Theo nghĩa gốc, động thổ là động tới đất: đào đất, đắp nền, đào móng, đào ao giếng. Trong phong thủy nhà ở hiện nay, khái niệm được mở rộng sang việc đục phá kết cấu như đập tường, đục nền. Còn những việc nhỏ như đóng một cây đinh, khoan vài lỗ treo tranh, sơn lại tường, phần lớn người hành nghề không coi là động thổ, kể cả khi làm ở phương Thái Tuế, Tam sát hay cung Ngũ hoàng.
Giữa hai đầu đó là một vùng xám: khoan nhiều lỗ lớn treo tủ bếp, thay vài viên gạch nền, đục tường đi một đoạn dây. Bài phân mức các việc thường gặp, giải thích vì sao các thầy trả lời khác nhau, và đưa cách tự xác định để bạn không phải hỏi lại mỗi lần cầm máy khoan. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Động thổ theo nghĩa gốc và nghĩa mở rộng
Chữ "thổ" là đất. Trong xã hội nông nghiệp, các việc liên quan đến đất là việc lớn: đào móng dựng nhà, đắp nền, đào ao, khơi mương, đào giếng, đắp mộ. Lịch pháp cổ ghi các phương kiêng động thổ theo năm chủ yếu cho những việc ấy. Nhà cửa ngày xưa phần lớn làm bằng gỗ, tre, đất, nên ít có khái niệm "đục tường" như bây giờ.
Khi nhà ở chuyển sang gạch, bê tông, người hành nghề phải trả lời câu hỏi mới: đập một bức tường gạch, đục một mảng nền bê tông có giống đào đất không. Câu trả lời phổ biến là có, vì đó cũng là phá vỡ một phần cố định của ngôi nhà. Từ đó khái niệm động thổ được mở rộng sang việc phá dỡ, đục phá kết cấu.
Nhưng mở rộng tới đâu thì không có văn bản nào quy định. Một số người dừng ở việc phá dỡ lớn, một số kéo tới mọi việc gây bụi và tiếng động. Hiểu rằng đây là phần mở rộng, không có chuẩn chung, giúp bạn bớt lo khi nghe những lời khuyên quá khắt khe.
Cũng nên nhớ rằng phương kiêng theo năm chỉ là một phần nhỏ của chuyện động thổ. Lễ khởi công, chọn ngày đổ móng, cất nóc là những tập quán khác, có cách nhìn riêng. Bài này chỉ trả lời câu hỏi hẹp: một việc trong nhà có bị coi là động tới phương kiêng của năm hay không, và nên xử lý thế nào nếu có.
Phân mức các việc thường gặp trong nhà
Bảng dưới tổng hợp cách hiểu phổ biến của người hành nghề, kèm ghi chú kỹ thuật. Mức "động" là quan niệm, không phải quy chuẩn.
| Việc | Mức theo cách hiểu phổ biến | Ghi chú kỹ thuật |
|---|---|---|
| Đào móng, đào bể phốt, bể nước ngầm, khoan giếng | Động thổ đúng nghĩa, mức mạnh | Cần thiết kế, có thể cần xin phép hoặc thông báo |
| Đập tường, phá dỡ một phần nhà | Mức mạnh | Tường chịu lực phải có kỹ sư xem trước |
| Đục nền thay toàn bộ gạch một phòng | Mức vừa | Kiểm tra chống thấm, đường ống dưới nền |
| Đục tường đi ống nước, dây điện mới | Mức vừa | Tránh đục rãnh ngang sâu trên tường mỏng |
| Khoan nhiều lỗ lớn treo tủ bếp, bình nóng lạnh | Tuỳ người, thường coi là nhẹ | Dùng tắc kê đúng tải, tránh đường dây âm tường |
| Thay vài viên gạch vỡ, trám vết nứt nhỏ | Phần lớn không tính | Vết nứt lan rộng cần xem nguyên nhân |
| Đóng đinh, khoan vài lỗ treo tranh, gương | Không tính | Dò dây điện trước khi khoan |
| Sơn tường, dán giấy, thay rèm, kê lại đồ | Không tính | Thông gió khi sơn |
| Sửa khẩn cấp: ống vỡ, chập điện, mái dột | Làm ngay, không xét phương | An toàn là ưu tiên số một |
Bảng cho thấy phần lớn việc vặt hằng ngày nằm ở mức không tính. Những việc thật sự cần xét phương năm chỉ là nhóm đào đất và phá dỡ, đục phá diện rộng, vốn cũng là những việc ít khi làm và thường cần lên kế hoạch kỹ.
