủi ro an toàn khi đưa hàng chục, hàng trăm khách vào một khu đất đang chuẩn bị thi công. Phần nghi lễ là tập quán, mức coi trọng tuỳ mỗi đơn vị; phần pháp lý và an toàn phải theo quy định hiện hành.
Đặt đá, động thổ, khởi công: ba tên gọi, một mốc
Trong thực tế, ba tên gọi này hay được dùng lẫn. "Động thổ" thiên về phần tín ngưỡng: xin phép thần linh trước khi đào đất. "Khởi công" là thuật ngữ quản lý dự án và pháp lý: thời điểm công trình chính thức bắt đầu thi công. "Đặt đá" là tên gọi của nghi thức mang tính biểu tượng, khi các vị khách đặt viên đá đầu tiên hoặc xúc những xẻng cát đầu tiên.
Nghi thức đặt viên đá nền có lịch sử lâu ở nhiều nền văn hoá. Ở phương Tây, viên đá nền của các công trình công cộng thường được khắc thông tin và đặt ở góc móng. Ở Việt Nam, nghi thức xúc cát vào một ụ cát dựng sẵn trên sân khấu phổ biến hơn, vì gọn và dễ tổ chức. Một số công trình kết hợp cả hai: xúc cát tượng trưng rồi đặt một khối đá có khắc tên công trình làm kỷ niệm.
Với doanh nghiệp, sự kiện này còn mang chức năng truyền thông: công bố dự án với đối tác, chính quyền địa phương, người lao động và cộng đồng xung quanh. Vì thế nó thường được chuẩn bị như một sự kiện chuyên nghiệp, khác hẳn lễ động thổ gia đình chỉ có vài người thân.
Điều quan trọng cần nhớ: lễ khởi công chỉ nên tổ chức khi dự án đã đủ điều kiện khởi công theo quy định hiện hành về xây dựng, đất đai, môi trường. Một buổi lễ rầm rộ trên khu đất chưa đủ thủ tục có thể trở thành rủi ro pháp lý và truyền thông lớn hơn mọi lợi ích.
Phần cúng truyền thống: tách riêng và làm gọn
Nhiều doanh nghiệp Việt vẫn giữ phần cúng động thổ trước lễ chính, kể cả doanh nghiệp có vốn nước ngoài khi làm việc tại Việt Nam. Cách làm phổ biến giúp tôn trọng tập quán mà không làm rối chương trình:
- Làm vào sáng sớm, trước giờ đón khách một đến hai giờ, chỉ có lãnh đạo đơn vị, đại diện nhà thầu và vài người phụ trách.
- Bày lễ ở một góc khu đất, gần vị trí móng chính, có bạt che; không đặt trên sân khấu chính.
- Mâm lễ theo cách làm phổ biến của địa phương: hương hoa, ngũ quả, trầu cau, xôi, gà hoặc heo quay, rượu, nước, gạo muối.
- Người đứng khấn thường là người đứng đầu đơn vị hoặc người được đơn vị giao; bài khấn theo bản thông dụng, nêu tên dự án, địa điểm.
- Hoá vàng xong trước khi khách đến; dọn khu vực lễ gọn gàng, giữ mâm lễ ở chỗ khuất nếu muốn để thụ lộc sau.
- Nếu có đối tác khác văn hoá, nên giải thích ngắn gọn ý nghĩa phần cúng như một tập quán địa phương, mời tham dự nếu họ muốn, không ép.
Với những đơn vị không muốn có phần cúng, việc bỏ qua là hoàn toàn bình thường. Ngược lại, khi đối tác hay người lao động địa phương coi trọng tập quán này, một phần cúng gọn gàng thường được đón nhận như sự tôn trọng văn hoá nơi mình đặt nhà máy. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chương trình mẫu cho lễ khởi công
Chương trình dưới đây là khung tham khảo cho một buổi lễ quy mô vừa, kéo dài khoảng một giờ. Thời lượng từng phần chỉ là ví dụ giả định, cần điều chỉnh theo thực tế.
