Trong nhà ba gian Bắc Bộ, sập hoặc tràng kỷ thường đặt ở gian giữa, phía trước khu thờ, làm chỗ ngồi tiếp khách và uống trà; tủ chè là tủ thấp, dài, kê sát vách ở gian giữa hoặc gian bên, đựng ấm chén, đồ quý, mặt tủ bày đồ. Ở Nam Bộ, bộ ván gỗ dày đóng vai trò gần giống sập. Cách đặt ấy đi theo trục gian giữa – gian bên của nhà truyền thống, nơi gian giữa là chỗ trang trọng nhất.
Nhiều gia đình hôm nay vẫn giữ hoặc mua lại những món đồ này cho nhà phố, căn hộ. Bài giải thích chỗ đứng cũ của chúng, ý nghĩa trong cách bày nhà xưa theo quan niệm phong thủy dân gian, rồi gợi ý cách đặt trong nhà hiện đại. Phần nhận biết, định giá đồ gỗ xưa nên hỏi người có nghề; phần quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Sập, tràng kỷ, tủ chè, bộ ván là những món gì
Sập là một mặt ván gỗ lớn đặt trên khung có chân, thường có yếm chạm quanh mép, dùng để ngồi và nằm nghỉ. Sập gụ, làm bằng gỗ gụ, là món đồ được nhắc nhiều nhất; câu "nhà có sập gụ tủ chè" từng là cách nói về gia đình khá giả ở miền Bắc. Phản là dạng đơn giản hơn, mặt ván đặt trên mễ hoặc chân thấp, ít chạm khắc.
Tràng kỷ là ghế dài có tựa lưng và tay vịn, thường đi thành bộ với bàn và hai ghế bành hoặc ghế đơn. Tràng kỷ là kiểu ghế tiếp khách mang dáng dấp ghế dài phương Đông, khác sập ở chỗ người ta ngồi thẳng lưng, không nằm.
Tủ chè là tủ thấp, dài, có ngăn và cánh, mặt tủ phẳng rộng. Tên gọi gắn với việc đựng chè, ấm chén, nhưng trong thực tế tủ chè còn đựng đồ quý, giấy tờ, và mặt tủ được dùng để bày đồ trang trọng. Bộ ván ở Nam Bộ là những tấm ván gỗ dày ghép lại đặt trên chân, loại ván gỗ quý dày bản thường được gọi là bộ ván ngựa; bộ ván là nơi ngồi tiếp khách, nằm nghỉ, có khi là chỗ ngủ của người lớn trong nhà.
Chỗ đứng trong nhà ba gian Bắc Bộ
Nhà ba gian hai chái của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ có trục gian giữa là trục trang trọng nhất. Gian giữa phía trong là khu thờ tự. Phía trước khu thờ, khoảng sáng gần cửa giữa, là nơi đặt sập hoặc bộ tràng kỷ để tiếp khách. Hai gian bên là chỗ sinh hoạt, ngủ nghỉ; buồng ở chái hoặc gian bên là chỗ của phụ nữ và cất đồ.
Tủ chè thường kê sát vách ở gian giữa hoặc gian bên, mặt quay ra phía nhà. Có gia đình đặt tủ chè ngay dưới khu thờ, mặt tủ bày đồ; có gia đình đặt ở gian bên làm tủ đựng ấm chén cạnh chỗ tiếp khách. Cách đặt khác nhau theo kích thước nhà và nếp từng nhà, không có một bố cục chung.
Nhìn theo phong thủy dân gian, bố cục này giữ gian giữa là "minh đường" của nhà: thoáng, sáng, ít đồ lộn xộn, đồ trong gian giữa là đồ chắc nặng, đặt cân đối hai bên trục. Nhìn theo đời sống, gian giữa là chỗ đón khách, cúng lễ, họp họ, nên cần chỗ ngồi tốt nhất và khoảng trống đủ rộng. Hai cách nhìn này gặp nhau ở cùng một kết quả.
Đồ gỗ truyền thống: chỗ đứng cũ và gợi ý chỗ đặt nay
Bảng dưới đối chiếu chỗ đứng quen thuộc của từng món trong nhà xưa với cách đặt hợp lý hơn trong nhà phố, căn hộ hôm nay.
| Món đồ | Chỗ đứng trong nhà xưa | Gợi ý trong nhà phố, căn hộ | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sập | Gian giữa, trước khu thờ | Phòng khách rộng, phòng trà, hiên trong | Nặng, cần sàn chịu lực và lối đi xung quanh |
| Tràng kỷ | Gian giữa hoặc gian bên tiếp khách | Phòng khách, thay sofa | Cần nệm ngồi nếu dùng hằng ngày |
| Tủ chè | Sát vách gian giữa hoặc gian bên | Tường chính phòng khách, phòng thờ, hành lang rộng | Chọn tường khô, không sát nhà vệ sinh |
| Bộ ván Nam Bộ | Nhà trên, gian giữa | Phòng khách nhà vườn, phòng sinh hoạt chung | Ván dày rất nặng, khó lên căn hộ tầng cao |
| Phản | Gian bên, chỗ ngủ nghỉ | Phòng ông bà, hiên, phòng trà | Mặt cứng, hợp người quen nằm ván |
| Rương, hòm | Buồng, chái | Chân giường, hành lang, làm bàn thấp | Kiểm mọt bên trong trước khi cất vải vóc |
Điểm chung là các món này hợp với không gian có trần cao, lối đi rộng. Nhà phố hẹp và thấp sẽ khó đặt sập to; khi đó tủ chè hoặc một chiếc rương là cách giữ chút hồn xưa vừa vặn hơn.
