Vật phẩm phong thủy là những đồ vật được gán một ý nghĩa biểu tượng theo quan niệm phong thủy và văn hoá Á Đông, rồi được đặt trong nhà, nơi làm việc hoặc mang theo người để nhắc tới một mong muốn như bình an, sung túc, học hành, hoà thuận. Một con ngựa đồng, một quả cầu đá, một chuỗi hạt, một bức tranh cá chép đều có thể được gọi là vật phẩm phong thủy, miễn là người ta chọn nó vì ý nghĩa chứ không chỉ vì đẹp.
Trong hệ phong thủy, vật phẩm chỉ là phần phụ trợ. Phần chính vẫn là thế đất, hướng nhà, cách bố trí phòng, ánh sáng và gió. Bài này giải thích vật phẩm gồm những lớp nghĩa nào, đứng ở đâu trong phong thủy, khác gì đồ trang trí, đồ thờ và bùa chú, và cách nhìn một món đồ cho tỉnh táo. Đây là kiến thức văn hoá để tham khảo: phần ý nghĩa là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vật phẩm phong thủy được hiểu thế nào
Nếu tách chữ, "vật phẩm" chỉ là đồ vật, còn "phong thủy" là hệ quan niệm cổ về cách chọn đất, dựng nhà, bố trí nơi ở sao cho thuận gió, thuận nước, thuận người. Ghép lại, vật phẩm phong thủy là đồ vật được dùng trong khuôn khổ quan niệm ấy. Khác với cái bàn hay cái ghế vốn được mua vì công năng, vật phẩm được mua chủ yếu vì cái nó tượng trưng: con cóc ngậm tiền gợi chuyện tiền vào, đôi hạc gợi tuổi thọ, cây bút trong bình gợi việc học.
Trong tiếng Việt hằng ngày, chữ này dùng khá rộng. Có người gọi tượng Di Lặc là vật phẩm, có người gọi đó là tượng thờ; có người coi chuỗi hạt là trang sức, có người coi là vật phẩm hộ thân. Ranh giới mờ vì cùng một đồ vật có thể mang nhiều vai tuỳ người dùng và chỗ đặt. Cách hiểu gọn nhất: một món trở thành vật phẩm phong thủy khi người chọn nó gán cho nó một ý nghĩa thuộc hệ quan niệm phong thủy hoặc biểu tượng cát tường, và đặt nó ở một vị trí có chủ ý.
Cũng cần nói rõ: không có danh mục chính thức nào quy định món nào là vật phẩm. Thị trường hiện nay gắn chữ "phong thủy" vào rất nhiều mặt hàng, từ móc khoá tới tranh đá, nên người mua phải tự phân biệt đâu là biểu tượng có gốc văn hoá, đâu chỉ là cách đặt tên để bán.
Ba lớp nghĩa trên một vật phẩm
Lớp hình tượng. Đây là lớp dễ thấy nhất: con vật, cây, hoa, quả, hình khối mà vật phẩm mô phỏng. Phần lớn hình tượng lấy từ kho biểu tượng cát tường của văn hoá Hán và Việt, như rồng, lân, rùa, hạc, cá chép, hồ lô, đào tiên. Nhiều hình được chọn vì cách đọc chữ Hán đồng âm với một lời chúc, chẳng hạn con dơi đọc gần với chữ "phúc", con hươu đọc như chữ "lộc".
Lớp chất liệu. Đồng, đá, gỗ, gốm, pha lê, ngọc mỗi thứ lại được xếp vào một hành trong ngũ hành: kim loại thuộc Kim, gỗ thuộc Mộc, đá và gốm thuộc Thổ, pha lê và thủy tinh có người xếp Thủy. Người theo phong thủy chọn chất liệu để "bổ" hay "tiết" hành ở một khu vực trong nhà. Ở góc thực dụng, chất liệu quyết định độ bền, cân nặng, cách lau chùi và việc món đồ có hợp với nội thất hay không.
