Tục động thổ, cất nóc ở Bắc, Trung, Nam: chỗ giống nhau và chỗ khác nhau

Ba miền giống nhau ở phần cốt lõi của tục làm nhà: lễ động thổ xin phép đất đai trước khi đào, lễ cất nóc khi nhà có mái, lễ nhập trạch khi dọn về ở. Khác nhau chủ yếu ở mâm lễ (gà, xôi, thủ lợn ở phía Bắc; heo quay, mâm ngũ quả theo tên gọi ở phía Nam), ở mức coi trọng chuyện tuổi và mượn tuổi, và ở mùa xây nhà vì khí hậu mỗi miền một khác.

Bài này so sánh những khác biệt hay được nhắc tới, kèm lý giải từ khí hậu, lịch sử cư trú và kiến trúc. Cần nói trước: "ba miền" là cách chia rất thô. Trong mỗi miền, từng tỉnh, từng làng, từng dòng họ có nếp riêng; người di cư mang tục quê cũ đến nơi mới và pha trộn với tục nơi ở. Những gì bài nêu là xu hướng phổ biến, không phải ranh giới cứng. Các ý nghĩa tốt xấu là quan niệm dân gian, mức tin tuỳ mỗi người.

Phần chung của cả ba miền

Dù ở đâu, người Việt đều coi xây nhà là việc lớn của đời người và gắn các mốc công trình với nghi lễ. Ba lễ được làm rộng rãi nhất là động thổ, cất nóc và nhập trạch. Ở cả ba miền, lễ động thổ đều mang ý xin phép thần linh cai quản đất, lễ cất nóc mang ý báo mốc và tạ ơn, lễ nhập trạch mang ý trình báo gia tiên và thần linh về nơi ở mới.

Phần chung thứ hai là các món lễ cơ bản: hương, hoa, trầu cau, nước, rượu, gạo, muối, hoa quả. Đây là "bộ khung" của hầu hết lễ cúng dân gian Việt, xuất hiện từ Lạng Sơn đến Cà Mau. Chỗ khác nhau nằm ở lễ chính và cách bày.

Phần chung thứ ba là việc chọn ngày giờ. Cả ba miền đều có người xem ngày động thổ, cất nóc, nhập trạch theo lịch âm, dù mức độ coi trọng và phương pháp xem khác nhau. Cũng ở cả ba miền, ngày càng nhiều gia đình trẻ coi các lễ này là dịp sum họp hơn là điều kiện bắt buộc.

Cuối cùng, cả ba miền đều có bữa ăn chung với thợ ở những mốc lớn. Cách gọi khác nhau, món ăn khác nhau, nhưng tinh thần cảm ơn người làm thì giống.

So sánh nhanh các khác biệt hay gặp

Bảng dưới gom những khác biệt được nhắc nhiều. Mỗi ô là xu hướng phổ biến, trong từng địa phương có thể khác.

Đọc bảng này như một bức tranh khái quát. Một gia đình ở Hà Nội gốc Nghệ An, hay một gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh gốc Nam Định, rất có thể giữ tục quê gốc nhiều hơn tục nơi ở.

Miền Bắc: tuổi, mượn tuổi và lễ trọng

Ở đồng bằng Bắc Bộ, chuyện xem tuổi làm nhà được coi trọng hơn cả. Các khái niệm Kim lâu, Hoang ốc, Tam tai được nhiều gia đình xét kỹ trước khi quyết định năm xây. Khi tuổi chủ nhà không thuận theo cách tính ấy, tục mượn tuổi rất phổ biến: mời một người hợp tuổi đứng lễ động thổ, có nơi làm cả thủ tục "bán nhà" tượng trưng. Chi tiết cách tính thuộc đề tài tuổi làm nhà; ở đây chỉ ghi nhận rằng mức coi trọng ở phía Bắc thường cao.

Mâm lễ động thổ phía Bắc thường có gà trống luộc và xôi làm lễ chính. Với công trình lớn hoặc gia đình muốn lễ trọng, thủ lợn luộc được dùng. Bài khấn thường đọc theo các cuốn văn khấn cổ truyền phổ biến, khá dài và đủ các vị thần được mời.