| Phần | Nội dung | Thời lượng (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Trước lễ | Phần cúng động thổ, kiểm tra âm thanh, an toàn, lối đi | Một đến hai giờ trước |
| Đón khách | Đăng ký, phát mũ bảo hộ, hướng dẫn chỗ ngồi | Ba mươi phút |
| Khai mạc | Giới thiệu thành phần, lý do buổi lễ | Năm phút |
| Giới thiệu dự án | Trình chiếu phối cảnh, quy mô, tiến độ | Mười phút |
| Phát biểu | Chủ đầu tư, đại diện địa phương, nhà thầu | Mười lăm phút |
| Nghi thức | Xúc cát, đặt đá hoặc ấn nút khởi động | Mười phút |
| Kết thúc | Chụp ảnh lưu niệm, tiệc nhẹ ở khu vực an toàn | Hai mươi phút |
Phần phát biểu thường bị kéo dài nhất. Thống nhất trước với từng người phát biểu về thời lượng giúp buổi lễ không kéo khách đứng giữa nắng quá lâu, một lỗi rất hay gặp ở các lễ khởi công mùa hè.
Xếp người cho nghi thức xúc cát, đặt đá
Nghi thức xúc cát thường là khoảnh khắc được chụp ảnh nhiều nhất, nên cũng là phần dễ rối nhất. Số người tham gia nên được chốt trước, có danh sách và vị trí đứng đánh dấu sẵn trên sân khấu. Mỗi người một xẻng, xẻng được lau sạch, cán quấn vải hoặc băng màu cho đồng bộ. Ụ cát đủ rộng để mọi người đứng thành hàng mà không chen nhau.
Thứ tự đứng thường do ban tổ chức thống nhất với các bên từ trước: chủ đầu tư, đại diện chính quyền địa phương, đối tác, nhà thầu, tư vấn. Không có quy tắc phong thuỷ nào về vị trí đứng; đây thuần tuý là chuyện lễ tân và sự tôn trọng giữa các bên. Người dẫn chương trình nên đọc rõ tên từng người mời lên để khách không lúng túng.
Một số chi tiết nhỏ giúp nghi thức đẹp và an toàn: cát nên hơi ẩm để không bay vào mắt khi có gió; mặt sân khấu cạnh ụ cát phải chống trơn; khách được nhắc đội mũ bảo hộ đúng cách trước khi lên. Nếu nghi thức là ấn nút trên một bục điều khiển tượng trưng, cần thử trước hiệu ứng âm thanh, pháo giấy để tránh sự cố.
Với nghi thức đặt viên đá, khối đá thường nặng, chỉ nên để khách đặt tay tượng trưng trong khi thợ dùng thiết bị nâng đặt thật. Không để khách tự khiêng vật nặng trên nền đất mềm.
An toàn: rủi ro thật của một sự kiện trên nền đất trống
Nền đất yếu và hố sẵn có. Khu đất chuẩn bị thi công có thể có hố khoan khảo sát, rãnh, đất đắp chưa lèn chặt. Cần khảo sát trước, rào và đánh dấu mọi vị trí nguy hiểm, làm lối đi bằng tấm lót chắc cho khách.
Sân khấu và nhà bạt tạm. Kết cấu tạm dựng trên đất mềm có thể lún, nghiêng, nhất là khi mưa. Đơn vị dựng cần tính chân đế, neo giằng chống gió; không dựng sát mép hố hoặc dưới đường dây điện.
Thời tiết. Nắng gắt làm khách mệt, mưa dông làm sân khấu trơn và nguy hiểm về điện. Cần phương án che mưa, nước uống, khu vực có bóng mát, và quyết định dời hoặc thu gọn khi có dông sét.
Điện và âm thanh. Dây điện tạm phải đi gọn, có bảo vệ, tránh vũng nước; máy phát đặt xa khu khách, có người trông.
Máy móc thi công. Nếu có màn biểu diễn máy xúc, máy ép cọc trong nghi thức, phải có khoảng cách an toàn rõ ràng và người điều khiển có chứng chỉ, không cho khách lại gần.
Y tế và thoát nạn. Chuẩn bị bộ sơ cứu, người phụ trách y tế, lối thoát và chỗ đỗ xe cấp cứu; khách lớn tuổi cần chỗ ngồi gần lối ra.
Danh sách kiểm tra một ngày trước sự kiện
Người phụ trách tổ chức có thể dùng danh sách sau để rà lần cuối. Danh sách không thay quy trình an toàn riêng của đơn vị tổ chức và nhà thầu.
- Xác nhận hồ sơ pháp lý cho phép khởi công đã đầy đủ; có bản sao tại chỗ nếu cơ quan quản lý hỏi.