Lớp vị trí. Cùng một con tỳ hưu, đặt ở quầy thu ngân thì gửi ý "giữ của", đặt trong phòng ngủ thì nhiều người cho là lạc chỗ. Phong thủy coi trọng chỗ đặt hơn bản thân đồ vật: hướng mặt, độ cao, khoảng trống quanh nó, nó nhìn ra cửa hay vào trong. Bỏ lớp vị trí đi, vật phẩm chỉ còn là đồ trang trí có tên gọi đẹp.
Ba lớp phải khớp nhau. Một món đồ có hình tượng hợp ý nhưng chất liệu kém, vị trí vướng lối đi thì vẫn là một lựa chọn chưa tốt. Khi đánh giá một vật phẩm, bạn có thể hỏi lần lượt ba câu: nó tượng trưng cho gì, nó làm bằng gì, và nó sẽ đứng ở đâu. Thiếu câu trả lời cho câu nào thì nên khoan mua.
Vật phẩm đứng ở đâu trong hệ phong thủy
Các sách phong thủy phổ thông đều chia việc xem nhà thành nhiều tầng. Tầng lớn nhất là hình thế: nhà nằm trên thế đất nào, phía sau có tựa không, phía trước có thoáng không, đường và dòng nước chạy ra sao. Tầng thứ hai là bố cục: cửa chính, bếp, giường, bàn thờ, nhà vệ sinh đặt ở đâu. Tầng thứ ba là lý khí theo từng trường phái, như hướng tốt xấu của Bát trạch hay phi tinh của Huyền không. Vật phẩm thuộc tầng sau cùng, dùng để điều chỉnh nhỏ khi các tầng trên đã ổn hoặc không sửa được.
Hiểu thứ tự này giúp bạn tránh sai lầm phổ biến: dùng vật phẩm để chữa một vấn đề thuộc tầng lớn. Một căn nhà ẩm mốc, thiếu sáng, cửa chính bị xe cộ xộc thẳng vào thì một bức tượng hay một quả cầu khó thay đổi được trải nghiệm sống trong đó. Khi đó việc đáng làm trước là chống ẩm, mở thêm nguồn sáng, làm vùng đệm trước cửa. Vật phẩm, nếu có, đến sau.
Ngay trong giới làm phong thủy, nhiều người cũng nói vật phẩm chỉ chiếm phần nhỏ. Lý do đơn giản: thế đất và bố cục tác động lên con người mỗi ngày qua ánh sáng, gió, tiếng ồn, đường đi lại, còn vật phẩm chủ yếu tác động qua ý nghĩa mà người ở gán cho nó. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng thứ tự ưu tiên ấy hợp với lẽ thường.
Vật phẩm khác đồ trang trí, đồ thờ và bùa chú ra sao
Bốn nhóm đồ vật này hay bị gọi lẫn với nhau, nhất là trên các trang bán hàng. Bảng dưới tách chúng theo mục đích, cách đối xử và chỗ đặt thường gặp.
| Nhóm | Mục đích chính | Cách đối xử | Chỗ đặt thường gặp |
|---|---|---|---|
| Đồ trang trí | Làm đẹp, tạo phong cách | Thay đổi, dời chỗ tuỳ thích | Bất kỳ đâu hợp mắt |
| Vật phẩm phong thủy | Gửi một ý nghĩa biểu tượng, điều chỉnh nhỏ theo quan niệm | Chọn chỗ có chủ ý, giữ sạch, không cần nghi lễ bắt buộc | Phòng khách, bàn làm việc, quầy hàng, lối vào |
| Đồ thờ, tượng thờ | Phục vụ việc thờ cúng tổ tiên, thần, Phật | Trang nghiêm, theo phép thờ của gia đình và tôn giáo | Bàn thờ, phòng thờ, am, miếu |
| Bùa chú | Được tin là có năng lực siêu nhiên do người làm phép truyền vào | Thường gắn với người làm bùa, có lời dặn kiêng | Mang theo người, dán, treo kín |
Ranh giới quan trọng nhất là giữa vật phẩm và đồ thờ. Một tượng Phật đặt trên kệ phòng khách như đồ mỹ nghệ vẫn được nhiều gia đình đối xử trang nghiêm hơn một con ngựa đồng, vì nó gắn với tín ngưỡng. Còn bùa chú là chuyện tín ngưỡng riêng của mỗi người; site này không hướng dẫn làm hay mua bùa, và khuyên bạn dè chừng bất kỳ ai bán vật phẩm kèm lời hứa có "phép".
