Lời rủ "đầu tư vật phẩm phong thủy" thường hứa rằng tượng, tranh, cây đá hay đá quý sẽ tăng giá đều đặn theo năm, có người cam kết mua lại, có thể ký gửi để cho thuê và nhận lời hằng tháng, kèm thưởng khi bạn giới thiệu thêm người. Những lời hứa đó đặt một món đồ khó định giá, khó bán lại vào vai một tài sản sinh lời, và đó là chỗ rủi ro lớn nhất.
Bài này không phải lời khuyên đầu tư và không đánh giá món hàng cụ thể nào. Bài mô tả các dạng mời gọi hay gặp, giải thích vì sao vật phẩm phong thủy khó làm tài sản đầu tư, đưa ra các câu hỏi kiểm cho từng lời hứa, và dấu hiệu của mô hình trả lời bằng tiền của người đến sau. Nếu bạn thích một món đồ vì ý nghĩa và vẻ đẹp của nó, phần cuối gợi ý cách mua cho tỉnh táo.
Các dạng mời gọi hay gặp
Lời rủ có thể đến từ người quen, từ một buổi giới thiệu sản phẩm, từ nhóm trên mạng. Các dạng phổ biến:
- Mua để giữ, chờ tăng giá: "Đá tự nhiên ngày càng cạn, mỗi năm tăng vài chục phần trăm", "tượng của nghệ nhân sau này sẽ thành đồ sưu tầm".
- Ký gửi cho thuê lại: bạn mua tượng, cây đá, tranh rồi để lại cho công ty "cho thuê trưng bày" ở khách sạn, văn phòng, nhận tiền thuê hằng tháng.
- Cam kết mua lại: sau một thời gian, bên bán mua lại với giá cao hơn giá bạn đã trả.
- Góp mua chung: nhiều người góp tiền mua một khối đá lớn, một bộ sưu tập, chờ bán chia lời.
- Thưởng giới thiệu: bạn nhận hoa hồng khi mời người khác mua, và hoa hồng từ người do họ mời.
- Kết hợp phong thủy: món đồ vừa "đầu tư" vừa "kích tài lộc", nên giữ trong nhà cũng là có lợi.
Các dạng này có thể đứng riêng hoặc kết hợp. Dạng nguy hiểm nhất là khi lợi nhuận hứa hẹn không đến từ việc món đồ được bán cho người thật sự cần nó, mà đến từ tiền của người mua sau.
Vì sao vật phẩm phong thủy khó làm tài sản đầu tư
Một tài sản đầu tư cần ít nhất ba điều: định giá được, bán lại được khi cần, và chi phí mua bán không quá cao. Vật phẩm phong thủy thường yếu ở cả ba. Định giá khó vì mỗi món mỗi khác, giá phụ thuộc chất liệu, kích thước, tay nghề, và phần lớn là cảm nhận của người mua. Không có sàn giao dịch, không có bảng giá công khai để bạn biết món đồ của mình đang đáng bao nhiêu.
Bán lại khó vì người mua vật phẩm phong thủy thường mua theo nhu cầu riêng: hợp không gian, hợp sở thích, hợp quan niệm của gia đình. Một món bạn mua với giá cao có thể không tìm được người cần đúng món đó. Nhiều cửa hàng sẵn sàng bán cho bạn nhưng chỉ mua lại với giá thấp hơn nhiều, hoặc không mua lại.
Chênh lệch giữa giá mua và giá bán lại thường rất lớn. Giá bán lẻ đã bao gồm tiền mặt bằng, công trưng bày, lợi nhuận của nhiều khâu. Khi bạn muốn bán lại, phần đó không quay về với bạn. Với đá quý thật, có thị trường giám định và mua bán chuyên nghiệp, nhưng giá phụ thuộc chất lượng từng viên và cần kiến thức chuyên môn; đá được gắn chữ "phong thủy" không vì thế mà có giá cao hơn ở thị trường đó.
Vì những lý do trên, lời hứa "tăng giá đều theo năm" cho một món vật phẩm nên được nghe với nhiều hoài nghi. Không ai có thể cam kết điều đó cho một món đồ không có thị trường mua bán minh bạch.
