Các kiêng kỵ dân gian khi lái xe đi xa phần lớn thừa hưởng từ tục xuất hành của người xưa: tránh ngày Nguyệt kỵ, ngày Tam nương, tránh quay lại khi đã ra khỏi nhà, tránh nói điều gở trên đường, và một số tục riêng của người chạy xe đường dài như rải giấy khi qua đèo. Không có tục nào trong số này được chứng minh làm thay đổi rủi ro trên đường, nhưng một số tục lại chứa lời nhắc rất thực tế về tâm lý và sự chuẩn bị.
Bài này đi qua từng nhóm kiêng kỵ, nói rõ nguồn gốc khi biết được, rồi tách phần có lý ra khỏi phần chỉ là quan niệm. Mục đích không phải để bạn bỏ hết hay giữ hết, mà để bạn biết tục nào đang giúp mình cẩn thận hơn và tục nào chỉ đang làm mình lo thêm. Các tập tục riêng của nghề lái xe khách, xe tải có trang chuyên về tập tục ngành nghề; ở đây tập trung vào người lái xe gia đình.
Gốc của kiêng kỵ khi đi đường: tục xuất hành
Trong xã hội nông nghiệp, đi xa là việc lớn: đường sá hiểm trở, thời tiết bất thường, không có cách liên lạc với nhà. Người xưa tìm sự yên tâm bằng cách chọn ngày, chọn giờ, chọn hướng xuất hành, và giữ những điều kiêng trước khi bước ra khỏi cửa. Nhiều tục kiêng trong số đó được ghi trong các sách lịch dân gian, truyền miệng thành câu vè dễ nhớ.
Khi ô tô và xe máy thay cho đôi chân, ngựa và thuyền, các tục xuất hành được chuyển sang chiếc xe. Người ta xem ngày trước chuyến đi dài, kiêng một số việc trước khi nổ máy, và thêm vào những tục mới gắn với xe như cúng xe mới, treo vật bình an. Phần chọn giờ xuất hành có danh mục và trang chuyên về xem ngày giờ bàn kỹ; ở đây chỉ nói chung.
Hiểu gốc của tục xuất hành giúp bạn nhìn nó với thái độ hợp lý. Đó là cách người xưa xử lý nỗi bất an trước hành trình dài trong điều kiện thiếu thông tin. Ngày nay bạn có dự báo thời tiết, bản đồ, điện thoại, xe được bảo dưỡng; nhu cầu về sự yên tâm vẫn còn, nhưng công cụ để có được nó đã nhiều hơn.
Ngày kiêng đi xa hay được nhắc
Hai nhóm ngày kiêng phổ biến nhất trong dân gian khi bàn chuyện xuất hành là Nguyệt kỵ và Tam nương. Bảng dưới tóm lược, theo ngày âm lịch.
| Nhóm ngày | Các ngày âm lịch | Câu vè, quan niệm đi kèm | Cách hiểu tỉnh táo |
|---|---|---|---|
| Nguyệt kỵ | Mùng 5, 14, 23 hằng tháng | "Mùng năm, mười bốn, hăm ba; đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn" | Câu vè dân gian, không có cơ sở kiểm chứng; nhiều người vẫn đi những ngày này mà không có gì khác |
| Tam nương | Mùng 3, 7, 13, 18, 22, 27 hằng tháng | Gắn với giai thoại về những người phụ nữ đẹp làm vua chúa mất nước; ngày kiêng khởi sự | Giai thoại nhiều dị bản, nên coi là tập quán |
| Ngày hắc đạo | Thay đổi theo tháng, tra trên lịch | Ngày có thần hung trực | Một lớp trong hệ thống trạch nhật, tuỳ trường phái |
| Ngày xung tuổi | Tuỳ năm sinh từng người | Ngày có chi xung với chi năm sinh | Mỗi người một ngày xung; cả nhà đi chung khó tránh hết |
Nếu cộng các ngày kiêng lại, mỗi tháng có gần một phần ba số ngày bị coi là không hợp xuất hành. Với người phải đi làm, đi học, đi công tác, tránh hết là không thể. Nhiều gia đình chỉ giữ kiêng cho những chuyến đi có thể chủ động dời ngày, như chuyến về quê dịp lễ hay chuyến du lịch.
Những kiêng kỵ có lý nếu hiểu đúng
Kiêng nói điều gở trên đường. Theo quan niệm, lời nói gở dễ "ứng nghiệm". Về tâm lý, những câu nói kiểu "đi kiểu này thế nào cũng đâm" làm người lái căng thẳng, mất tập trung. Giữ không khí trong xe bình tĩnh, vui vẻ là có lợi thật cho người cầm lái.
Kiêng quay lại lấy đồ khi đã ra cửa. Theo quan niệm là điềm trục trặc. Mặt có lý là nó nhắc bạn chuẩn bị kỹ trước khi đi. Nếu quên đồ thì cứ quay lại lấy; điều nên tránh là vì sốt ruột mà lái nhanh để bù thời gian đã mất.