Những tên gọi hay gặp quanh chữ vật phẩm
Đọc các trang bán hàng và sách phổ thông, bạn sẽ gặp nhiều tên gọi chồng lên nhau. Hiểu đúng từng tên giúp bạn biết người bán đang nói tới thứ gì.
- Linh vật: tượng con vật mang ý nghĩa cát tường, như tỳ hưu, kỳ lân, thiềm thừ, rùa đầu rồng, sư tử đá. Nhiều linh vật là con vật tưởng tượng, không có ngoài đời.
- Vật trấn trạch: đồ được tin là giữ yên ngôi nhà, như đôi sư tử hoặc chó đá trước cổng, gương bát quái treo trên cửa. Ở làng quê Việt, chó đá trước cổng là hình ảnh quen thuộc từ lâu.
- Pháp khí: đồ dùng trong nghi lễ tôn giáo như chuông, mõ, chày kim cương. Khi bán như vật phẩm trang trí, người mua nên biết gốc tôn giáo của chúng để đối xử cho phải.
- Đá phong thủy: đá tự nhiên hoặc đá gia công thành cầu, tháp, cây, hạt. Đặc tính khoáng vật như độ cứng, tỉ trọng là thật; các lời về năng lượng của đá là quan niệm chưa được kiểm chứng.
- Vật phẩm hộ thân: món nhỏ đeo hoặc mang theo, như mặt dây, vòng tay, móc khoá. Ý nghĩa chủ yếu là lời nhắc và kỷ niệm.
- Tranh phong thủy: tranh mang đề tài cát tường như sơn thủy, cá chép, mẫu đơn, thuận buồm xuôi gió. Phần chọn và treo tranh được bàn kỹ ở chuyên mục tranh ảnh của site.
Các tên này không loại trừ nhau. Một con tỳ hưu bằng đá vừa là linh vật, vừa là đá phong thủy, vừa có thể làm mặt dây hộ thân. Điều đáng hỏi luôn là ba lớp nghĩa đã nói ở trên.
Cách nhìn một vật phẩm cho tỉnh táo
Trước khi đưa một món đồ vào nhà vì lý do phong thủy, bạn có thể đi qua năm câu hỏi sau. Chúng không phủ nhận niềm tin, chỉ giúp tách phần văn hoá khỏi phần quảng cáo.
- Món này tượng trưng cho điều gì, và ý nghĩa đó có gốc văn hoá rõ ràng hay chỉ do người bán đặt ra? Biểu tượng cổ thường có giải thích bằng tích truyện hoặc lối đọc chữ đồng âm.
- Nó làm bằng chất liệu gì, ghi rõ hay mập mờ? Lời mô tả nói "đá tự nhiên" mà nặng nhẹ, vân màu bất thường thì cần hỏi thêm.
- Nó sẽ đứng ở đâu, có vướng lối đi, có an toàn với trẻ nhỏ và vật nuôi không, có hợp kích thước không gian không?
- Lời chào bán có hứa kết quả cụ thể như giàu lên, khỏi bệnh, tránh hạn không? Lời hứa càng chắc chắn thì càng nên dè chừng.
- Nếu bỏ hết phần ý nghĩa, bạn có còn thích món này như một đồ vật đẹp không? Một vật phẩm đáng giữ thường là món bạn thấy dễ chịu khi nhìn mỗi ngày.
Năm câu này mất chưa tới vài phút nhưng giúp bạn tránh phần lớn các món mua vội, mua vì sợ.