Lời hứa và câu hỏi nên hỏi lại
Với mỗi lời hứa, có một câu hỏi đơn giản để kiểm. Nếu người mời không trả lời được bằng giấy tờ và số liệu cụ thể, đó là thông tin bạn cần.
| Lời hứa | Câu hỏi nên hỏi | Điều cần nhận ra |
|---|---|---|
| Mỗi năm tăng giá vài chục phần trăm | Ai đã bán lại được với giá đó, giao dịch nào, ở đâu? | Giá niêm yết tăng không có nghĩa bán lại được ở giá đó |
| Cam kết mua lại giá cao hơn | Cam kết ghi trong hợp đồng nào, bên nào chịu trách nhiệm, tài sản bảo đảm là gì? | Cam kết chỉ có giá trị khi bên cam kết còn khả năng trả |
| Ký gửi cho thuê, nhận tiền hằng tháng | Món đồ của bạn đang trưng ở đâu, cho ai thuê, xem hợp đồng thuê được không? | Tiền "thuê" có thể đến từ tiền của người mua sau |
| Hàng khan hiếm, sắp hết | Có giấy tờ nguồn gốc, giám định độc lập không? | Khan hiếm là lời quen thuộc để ép quyết nhanh |
| Giới thiệu người được hoa hồng nhiều tầng | Lợi nhuận chính đến từ bán sản phẩm hay từ mời người? | Nếu từ mời người, đó là dấu hiệu mô hình kim tự tháp |
| Vừa đầu tư vừa kích tài lộc | Nếu không tăng giá, bạn có còn muốn giữ món này không? | Lời phong thủy dùng để lấp khoảng trống của lời hứa tài chính |
Câu hỏi cuối là câu hữu ích nhất. Nếu câu trả lời thật lòng là "không", bạn đang mua lời hứa chứ không mua món đồ.
Một ví dụ giả định: ký gửi cây đá cho thuê
Ví dụ giả định sau giúp thấy rõ chỗ rủi ro. Một người được mời mua một cây đá trang trí cỡ lớn với giá A. Bên bán đề nghị ký gửi cây đá để "cho các khách sạn thuê trưng bày", mỗi tháng trả cho người mua một khoản bằng hai phần trăm của A, và cam kết sau ba năm mua lại đúng giá A. Nghe qua, người mua vừa có tiền hằng tháng vừa không mất vốn.
Nhưng hãy đặt câu hỏi ngược. Hai phần trăm mỗi tháng nghĩa là khoảng hai mươi tư phần trăm mỗi năm chỉ riêng tiền thuê. Một khách sạn có lý do gì để trả mức thuê cao như thế cho một món trang trí, thay vì mua hẳn một món tương tự? Nếu bên bán thực sự có khách thuê với mức đó, sao họ không tự giữ cây đá để hưởng lợi? Người mua thường không được xem hợp đồng thuê, không biết cây đá đang ở đâu, thậm chí không chắc cây đá có tồn tại riêng cho mình không.
Trong nhiều mô hình kiểu này, tiền trả hằng tháng cho người mua cũ đến từ tiền của người mua mới. Khi số người mua mới giảm, việc trả chậm dần, rồi dừng. Đến hạn mua lại, bên bán không còn khả năng thanh toán. Người mua nhận lại một món đồ, nếu có, mà giá bán lại trên thị trường thấp hơn nhiều so với A. Con số trong ví dụ chỉ là minh hoạ; điều cần nhớ là lợi nhuận hứa hẹn càng cao so với giá trị sử dụng thật của món đồ, câu hỏi tiền đến từ đâu càng phải được trả lời rõ.
Dấu hiệu của mô hình trả lời bằng tiền người đến sau
Lợi nhuận đều đặn, không phụ thuộc thị trường. Mọi thị trường thật đều có lúc lên lúc xuống. Một lời hứa nhận lời đều đặn hằng tháng bất kể thế nào là dấu hiệu tiền trả cho bạn không đến từ việc kinh doanh món đồ.
Thưởng lớn khi mời thêm người. Khi tiền hoa hồng giới thiệu chiếm phần lớn thu nhập của người tham gia, mô hình phụ thuộc vào việc có người mới liên tục. Khi người mới chậm lại, những người đến sau thường mất tiền.
Món hàng ít được nhắc đến. Các buổi giới thiệu nói nhiều về lợi nhuận, về những người đã "thành công", ít nói về chất liệu, nguồn gốc, tay nghề của món đồ. Món hàng chỉ còn là cái cớ.
Khó rút tiền khi muốn dừng. Có điều kiện ràng buộc thời gian, phí rút, hoặc "phải đủ số người mới được nhận lại". Người tham gia lâu thường kể lúc đầu rút được dễ dàng, sau đó ngày càng khó.
Áp lực từ người quen. Người mời thường là bạn bè, họ hàng, những người cũng đang tham gia và cần thêm người để giữ quyền lợi. Áp lực tình cảm khiến bạn khó từ chối và khó hỏi kỹ.
Mua vì thích: cách mua cho tỉnh táo
Một món vật phẩm đẹp, mang ý nghĩa tốt, hợp với không gian nhà bạn là thứ đáng mua theo nhu cầu riêng. Khi mua theo cách đó, bạn trả tiền cho thứ bạn nhìn thấy và dùng được, không trả tiền cho một lời hứa tài chính.
