Chiêu bán vật phẩm phong thủy qua hội thảo tặng quà và tour giá rẻ thường nhắm vào người cao tuổi: mời đến một buổi "tư vấn sức khoẻ, phong thủy" có quà và bữa ăn, hoặc một chuyến đi gần như miễn phí, rồi đưa đến nơi bán đá, tượng, vòng với giá cao trong không khí dồn ép. Món quà nhỏ ban đầu tạo cảm giác mắc nợ, đám đông tạo cảm giác ai cũng mua, và người dẫn chương trình biết cách chạm vào nỗi lo cho con cháu.
Bài này mô tả hai kịch bản phổ biến, giải thích vì sao người lớn tuổi dễ xuôi theo, gợi ý những việc con cháu làm được trước, cách ứng xử ngay tại chỗ, và những việc nên làm sau khi đã lỡ mua. Bài không chê trách người mua; ai ở trong không khí đó cũng có thể bị cuốn theo.
Kịch bản hội thảo tặng quà
Hình thức này đã được cảnh báo nhiều trong lĩnh vực thực phẩm chức năng, thiết bị gia dụng. Khi chuyển sang vật phẩm phong thủy, khuôn vẫn giống:
- Phát giấy mời ở chợ, công viên, trước cổng chùa, hoặc gọi điện mời "tham dự hội thảo về sức khoẻ, phong thủy gia đình", có tặng quà cho người đến.
- Buổi đầu thường chỉ phát quà nhỏ, cho ăn nhẹ, kể chuyện vui, tạo không khí thân thiện. Người đến được dặn rủ thêm bạn bè lần sau.
- Các buổi tiếp theo có "chuyên gia" nói về phong thủy, đặt câu hỏi kiểu "ai trong nhà có con cháu làm ăn chưa thuận", "ai hay mất ngủ". Câu chuyện dẫn đến món vật phẩm được giới thiệu là giúp gia đình yên ổn.
- Món hàng được trình bày như cơ hội hiếm: giá "chỉ hôm nay", số lượng ít, tặng thêm quà nếu mua ngay. Vài người trong khán phòng giơ tay mua trước, có thể là người của ban tổ chức.
- Người chưa mua được nhân viên kèm riêng, nhắc lại các món quà đã nhận, gợi ý trả trước một phần, phần còn lại con cháu trả sau.
- Hàng được giao ngay, không có thời gian về nhà bàn bạc. Hoá đơn sơ sài hoặc không có.
Điểm cần nhận ra là chuỗi buổi gặp được thiết kế để xây dựng quan hệ trước khi bán. Đến buổi bán hàng, người tham dự đã thấy ngại từ chối những người "tốt bụng" đã tặng quà cho mình nhiều lần.
Một buổi chiều ở hội thảo: ví dụ giả định
Ví dụ giả định sau ghép từ những diễn biến hay được kể lại. Bà Năm, ngoài bảy mươi tuổi, được một cô gái trẻ mời ở chợ sáng đến "buổi nói chuyện về sức khoẻ và phong thủy gia đình", có tặng một chai dầu ăn. Buổi đầu ở một căn phòng thuê, có trà bánh, có người hát vài bài, cuối buổi ai cũng được một gói quà nhỏ. Bà thấy vui, lần sau rủ thêm hai người bạn.
Đến buổi thứ tư, một người được giới thiệu là "chuyên gia phong thủy" nói về những ngôi nhà "khí xấu" khiến con cháu làm ăn lận đận. Ông hỏi cả phòng ai có con đang khó khăn; bà Năm giơ tay, vì con trai bà đang lỗ vốn. Chuyên gia đến tận chỗ bà, nắm tay hỏi han, rồi giới thiệu một bộ tượng đá "đã được làm lễ" với giá bằng nhiều tháng lương hưu của bà, nhưng "hôm nay giảm còn một nửa cho các cụ có lòng".
Xung quanh, vài người đã ký giấy mua. Cô gái trẻ ngồi cạnh bà, nhắc bà đã nhận quà bao nhiêu lần, gợi ý đặt cọc trước một phần, phần còn lại để con trai trả. Bà Năm ký, vì ngại, vì thương con, và vì không có ai bên cạnh để hỏi. Mỗi chi tiết trong câu chuyện này đều là một điểm mà quy ước "gọi con trước khi mua" có thể chặn lại.