Vì sao các thầy trả lời khác nhau
Hỏi ba người hành nghề "khoan tường ở phương Thái Tuế có sao không", bạn có thể nhận ba câu trả lời. Lý do đầu tiên là khái niệm động thổ mở rộng không có chuẩn chung, như đã nói ở trên. Mỗi người dựa vào cách mình được dạy và kinh nghiệm riêng.
Lý do thứ hai là mức độ thận trọng. Có người theo nguyên tắc "thà kiêng nhầm còn hơn bỏ sót", nên khuyên tránh mọi việc gây tiếng động. Có người coi trọng đời sống thường ngày của gia chủ, nên chỉ kiêng việc lớn. Không bên nào có bằng chứng thực nghiệm để chứng minh mình đúng.
Lý do thứ ba ít được nói ra: lời khuyên càng khắt khe, gia chủ càng dễ cảm thấy cần thêm dịch vụ, như chọn ngày giờ cho từng việc nhỏ hay mua vật phẩm. Bạn không cần nghi ngờ mọi lời khuyên, nhưng nên biết rằng lời khuyên dè dặt quá mức không có nghĩa là lời khuyên sâu sắc hơn.
Cách gỡ đơn giản là hỏi lại người khuyên: lý do của họ là gì, dựa vào khái niệm nào, và họ có phân mức các việc như bảng trên không. Người hành nghề nghiêm túc thường trả lời được rõ ràng.
Tự xác định một việc có vướng phương năm không
Khi định làm một việc và băn khoăn, bạn có thể đi theo các bước sau:
- Xếp việc đó vào một mức theo bảng: mạnh, vừa, nhẹ hay không tính. Nếu là không tính hoặc sửa khẩn cấp, dừng ở đây và làm bình thường.
- Với việc mức mạnh hoặc vừa, xác định điểm làm việc trên mặt bằng nhà: chỗ khoan, chỗ đục nằm ở đâu so với tâm nhà.
- Tra bản đồ năm của ngôi nhà: điểm đó có nằm trong hình quạt Thái Tuế, Tuế Phá, vùng Tam sát hay cung có sao 5 không.
- Nếu việc kéo dài qua nhiều khu, như đi một đường ống từ trước ra sau nhà, người theo phái thường gợi ý bắt đầu từ đầu nằm ở khu thoáng.
- Nếu điểm làm việc nằm trong vùng kiêng và việc không gấp, cân nhắc dời; nếu gấp, làm theo tập quán gia đình hoặc cứ làm, ưu tiên an toàn.
- Ghi lại quyết định để lần sau không phải tra lại cho cùng loại việc.
Bạn sẽ thấy sau vài lần, việc tra gần như tự động. Phần lớn thời gian trong năm, bạn sửa sang nhà cửa mà không cần nghĩ tới phương năm, vì phần lớn việc vặt ở mức không tính.
Nhà nhiều tầng và căn hộ: tầng trên có tính là động thổ không
Quan niệm chung. Vì động thổ gốc là động tới đất, nhiều người hành nghề cho rằng việc làm ở tầng cao ít "động" hơn việc ở tầng trệt. Đục phá ở tầng ba vẫn được coi là động, nhưng mức nhẹ hơn đào móng.
Tâm tính từ đâu. Phần lớn người theo phái lấy tâm của tầng trệt hoặc tâm của khối nhà và dùng cho mọi tầng. Một số người lấy tâm riêng của tầng đang sửa khi tầng đó có hình dạng khác hẳn.
Căn hộ chung cư. Không có đất để động, nên chỉ còn câu hỏi về đập vách, làm lại sàn. Quy định của ban quản lý về cải tạo, giờ thi công và an toàn kết cấu chung đứng trước mọi cân nhắc phong thủy.
Sân thượng, mái. Chống thấm sân thượng, thay ngói, lợp lại tôn thường không bị coi là động thổ. Riêng việc xây thêm tầng, cơi nới, nhiều người coi là việc lớn tương tự xây mới.
Lý giải thực tế: lời kiêng giúp gì cho người sửa nhà
Nhìn từ góc độ thi công, lời kiêng động thổ theo phương năm có một tác dụng phụ đáng giá: nó buộc gia chủ phân biệt việc lớn với việc nhỏ. Những việc thuộc mức mạnh, như đào móng, đập tường, cũng chính là những việc cần kỹ sư, cần xin phép hoặc thông báo, cần tính chuyện an toàn cho nhà liền kề. Khi gia chủ dừng lại để hỏi "việc này có phải động thổ không", họ cũng có dịp hỏi "việc này có cần người chuyên môn không".