Lý giải cho mức coi trọng này có nhiều lớp. Đồng bằng Bắc Bộ là vùng định cư lâu đời, làng xã chặt chẽ, nếp nhà được truyền qua nhiều thế hệ ở cùng một chỗ. Ảnh hưởng của sách vở Hán học về lịch pháp, chọn ngày cũng đậm hơn. Khi một tục được cả làng cùng giữ, việc bỏ qua nó mang nhiều áp lực xã hội hơn.

Miền Trung: nhà rường, bão lũ và sự chừng mực

Miền Trung có truyền thống nhà gỗ đặc sắc, nổi bật là nhà rường ở Huế và các vùng lân cận. Lễ gác đòn dông, tức thượng lương, ở những ngôi nhà này được làm trang trọng, thợ cả giữ vai trò lớn. Nhiều nhà rường cổ còn ghi niên đại trên thanh đòn dông, nay là tư liệu quý cho người nghiên cứu.

Khí hậu là yếu tố chi phối rõ nhất. Duyên hải miền Trung chịu mưa bão tập trung vào khoảng thu đông, kèm lũ lụt. Gia đình làm nhà thường cố tránh khởi công hoặc đổ mái trong mùa này, và việc chọn ngày đẹp phải đi cùng việc nhìn trời. Ở nhiều nơi, kinh nghiệm chống bão như neo mái, chèn ngói, làm gác tránh lũ là phần không thể thiếu khi bàn chuyện làm nhà.

Tục cúng đất đai, cúng tạ thần linh nơi ở cũng được duy trì ở nhiều địa phương miền Trung, có nơi làm định kỳ hằng năm. Lễ động thổ vì thế nằm trong một chuỗi lễ liên quan đến đất ở, không đứng riêng một mình.

Người ta hay nói đến sự chừng mực trong lễ nghi của vùng đất từng là kinh đô: lễ đủ, bày gọn, coi trọng nghi thức hơn sự phô trương. Đây là nhận xét mang tính khái quát, không áp dụng cho mọi gia đình.

Miền Nam: heo quay, mâm ngũ quả và sự linh hoạt

Ở Nam Bộ, heo quay là lễ chính rất phổ biến trong các dịp động thổ, khai trương, cất nóc. Mâm ngũ quả hay được chọn theo cách đọc tên quả để gửi gắm mong muốn đủ đầy, một nét quen thuộc cũng thấy trong mâm ngũ quả ngày Tết của vùng này. Bài khấn thường gọn hơn, nhiều gia đình khấn bằng lời nôm của mình theo bố cục quen thuộc.

Chuyện tuổi làm nhà vẫn được xem, nhưng nhiều gia đình linh hoạt hơn, sẵn sàng điều chỉnh khi gặp khó khăn về thời gian hay tài chính. Lý giải hay được đưa ra là lịch sử khai hoang và di cư: cư dân Nam Bộ đến từ nhiều nơi, mang theo nhiều nếp khác nhau, nên tập tục được giản lược và pha trộn để dễ dùng chung.

Khí hậu Nam Bộ chia hai mùa rõ rệt: mùa mưa thường khoảng từ tháng Năm đến tháng Mười Một dương lịch, mùa khô trong phần còn lại. Nhiều gia đình chọn khởi công trong mùa khô để thuận cho đào móng, đổ bê tông. Ở vùng đất thấp ven sông, chuyện nâng nền chống ngập, xử lý đất yếu được bàn kỹ trước cả chuyện ngày giờ.

Tục thờ Ông Địa và Thần Tài phổ biến ở Nam Bộ cũng ảnh hưởng tới các lễ quanh việc làm nhà, nhất là với nhà kết hợp kinh doanh: lễ động thổ, khai trương thường gắn với việc an vị bàn thờ Ông Địa sau này.

Vì sao tục ba miền ngày càng giống nhau

Người đi dự lễ động thổ ở các đô thị lớn hôm nay sẽ thấy khác biệt vùng miền mờ đi nhiều so với vài chục năm trước. Có ít nhất bốn lý do.

Thứ nhất là di cư. Hàng triệu người đã chuyển từ nông thôn lên thành phố, từ Bắc vào Nam và ngược lại. Một khu phố mới có thể có hàng xóm đến từ cả ba miền, và tục làm nhà của mỗi nhà vô tình học từ nhau.