Kiêng đi khi trong nhà có chuyện bất an. Người xưa hoãn chuyến đi khi có điềm gở. Mặt có lý là người lái đang lo lắng, mất ngủ hay vừa cãi nhau thì phản xạ kém đi. Nếu tâm trạng không vững, đổi người lái hoặc nghỉ một lúc trước khi đi là lựa chọn khôn ngoan.
Kiêng bấm còi, chạy ồn khi qua đình, chùa, nghĩa trang. Theo quan niệm là để tôn trọng nơi linh thiêng. Đây cũng là phép lịch sự bình thường: những nơi này thường có người đi bộ, người già, đám tang, nên đi chậm và giữ yên lặng là hợp lẽ.
Kiêng vượt, chen ngang đám tang. Dân gian coi là không phải phép. Về thực tế, đoàn đưa tang đi chậm, có người đi bộ, có xe tang lớn; nhường đường và đi chậm phía sau là cách an toàn và tôn trọng.
Những kiêng kỵ chỉ nên coi là quan niệm
Có một nhóm kiêng kỵ không chứa lời nhắc thực tế nào, và một số còn mang định kiến cũ. Ví dụ điển hình là tục kiêng "ra ngõ gặp gái" vào sáng sớm khi đi xa hay đi buôn. Đây là quan niệm của xã hội trọng nam khinh nữ thời trước, không có cơ sở và ngày nay nhiều người thấy không phù hợp. Bạn có thể hiểu nó như một lớp lịch sử văn hoá, không cần giữ.
Tương tự, kiêng xuất hành theo ngày Nguyệt kỵ, Tam nương là tập quán thuần tuý. Nếu chuyến đi có thể dời ngày dễ dàng và việc dời giúp cả nhà yên tâm, không có gì sai khi làm theo. Nhưng nếu dời ngày khiến bạn phải đi vào đúng đợt cao điểm kẹt xe, đi đêm, hoặc đi khi thời tiết xấu, thì chính việc dời đó làm chuyến đi kém an toàn hơn.
Một tục khác là rải giấy tiền vàng mã khi xe qua đèo, qua cầu lớn, nơi được cho là có nhiều tai nạn, để "xin đường". Người làm tục này thường có niềm tin chân thành. Nhưng giấy bay ra từ cửa xe đang chạy có thể che kính lái xe phía sau, làm người đi xe máy giật mình, và để lại rác trên đường đèo. Nếu muốn giữ tục, nhiều người chọn dừng ở điểm nghỉ an toàn, thắp hương ở am, miếu bên đường nếu có, thay vì ném giấy khi xe đang chạy.
Chuẩn bị cho chuyến đi xa: phiên bản thực tế của tục xuất hành
Nếu tục xuất hành xưa là cách chuẩn bị tâm lý, thì danh sách dưới đây là cách chuẩn bị đầy đủ cho chuyến đi xa bằng xe gia đình. Bạn có thể kết hợp với tục kiêng của nhà mình.
- Một hai ngày trước: kiểm áp suất và độ mòn lốp, kể cả lốp dự phòng; kiểm dầu máy, nước làm mát, nước rửa kính, đèn, cần gạt mưa.
- Xem dự báo thời tiết dọc tuyến đường, nhất là khi đi qua vùng núi phía Bắc, đèo miền Trung hay Tây Nguyên mùa mưa.
- Ngủ đủ đêm trước khi đi; tránh xuất phát sau một ca làm việc dài hay một đêm thức khuya.
- Lên lộ trình có điểm nghỉ, nhiều khuyến cáo an toàn đề nghị nghỉ sau mỗi khoảng hai giờ lái liên tục.
- Chuẩn bị giấy tờ xe, bằng lái, bảo hiểm, bộ cứu thương, áo phản quang, đèn pin, nước uống.
- Báo cho người thân lộ trình dự kiến và giờ đến.
- Trước khi nổ máy, cả nhà thắt dây an toàn, trẻ nhỏ ngồi ghế an toàn. Nếu gia đình có tục thắp hương báo gia tiên trước chuyến đi xa, đây là lúc làm.
Danh sách này giữ đúng tinh thần của tục xuất hành, sự chuẩn bị chu đáo trước khi rời nhà, nhưng thay phần chọn ngày bằng những việc có tác động thật tới chuyến đi.
Đưa trẻ nhỏ, người già đi xa: tục kiêng và việc nên chuẩn bị
Những chuyến đi có trẻ nhỏ và người lớn tuổi thường đi kèm nhiều tục kiêng nhất, vì đây là những người cả nhà lo nhất. Vài tục hay gặp và việc thực tế đi kèm:
- Kiêng đưa trẻ sơ sinh đi xa trước khi đầy tháng: theo quan niệm trẻ còn "non vía". Về thực tế, trẻ quá nhỏ chưa ổn định giấc ngủ, dễ mất nhiệt, mẹ còn đang hồi phục; nếu buộc phải đi, hỏi ý kiến bác sĩ trước.