- Đi kiểm toàn bộ lối đi, khu khách, khu sân khấu cùng kỹ sư hiện trường; rào các vị trí nguy hiểm.
- Kiểm tra sân khấu, nhà bạt sau khi dựng xong, thử tải nhẹ, kiểm neo giằng.
- Thử âm thanh, máy phát, đèn; kiểm dây điện đi ngầm hay có máng bảo vệ.
- Chuẩn bị đủ mũ bảo hộ cho khách, nước uống, khăn lạnh, ô che.
- Chuẩn bị xẻng, cát, viên đá cho nghi thức; thử trước để biết cát không bay vào mắt khách khi có gió.
- Thống nhất phương án mưa: thu gọn chương trình, chuyển nghi thức vào nhà bạt.
- Phân công người hướng dẫn khách, người phụ trách y tế, người liên lạc với lực lượng địa phương khi cần.
Ví dụ giả định: một nhà máy ở Hưng Yên tổ chức lễ khởi công vào tháng Bảy. Đêm trước có mưa lớn, sáng ra lối đi thành bùn. Nhờ đã chuẩn bị sẵn tấm lót và phương án thu gọn, ban tổ chức chuyển toàn bộ nghi thức vào nhà bạt, rút phần phát biểu, và kết thúc sớm hơn kế hoạch mà không ai bị trượt ngã.
Sau lễ: chuyển sang công trường thật
Khi khách đã về, khu vực sự kiện cần được dọn trả lại mặt bằng cho nhà thầu. Viên đá kỷ niệm, nếu có, được đưa vào vị trí đã định trong thiết kế hoặc lưu giữ ở văn phòng dự án. Ụ cát, sân khấu, nhà bạt tháo dỡ theo đúng trình tự an toàn.
Đây cũng là lúc nhắc lại với toàn bộ người lao động trên công trường các quy định an toàn, vì không khí lễ hội đôi khi làm người ta lơ là trong mấy ngày đầu. Nhiều đơn vị tổ chức buổi huấn luyện an toàn đầu công trình ngay sau lễ khởi công.
Mâm lễ cúng buổi sáng có thể được dùng trong bữa trưa của ban quản lý và đội thợ, theo đúng tinh thần thụ lộc của tập quán. Một bữa ăn chung đầu công trình giữa chủ đầu tư và người lao động là cách khởi đầu quan hệ làm việc tốt, ở quy mô nào cũng vậy.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khởi công có bắt buộc theo luật không?
Không có quy định bắt buộc tổ chức lễ. Điều pháp luật yêu cầu là công trình đủ điều kiện khởi công và thực hiện các thủ tục thông báo, giấy phép theo quy định hiện hành. Lễ là hoạt động văn hoá, truyền thông của đơn vị.
Doanh nghiệp nước ngoài có nên làm phần cúng động thổ không?
Tuỳ đơn vị. Nhiều doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam vẫn làm một phần cúng gọn như sự tôn trọng tập quán địa phương. Nếu làm, nên giải thích ý nghĩa cho lãnh đạo và mời tham dự tự nguyện.
Nên chọn nghi thức xúc cát hay đặt đá?
Xúc cát gọn, dễ tổ chức và nhiều người cùng tham gia được. Đặt đá trang trọng hơn và để lại vật kỷ niệm. Nhiều đơn vị kết hợp: xúc cát trên sân khấu, khối đá khắc tên đặt ở vị trí cố định sau đó.
Ngày khởi công có cần chọn theo tuổi lãnh đạo không?
Một số đơn vị chọn ngày theo tập quán, có nơi xét tuổi người đứng đầu, có nơi chỉ xét lịch dự án và thời tiết. Đây là quan niệm, mức coi trọng tuỳ đơn vị; tiến độ pháp lý và thời tiết vẫn là ràng buộc thực tế lớn nhất.
Có nên mời khách đứng gần máy móc để chụp ảnh không?
Chỉ khi máy đã tắt hẳn, có người điều khiển trông và khoảng cách an toàn rõ ràng. Không để khách leo lên máy hay đứng trong tầm quay của cần máy xúc, cẩu.
Mưa lớn ngày khởi công thì xử lý thế nào?
Nên có phương án dự phòng từ trước: thu gọn chương trình, chuyển nghi thức vào nhà bạt, hoặc dời lễ chính. Phần cúng sáng sớm có thể làm đúng giờ dưới mái che. An toàn của khách và điện sân khấu đặt lên trước.