Thứ hai là dịch vụ mâm lễ đặt sẵn. Các cơ sở làm đồ cúng đưa ra những gói lễ "chuẩn" theo dịp, thường gom các món phổ biến của nhiều vùng. Gia đình chọn gói tiện lợi thì mâm lễ trở nên giống nhau dù ở đâu.

Thứ ba là sách văn khấn in phổ biến và nội dung trên mạng. Cùng một vài cuốn sách được in lại nhiều lần, cùng những bài viết được chia sẻ rộng, khiến bố cục bài khấn và danh sách lễ vật đồng dạng hơn.

Thứ tư là nhà ở thay đổi. Nhà ống, nhà phố bê tông thay cho nhà gỗ, nhà rường, nhà ba gian. Những nghi thức gắn với kết cấu gỗ như lễ thượng lương tự nhiên ít đi, nhường chỗ cho lễ cất nóc khi đổ mái, vốn giống nhau ở mọi miền.

Sự đồng dạng ấy có mặt tiện lợi, nhưng cũng làm mất dần những nét riêng. Nhiều gia đình vẫn cố giữ một chi tiết của quê mình, như một món lễ, một câu khấn nôm, một cách gọi, để con cháu biết mình từ đâu đến.

Khi vợ chồng khác quê: dung hoà thế nào

Hỏi người lớn hai bên từ sớm. Đừng đợi đến sáng ngày lễ mới phát hiện hai bên khác nhau về mâm lễ hay người đứng lễ. Hỏi trước vài tuần giúp mọi người có thời gian bàn bạc.

Giữ phần mỗi bên coi trọng nhất. Nếu bên nội coi trọng chuyện mượn tuổi còn bên ngoại coi trọng heo quay, hoàn toàn có thể giữ cả hai. Tập tục không loại trừ nhau.

Theo nơi đặt nhà ở những chi tiết thực tế. Mùa xây, cách chống bão chống ngập, giờ giấc thi công nên theo điều kiện nơi xây nhà, vì đó là chuyện khí hậu và kỹ thuật chứ không phải chuyện quê ai.

Một người quyết cuối cùng. Thống nhất ai là người chốt chương trình lễ giúp tránh cảnh mỗi người sửa một chút đến phút cuối.

Nhớ rằng đây là dịp vui. Theo quan niệm của cả ba miền, xây nhà là việc mừng. Một mâm lễ dung hoà hai quê, nơi người lớn hai bên đều thấy mình được tôn trọng, có lẽ là cách khởi đầu tốt nhất cho ngôi nhà chung.

Câu hỏi thường gặp

Người miền Nam có mượn tuổi làm nhà không?

Có, nhưng theo nhiều ghi nhận, tục này phổ biến và được coi trọng hơn ở miền Bắc. Ở miền Nam nhiều gia đình vẫn xem tuổi, mượn tuổi khi thấy cần, đồng thời linh hoạt theo hoàn cảnh.

Vì sao mâm lễ miền Nam hay có heo quay?

Heo quay là món lễ trọng quen thuộc trong nhiều dịp cúng ở Nam Bộ, từ khai trương, động thổ đến cúng đình. Đây là đặc điểm tập quán vùng miền, không phải quy định tôn giáo; gia đình có thể dùng gà hoặc lễ chay.

Sống ở miền Nam nhưng quê miền Bắc thì nên theo tục nào?

Nhiều gia đình giữ tục quê gốc ở phần lễ, nhưng theo điều kiện nơi ở ở phần thi công như mùa xây, chống ngập. Không có quy tắc bắt buộc, nên hỏi người lớn trong họ.

Đòn dông là cách gọi của miền nào?

Đòn dông là cách gọi phổ biến ở miền Trung và miền Nam cho thanh gỗ trên đỉnh mái, tức thượng lương. Miền Bắc hay gọi là đòn nóc. Cách gọi có thể khác nhau ngay trong một miền.

Mùa nào xây nhà thuận nhất?

Về thời tiết, mỗi miền có mùa khô ráo khác nhau: Nam Bộ thường thuận trong mùa khô, miền Trung tránh mùa mưa bão thu đông, miền Bắc tránh giữa mùa mưa bão hè. Chọn ngày theo lịch nên đặt trong khung thời tiết ấy.