- Tục quệt nhọ nồi lên trán trẻ khi mang ra đường ở một số vùng phía Bắc: theo quan niệm để "che mắt" điều không lành. Đây là tập quán của mỗi nhà; điều chắc chắn có ích là ghế an toàn đúng cỡ và dây đai cài đúng cách.
- Kiêng để người già đi xa vào ngày xung tuổi: tuỳ gia đình. Về thực tế, người lớn tuổi cần nghỉ dừng thường xuyên hơn, mang đủ thuốc đang dùng, và ngồi ở vị trí dễ lên xuống.
- Mang theo vật bình an cho trẻ: nếu mang, chọn vật mềm, không có dây dài quấn cổ, không có chi tiết nhỏ trẻ nuốt được.
- Kiêng cho trẻ ngủ say trên xe vào giờ chạng vạng: quan niệm cũ. Về thực tế, trẻ ngủ trên ghế an toàn là tốt, chỉ cần tư thế đầu không gục quá về phía trước.
Với nhóm người cần chăm sóc nhiều, mỗi tục kiêng có thể giữ nếu gia đình thấy yên lòng, nhưng không tục nào thay được ghế an toàn, thuốc men và những lần dừng nghỉ đúng lúc.
Khi người trong nhà giữ kiêng khác bạn
Một chuyến đi xa thường có nhiều thế hệ cùng đi, và mỗi người giữ một mức kiêng khác nhau. Ông bà có thể muốn xem ngày, cha mẹ muốn đi sớm cho tránh nắng, con cái thì không tin gì cả. Những khác biệt này dễ biến thành căng thẳng ngay trước giờ xuất phát, điều mà chính tục kiêng nói gở cũng muốn tránh.
Cách dung hoà nhiều gia đình dùng là: chọn ngày đi theo điều kiện thực tế trước (ngày nghỉ, thời tiết, đường sá), rồi trong những ngày đó chọn ngày người lớn thấy được; giữ những tục kiêng nhẹ nhàng như không nói gở, thắp nén hương trước khi đi; bỏ qua những tục gây phiền nhiều mà không có lợi. Ví dụ giả định: một gia đình ở Quảng Ngãi về quê ngoại ở Nghệ An dịp lễ, ông muốn tránh mùng 5 âm lịch, cả nhà thống nhất đi ngày hôm sau vì cũng tránh được đợt xe đông nhất. Cả hai mong muốn được đáp ứng mà không ai phải nhượng bộ nhiều.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều chung mà mọi thế hệ đều đồng ý là cả nhà đến nơi an toàn; mọi tục kiêng đều nên phục vụ điều đó, không đi ngược lại nó.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Nguyệt kỵ có nên lái xe đi xa không?
Nguyệt kỵ là ngày kiêng theo câu vè dân gian, không có cơ sở kiểm chứng. Nếu chuyến đi dời được dễ dàng và giúp cả nhà yên tâm thì có thể dời; nếu dời khiến phải đi vào lúc đông xe hoặc thời tiết xấu thì không nên.
Quên đồ quay lại lấy có sao không?
Theo quan niệm là điềm trục trặc, nhưng không có cơ sở. Cứ quay lại lấy đồ cần thiết. Điều nên tránh là vì đã mất thời gian mà lái nhanh, vượt ẩu để bù lại.
Có nên rải giấy tiền vàng mã khi qua đèo không?
Đây là tục của nhiều người lái xe đường dài. Nếu giữ tục, đừng ném giấy khi xe đang chạy vì có thể che tầm nhìn xe phía sau và gây rác trên đường; nhiều người chọn dừng ở điểm nghỉ an toàn để thắp hương.
Kiêng ra ngõ gặp gái có còn nên giữ không?
Đây là quan niệm cũ mang định kiến giới, không có cơ sở. Ngày nay nhiều người coi nó như một chi tiết lịch sử văn hoá để hiểu, không phải điều để giữ.
Trước chuyến đi xa nên làm gì để yên tâm?
Kiểm tra lốp, dầu, đèn, phanh, ngủ đủ giấc, xem dự báo thời tiết, lên lộ trình có điểm nghỉ, báo lộ trình cho người thân. Nếu gia đình có tục thắp hương trước khi đi, có thể làm sau khi đã chuẩn bị xong.
Đi xa có nên mang theo vật cầu bình an không?
Nếu bạn thấy yên tâm khi mang theo thì có thể mang, đặt ở chỗ gọn, không cản tầm nhìn và không bay khi phanh gấp. Vật cầu bình an không thay được việc kiểm tra xe và lái xe cẩn thận.