Đặt sập và tràng kỷ trong phòng khách hiện đại
Giữ thế tựa như sofa. Sập và tràng kỷ là chỗ ngồi chính, nên áp dụng cùng nguyên tắc với sofa: lưng tựa tường hoặc vách chắc, từ chỗ ngồi thấy được cửa vào. Sập không có lưng tựa thì đặt sát tường dài nhất, có gối tựa.
Đặt theo trục nếu phòng khách có bàn thờ. Nhà có bàn thờ ở phòng khách thường đặt sập hoặc bộ tràng kỷ phía trước, hơi lệch trục, chừa khoảng đứng thắp hương. Không nên để người ngồi quay lưng hẳn vào bàn thờ khi tiếp khách nếu gia đình giữ nếp này.
Chừa lối đi quanh đồ nặng. Sập dài khoảng hai mét, nặng, khó xê dịch. Trước khi khiêng vào, đo đường đi từ cửa tới chỗ đặt và khoảng trống còn lại để đi qua.
Kiểm sàn chịu lực ở tầng trên. Sập gỗ lớn, bộ ván dày có thể nặng hàng trăm cân. Với sàn gác lửng, sàn gỗ treo, sàn nhà cũ, nên hỏi thợ xây về khả năng chịu tải trước khi đặt.
Phối với đồ hiện đại bằng vật liệu. Một tấm thảm cói, vài gối vải lanh, đèn giấy hoặc đèn mây giúp sập, tràng kỷ gỗ tối màu đứng cạnh tường trắng và sàn gạch mới mà không bị lạc lõng.
Tủ chè trong nhà phố, căn hộ: tường nào cho hợp
Tủ chè dài và thấp nên rất hợp làm kệ chính của phòng khách, đặt ở bức tường đối diện chỗ ngồi hoặc bức tường bên. Mặt tủ có thể bày bình hoa, bộ ấm chén, vài món đồ gốm, đèn bàn. Khi tủ đứng ở tường chính, phần tường phía trên có thể treo tranh nhỏ hoặc để trống cho thoáng; tránh treo kệ nặng ngay trên mặt tủ.
Một số gia đình dùng tủ chè làm chân đế cho bàn thờ hoặc đặt trong phòng thờ, theo nếp xưa. Nếu làm vậy, mặt tủ cần đủ rộng và chắc cho bát hương, đồ thờ, và cần tính tới an toàn lửa với nhang, nến. Chuyện bày đồ thờ chi tiết thuộc chuyên mục phòng thờ và các trang về đồ thờ; ở đây chỉ nhắc rằng tủ chè dùng làm đồ thờ thì không nên vừa dùng làm tủ đựng đồ dùng hằng ngày.
Tủ chè gỗ xưa sợ ẩm và nắng. Tránh đặt sát tường chung với nhà vệ sinh, tường hướng Tây nóng, hoặc ngay dưới cửa gió điều hoà. Mùa nồm, mở cánh tủ cho thoáng vào hôm khô ráo, đặt gói hút ẩm trong ngăn.
Giữ đồ gỗ xưa bền trong khí hậu nóng ẩm
Sập, tủ chè, tràng kỷ làm bằng gỗ tự nhiên và hoàn thiện bằng sơn ta, dầu hoặc cánh kiến theo lối cũ, nên phản ứng mạnh với độ ẩm và nắng. Vài việc nên làm đều đặn:
- Đặt đồ cách tường vài phân để mặt hậu thông thoáng, nhất là tường ngoài và tường giáp nhà vệ sinh.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày; nắng làm bạc màu và nứt mặt ván.
- Không đặt ngay dưới cửa gió điều hoà; gió lạnh khô thổi liên tục làm gỗ co ngót không đều.
- Lau bụi bằng khăn khô mềm, khi cần lau ẩm thì vắt thật kiệt và lau khô lại ngay.
- Kê miếng đệm dưới chân đồ nặng để không hút ẩm từ sàn gạch mùa nồm.
- Kiểm mọt mỗi năm một lần, nhất là phần chân và mặt dưới ván; thấy bột gỗ mới thì nhờ thợ xử lý sớm.
Trong quan niệm, đồ gỗ nứt nẻ, mọt mục bị coi là "khí suy"; trong thực tế, đó là đồ cần chăm. Đồ được giữ tốt thì vừa đẹp, vừa đáng để truyền lại cho đời sau.