Tác dụng thứ hai là giảm những lần đục phá rải rác. Một gia đình biết rằng khu phía Bắc năm nay nên giữ yên sẽ có xu hướng gom các việc ở khu đó lại làm một lần vào năm sau, thay vì hôm nay khoan, tháng sau đục, tháng sau nữa lại đục. Gom việc giúp giảm bụi bặm, giảm chi phí gọi thợ nhiều lần và giảm nguy cơ làm hỏng chỗ vừa sửa.
Ngoài hai tác dụng đó, chưa có bằng chứng nào cho thấy khoan một lỗ ở phương Thái Tuế khác gì khoan ở phương khác. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Giữ lời kiêng ở mức việc lớn là đủ để hưởng phần có ích mà không biến đời sống hằng ngày thành một chuỗi băn khoăn.
Những việc nên làm ngay bất kể phương năm
Không có lời kiêng nào nên khiến bạn trì hoãn các việc sau:
- Sửa đường điện có dấu hiệu chập, nóng, cháy xém, hay aptomat nhảy liên tục.
- Sửa ống nước vỡ, rò rỉ gây ngấm vào tường, trần, nền.
- Sửa mái dột, đặc biệt trước mùa mưa bão.
- Gia cố tường nứt có dấu hiệu lan rộng, nền lún, cầu thang lung lay, lan can lỏng.
- Thông tắc cống, bể phốt tràn gây mất vệ sinh.
- Thay khoá, cửa hỏng ảnh hưởng an ninh.
- Xử lý tổ mối, nấm mốc lan rộng.
Với những việc này, nếu gia đình vẫn muốn giữ nếp, có thể khởi công từ một điểm ở khu thoáng rồi làm lan sang, hoặc làm một lễ nhỏ theo tập quán. Nhưng thời điểm thì không chờ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; an toàn thì không tuỳ.
Một lưu ý nữa: với các hư hỏng liên quan tới điện, gas, kết cấu, hãy gọi thợ có chuyên môn thay vì tự xử lý. Việc chờ đợi vì phương năm và việc tự làm vì muốn nhanh đều có thể dẫn tới rủi ro lớn hơn hư hỏng ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đóng đinh treo lịch ở phương Thái Tuế có sao không?
Theo cách hiểu phổ biến, đóng đinh, khoan vài lỗ treo tranh, treo lịch không được coi là động thổ, nên không cần xét phương Thái Tuế. Bạn chỉ cần dò dây điện âm tường trước khi khoan để an toàn.
Thay bồn cầu có cần xem phương năm không?
Thay bồn cầu giữ nguyên vị trí ống thoát thường chỉ là lắp đặt, phần lớn người hành nghề không coi là động thổ. Nếu phải đục nền dời ống thoát sang chỗ khác thì thuộc mức vừa, người tin theo có thể xét phương năm.
Khoan giếng ở góc vườn có tính là động thổ không?
Có. Khoan giếng là động thổ đúng nghĩa gốc, được lịch pháp cổ nhắc tới rõ ràng. Người theo phái thường tránh khoan giếng ở phương Thái Tuế, Tuế Phá, Tam sát và cung có sao 5 trong năm. Về kỹ thuật, vị trí giếng còn phải cách xa bể phốt, nguồn ô nhiễm.
Hàng xóm đào móng sát nhà mình có ảnh hưởng không?
Phương kiêng theo năm tính theo việc nhà mình làm và tâm nhà mình. Việc của hàng xóm là chuyện khác; điều bạn nên quan tâm là an toàn kết cấu, nứt lún, bụi và tiếng ồn, và trao đổi với họ về biện pháp bảo vệ nhà liền kề.
Làm vườn, trồng cây, đào hố nhỏ có tính là động thổ không?
Phần lớn người hành nghề không coi việc làm vườn thường ngày là động thổ. Riêng đào hố lớn trồng cây to, làm bồn cây xây gạch thì tuỳ người. Nếu gia đình không quá đặt nặng, việc làm vườn cứ tiến hành bình thường.
Có cần chọn ngày cho từng việc sửa nhỏ không?
Không cần. Chọn ngày theo tập quán chủ yếu dành cho việc lớn như khởi công, đổ móng, cất nóc, nhập trạch. Với việc vặt hằng ngày, chọn ngày cho từng lần vừa tốn công vừa không có cơ sở trong các trường phái phổ biến.