Tour giá rẻ dừng ở cửa hàng vật phẩm
Kịch bản thứ hai đi theo các chuyến du lịch, hành hương giá rẻ bất thường. Giá tour thấp đến mức khó đủ trả xe và ăn uống. Phần bù được tính vào các điểm dừng mua sắm: xưởng đá, cửa hàng tượng, nơi bán trang sức phong thủy. Hướng dẫn viên có thể nhận hoa hồng theo doanh số của đoàn.
Ở điểm dừng, khách thường được dẫn vào phòng riêng, nghe giới thiệu về "đá quý của vùng", "tượng được làm lễ tại đây", "mua về để bình an cho cả nhà". Thời gian ở điểm mua sắm kéo dài, trong khi thời gian ở điểm tham quan chính bị rút ngắn. Không khí đoàn thể khiến nhiều người mua theo nhau. Người không mua có khi bị nhắc khéo rằng "cả đoàn đang chờ".
Bản thân việc tour có điểm mua sắm không sai nếu được ghi rõ trong chương trình và khách được tự do không mua. Vấn đề là khi điểm mua sắm được giấu đi, thời gian bị ép, hàng bị nói sai chất liệu hoặc giá bị đội lên nhiều lần so với nơi khác. Người cao tuổi đi một mình hoặc đi theo nhóm bạn, không có con cháu bên cạnh, là đối tượng dễ bị dồn nhất.
Vì sao người cao tuổi dễ xuôi theo
Tâm lý có đi có lại. Đã nhận quà, ăn bữa, đi chuyến xe gần như miễn phí, nhiều người thấy không mua gì là phụ lòng. Đây là phản xạ xã hội tử tế, và kịch bản bán hàng lợi dụng chính phản xạ đó.
Sợ mất mặt trước bạn bè. Khi bạn đồng hành, hàng xóm cùng đi đều mua, người không mua cảm thấy lạc lõng. Ở tuổi già, các mối quan hệ cộng đồng quý giá, nên áp lực này mạnh hơn ta nghĩ.
Lo cho con cháu. Nhiều người cao tuổi không mua cho mình mà mua "cho các con làm ăn thuận", "cho cháu thi đỗ". Lời giới thiệu chạm đúng mong muốn đó, nên món hàng không còn được nhìn như một món đồ có giá mà như một cách góp phần vào bình an của gia đình.
Ít cơ hội so sánh. Không có điện thoại thông minh để tra giá, hoặc không quen tra cứu. Không có con cháu bên cạnh để hỏi. Người bán biết điều đó và tranh thủ chốt ngay.
Ngại phiền con cháu. Có người không muốn gọi hỏi vì sợ con cháu bận hoặc sợ bị trách. Sự ngại ngùng đó vô tình giúp kịch bản diễn ra trọn vẹn.
Việc con cháu làm được từ trước
Phòng trước luôn dễ hơn đòi lại sau. Những việc dưới đây không cần nhiều thời gian nhưng có ích:
- Nói chuyện với cha mẹ về các kịch bản này như kể tin tức, không giảng giải, không ngụ ý cha mẹ cả tin.
- Thống nhất một quy ước đơn giản: mọi món đồ trên một mức tiền nhất định, cha mẹ gọi con cháu trước khi mua. Con cháu hứa nghe máy và không trách.
- Khi cha mẹ đi tour, xem trước chương trình, hỏi công ty về các điểm mua sắm. Nếu giá tour rẻ bất thường, hỏi vì sao.
- Dặn cha mẹ không mang theo quá nhiều tiền mặt hoặc thẻ khi đi hội thảo, tour giá rẻ.
- Lưu sẵn trong điện thoại cha mẹ số của một người con dễ liên lạc, đặt ở vị trí dễ gọi.
- Nếu cha mẹ thích vật phẩm phong thủy, cùng cha mẹ đi mua ở nơi có địa chỉ cố định, ghi rõ chất liệu. Khi đã có món mình thích, cha mẹ ít bị hấp dẫn bởi lời mời chào ở nơi khác.
Quy ước gọi trước có hiệu quả nhất khi nó được nói ra lúc bình thường, như một thói quen của cả nhà, không phải như một lệnh cấm sau sự cố.
Ứng xử ngay tại chỗ
Những câu nói và việc làm đơn giản dưới đây giúp người đang ở trong buổi bán hàng thoát ra mà không mất lòng ai. Có thể ghi ra giấy cho cha mẹ mang theo:
- Nói câu cố định: "Để về hỏi các con rồi tính". Không cần lý do khác.
- Không ký giấy tờ, không đặt cọc, không đưa thẻ ngân hàng, không chuyển khoản tại chỗ.