Những điều nên tỉnh táo với đồ gỗ xưa
Đồ gỗ truyền thống thường đi kèm câu chuyện về gỗ quý, đồ cổ, đồ mang lộc. Vài điều nên nhớ khi mua hoặc nhận lại:
- Tên gỗ trong lời rao như gụ, trắc, lim chưa chắc đúng; nên nhờ thợ có nghề xem thớ, màu, mùi, trọng lượng.
- Đồ "cổ" có thể là đồ mới làm giả cũ. Việc giám định niên đại cần người chuyên môn, không dựa vào lời kể.
- Không có cơ sở nói sập gụ, tủ chè "mang lộc" hay "giữ của" cho gia đình. Giá trị của chúng là thẩm mỹ, tay nghề và ký ức.
- Đồ gỗ xưa thường đã qua sửa chữa, thay chân, thay mặt. Điều đó không xấu, chỉ cần người bán nói rõ.
- Đồ có chạm khắc rồng phượng, hoa văn cung đình đặt trong nhà ở là chuyện thẩm mỹ; không cần kiêng hay sợ "phạm" gì.
Nếu muốn tìm hiểu sâu về đồ gỗ xưa như một mảng sưu tầm, bạn nên đọc thêm các tài liệu về mỹ thuật cổ và gặp người trong nghề phục chế.
Ví dụ giả định: đưa tủ chè và sập của ông bà lên căn hộ
Ví dụ giả định: một gia đình ở Hà Nội nhận lại tủ chè và chiếc sập của ông bà từ nhà cũ ở Thái Bình. Căn hộ tầng mười hai, phòng khách khoảng hai mươi lăm mét vuông, đã có bộ sofa. Thang máy chỉ vừa tủ chè, còn mặt sập phải tháo khỏi khung mới lên được.
Gia đình đặt tủ chè ở bức tường chính phòng khách thay cho kệ tivi; tivi treo cao hơn ở tường bên. Chiếc sập không đủ chỗ trong phòng khách nên được đặt ở phòng sinh hoạt chung nhỏ cạnh ban công, có gối tựa, làm chỗ ông bà ngồi uống trà mỗi lần lên chơi. Sofa cũ được giữ lại cho chỗ xem tivi.
Không món nào bị đặt "đúng gian giữa" như nhà xưa, nhưng cả hai đều có tường tựa, có lối đi và có công năng rõ. Cách làm này giữ được tinh thần của bố cục cũ, gian chính trang trọng, đồ nặng đứng vững, mà không ép căn hộ phải bắt chước một ngôi nhà ba gian.
Câu hỏi thường gặp
Sập gụ có nên đặt trong phòng ngủ không?
Có thể, nếu phòng đủ rộng và gia đình quen nằm ván cứng. Khi đó sập được coi như giường, áp dụng các nguyên tắc như đầu tựa tường, không đặt dưới xà. Nhiều người dùng sập ở phòng ngủ ông bà vì người lớn tuổi hay thích nằm ván cho mát.
Tủ chè đặt dưới bàn thờ có được không?
Ở nhiều nhà Bắc Bộ xưa, tủ chè được đặt trong khu thờ hoặc làm phần đế. Đây là nếp quen của một số gia đình. Nếu làm vậy, nên dành tủ cho đồ thờ, đồ trang trọng, không dùng làm tủ chứa đồ lặt vặt, và lưu ý an toàn lửa.
Tràng kỷ có thay được sofa không?
Được. Tràng kỷ có tựa lưng và tay vịn nên dùng tiếp khách tốt. Điểm khác là mặt gỗ cứng, ngồi lâu có thể mỏi; nhiều gia đình thêm nệm ngồi và gối tựa để dùng hằng ngày thoải mái hơn.
Đồ gỗ xưa có cần làm lễ khi mang vào nhà không?
Không bắt buộc. Một số gia đình thắp hương báo gia tiên khi mang đồ của ông bà về nhà mới, như một cách nhớ ơn. Đây là tập quán tuỳ nhà. Việc cần làm thực tế là kiểm mọt, làm sạch và chọn chỗ đặt khô ráo.
Bộ ván Nam Bộ có đưa lên nhà nhiều tầng được không?
Được nếu tháo rời từng tấm và cầu thang đủ rộng, nhưng ván dày rất nặng. Bạn nên tính đường vận chuyển và khả năng chịu tải của sàn trước. Nhiều gia đình chọn đặt bộ ván ở tầng trệt hoặc nhà vườn để tránh khó khăn này.
Sập gỗ có kiêng đặt hướng nào không?
Không có quy định riêng cho sập. Người làm phong thủy thường áp nguyên tắc chung về chỗ ngồi và chỗ nằm: có tựa phía sau, không đặt dưới xà, không chắn lối, không đối thẳng cửa nhà vệ sinh. Hướng theo tuổi là lớp tính thêm nếu gia đình muốn.