Khi nào một vật phẩm đáng có trong nhà
Một vật phẩm đáng có khi nó đồng thời làm được ba việc: đẹp với không gian, mang một ý nghĩa bạn thật sự muốn nhắc mình mỗi ngày, và không gây phiền về an toàn hay dọn dẹp. Ví dụ giả định: một gia đình vừa dọn về căn hộ mới chọn một đôi hạc gốm đặt trên kệ phòng khách để nhắc tới cha mẹ đã lớn tuổi đang ở cùng. Ý nghĩa rõ, chất liệu dễ lau, chỗ đặt không vướng ai.
Ngược lại, một món mua vì người bán nói nhà bạn "đang có hung khí", phải đặt ngay kẻo lỡ việc, thường là món khiến bạn lo hơn chứ không yên hơn. Phong thủy theo nghĩa văn hoá vốn hướng tới sự an ổn của người ở; khi một đồ vật làm bạn bồn chồn mỗi lần nhìn thấy, nó đi ngược lại tinh thần ấy.
Nếu bạn muốn tìm hiểu từng món cụ thể, từ tỳ hưu, thiềm thừ đến các loại đá, có thể xem vật phẩm có ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy, nơi mỗi món được mô tả riêng. Còn ở đây, các bài trong chuyên mục này tập trung vào cách hiểu chung: nguồn gốc biểu tượng, chất liệu, cách đặt, cách giữ và những chỗ dễ hiểu lầm.
Câu hỏi thường gặp
Vật phẩm phong thủy có bắt buộc phải có trong nhà không?
Không. Rất nhiều ngôi nhà được coi là có phong thủy tốt mà không có món vật phẩm nào. Điều được các trường phái coi trọng hơn là thế đất, hướng, bố cục phòng, ánh sáng và gió. Vật phẩm chỉ là phần phụ trợ, có cũng được, không có cũng không sao.
Đồ trang trí bình thường có thể coi là vật phẩm phong thủy không?
Có thể, nếu bạn chọn nó vì một ý nghĩa và đặt nó ở chỗ có chủ ý. Một bình hoa tươi trên bàn ăn, một chậu cây xanh ở góc tối đều được nhiều người xem như vật phẩm theo nghĩa rộng. Ranh giới nằm ở cách bạn dùng chứ không ở nhãn hàng.
Vật phẩm phong thủy có phải là đồ của tôn giáo nào không?
Phần lớn vật phẩm xuất phát từ kho biểu tượng dân gian Á Đông, không thuộc riêng tôn giáo nào. Tuy vậy có những món mang gốc tôn giáo như tượng Phật, pháp khí, tràng hạt. Với các món này, bạn nên tôn trọng ý nghĩa gốc và hỏi thêm người trong tôn giáo đó nếu muốn hiểu sâu.
Vật phẩm có cần làm lễ trước khi bày không?
Tập quán mỗi nơi một khác. Có gia đình làm lễ khai quang, có gia đình chỉ lau sạch rồi đặt lên kệ. Không có quy định chung nào bắt buộc. Nếu gia đình bạn có nếp riêng thì cứ theo nếp ấy, còn không thì giữ món đồ sạch sẽ và đặt ở chỗ trang trọng là đủ.
Mua vật phẩm phong thủy ở đâu thì đáng tin?
Nên chọn nơi ghi rõ chất liệu, kích thước, nơi làm, có chính sách đổi trả rõ ràng và không hứa công dụng chữa bệnh hay làm giàu. Nơi bán càng nói nhiều về "linh nghiệm" và càng ít nói về chất liệu thì càng nên cân nhắc trước khi chuyển tiền.
Một nhà nên có bao nhiêu vật phẩm?
Không có con số chuẩn. Nhiều người theo nguyên tắc mỗi không gian một món chính, vài món phụ nhỏ, để mắt có chỗ nghỉ và việc lau dọn không thành gánh nặng. Nhà càng chật thì càng nên ít món. Bày dày đặc thường làm phòng rối mắt hơn là làm tăng ý nghĩa.