- Nếu bị kèm riêng, xin đi vệ sinh hoặc ra ngoài gọi điện cho con cháu, và gọi thật.
- Chụp ảnh món hàng, ghi lại giá và tên cửa hàng để về tra so sánh.
- Nếu đã nhận quà, nhớ rằng quà tặng là quà tặng, không ràng buộc phải mua gì.
- Rủ một người bạn trong đoàn cùng không mua. Hai người cùng từ chối dễ hơn một người.
Người bán chuyên nghiệp có thể tỏ ra không vui, nhưng bạn không có nghĩa vụ phải mua để làm họ vui. Một món đồ thật sự tốt vẫn còn bán vào ngày mai.
Sau khi đã lỡ mua
Nếu cha mẹ đã mua, việc đầu tiên là giữ bình tĩnh và không trách. Hỏi lại câu chuyện, xem hoá đơn, giấy tờ, ảnh món hàng. Đánh giá xem món đồ có bị nói sai chất liệu không, giá có cao bất thường so với hàng tương tự không, và người bán có địa chỉ cố định không.
Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có quy định riêng cho các hình thức bán hàng không tại địa điểm giao dịch thường xuyên, như bán tại hội thảo, bán tại nhà, trong đó có quyền xem xét lại hoặc huỷ giao dịch trong một thời hạn nhất định. Chi tiết thời hạn và điều kiện phụ thuộc quy định hiện hành, nên hỏi cơ quan bảo vệ người tiêu dùng của ngành công thương ở địa phương hoặc hội bảo vệ người tiêu dùng để biết cụ thể. Hãy hành động sớm, vì các quyền này thường gắn với thời hạn ngắn.
Gửi yêu cầu trả hàng hoặc huỷ giao dịch cho người bán bằng văn bản hoặc tin nhắn, giữ lại bản sao. Nếu người bán né tránh và có dấu hiệu gian dối về chất liệu, nguồn gốc, gia đình có thể khiếu nại đến cơ quan quản lý và, khi số tiền lớn hoặc có dấu hiệu chiếm đoạt, trình báo cơ quan công an. Cách khiếu nại chi tiết được bàn trong bài về đổi trả và khiếu nại vật phẩm của danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Đi hội thảo nhận quà mà không mua gì có sao không?
Không sao. Quà tặng không ràng buộc nghĩa vụ mua hàng. Bạn có quyền nhận quà, nghe giới thiệu và ra về. Nếu bị gây áp lực vì đã nhận quà, đó là dấu hiệu cho thấy buổi hội thảo được thiết kế để bán hàng dồn ép.
Tour có điểm mua sắm có phải là lừa đảo không?
Không nhất thiết. Nhiều tour có điểm mua sắm ghi rõ trong chương trình, khách tự do mua hay không. Cần cảnh giác khi điểm mua sắm bị giấu, thời gian bị kéo dài, hàng bị nói sai chất liệu hoặc khách bị ép mua để đoàn được đi tiếp.
Cha mẹ đã mua và rất tin món đồ, có nên thuyết phục trả lại không?
Nếu món đồ không gây hại, giá chưa quá sức và cha mẹ thấy yên tâm khi có nó, có thể tôn trọng lựa chọn đó. Nếu giá quá cao hoặc chất liệu bị nói sai rõ rệt, nên cùng cha mẹ đi kiểm chất liệu trước, rồi để cha mẹ tự quyết việc trả lại.
Làm sao kiểm đá, vòng mua ở tour có thật như lời giới thiệu không?
Mang đến một nơi kiểm định đá quý độc lập, không liên quan đến người bán, để xác định loại đá, có xử lý nhuộm hay không. Giữ hoá đơn và lời giới thiệu, nếu có ghi âm hoặc ghi chép, để đối chiếu với kết quả.
Có nên báo cho công ty du lịch khi bị ép mua ở điểm dừng?
Nên. Phản ánh bằng văn bản với công ty tổ chức tour, nêu rõ ngày, điểm dừng, cách bị ép. Nếu công ty không giải quyết, có thể phản ánh đến cơ quan quản lý du lịch ở địa phương. Phản ánh cụ thể giúp người đi sau tránh được.
Có cách nào để cha mẹ không thấy bị con cái kiểm soát không?
Đặt quy ước như một thói quen chung của cả nhà, áp dụng cho cả con cháu: món chi lớn thì bàn trước. Cùng cha mẹ đi mua món họ thích ở nơi đáng tin. Khi cha mẹ gọi hỏi, con cháu trả lời nhẹ nhàng, không trách, để lần sau họ vẫn gọi.