Một vài nguyên tắc giúp mua tỉnh táo: chọn nơi bán có địa chỉ cố định, ghi rõ chất liệu, kích thước, có hoá đơn và chính sách đổi trả; với đá quý giá trị cao, yêu cầu giấy giám định từ nơi kiểm định độc lập; định trước mức chi bạn sẵn sàng mất hoàn toàn mà không ảnh hưởng đời sống; không vay mượn để mua. Bạn có thể tham khảo các món ghi rõ chất liệu tại Vật Phẩm Phong Thủy để có điểm so sánh giá trước khi mua ở đâu khác.
Quan trọng nhất, tách hai câu hỏi: món đồ này có ý nghĩa với bạn không, và món đồ này có phải tài sản sinh lời không. Câu thứ nhất bạn tự trả lời được. Câu thứ hai, với hầu hết vật phẩm phong thủy, câu trả lời an toàn là không nên coi nó như vậy. Khi ai đó cố gộp hai câu hỏi làm một, đó là lúc nên chậm lại.
Khi người thân đã tham gia
Nhiều người biết đến các mô hình này qua chính người thân: một người cô, một người bạn cũ của mẹ, một đồng nghiệp đang rất nhiệt tình. Có khi chính cha mẹ bạn đã mua vài món và đang nhận tiền hằng tháng, nên rất tin. Lúc đó, nói thẳng "đây là lừa đảo" thường chỉ khiến họ bảo vệ quyết định của mình và giấu bạn những khoản tiếp theo.
Cách tiếp cận nhẹ hơn là cùng họ đặt các câu hỏi trong bảng ở trên, như một cách "kiểm cho chắc": hợp đồng ghi gì, món đồ ở đâu, ai đứng ra cam kết. Đề nghị không bỏ thêm tiền trong lúc đang tìm hiểu, kể cả khi được mời thêm suất ưu đãi. Nếu họ đã nhận lại được một phần, gợi ý rút dần thay vì tái đầu tư khoản nhận được.
Giữ lại toàn bộ hợp đồng, biên nhận, tin nhắn, ghi lại tên người giới thiệu và thời gian từng giao dịch. Nếu sau này mô hình đổ vỡ, đó là những gì gia đình cần để đòi quyền lợi. Và dù kết quả thế nào, đừng để chuyện tiền bạc làm rạn tình thân: người tham gia thường cũng là người bị dẫn dắt, không phải người cố ý hại ai.
Câu hỏi thường gặp
Đá phong thủy tự nhiên có tăng giá theo thời gian không?
Một số loại đá quý chất lượng cao có thể có giá thay đổi theo cung cầu, nhưng không có quy luật tăng đều cho mọi viên đá. Giá phụ thuộc chất lượng từng viên và thị trường lúc bán. Đá gắn nhãn phong thủy không vì thế mà có giá bán lại cao hơn.
Hợp đồng cam kết mua lại có đảm bảo được không?
Cam kết chỉ đáng tin khi bên cam kết có khả năng tài chính và trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Nhiều mô hình có hợp đồng đầy đủ nhưng vẫn không trả được khi dòng tiền mới chậm lại. Nên nhờ người có chuyên môn pháp lý đọc hợp đồng trước khi ký.
Ký gửi tượng đá cho thuê trưng bày có hợp lý không?
Về nguyên tắc có thể có dịch vụ cho thuê đồ trưng bày, nhưng bạn cần biết món đồ đang ở đâu, ai thuê, hợp đồng thuê thế nào. Nếu không kiểm được và tiền thuê cao bất thường so với giá trị món đồ, rủi ro là rất lớn.
Người quen rủ tham gia, từ chối thế nào cho khỏi mất lòng?
Bạn nói thẳng rằng gia đình đã thống nhất không tham gia các hình thức đầu tư mình không hiểu rõ. Không cần tranh luận về sản phẩm. Nếu người quen đang gặp khó vì đã tham gia, có thể khuyên họ tìm hiểu quyền lợi và hỏi người có chuyên môn.
Đã mua vật phẩm theo dạng đầu tư, giờ muốn rút thì làm gì?
Đọc lại hợp đồng, xem điều kiện rút và các cam kết. Gửi yêu cầu bằng văn bản và giữ bản sao. Nếu bên bán né tránh, kéo dài vô lý hoặc có dấu hiệu chiếm đoạt, hãy giữ bằng chứng và hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý, trình báo cơ quan chức năng khi cần.
Mua vật phẩm phong thủy để tặng có cần quan tâm giá bán lại không?
Không cần. Quà tặng được chọn vì ý nghĩa và sự phù hợp với người nhận. Chỉ cần mua ở nơi ghi rõ chất liệu, giá hợp lý và có thể đổi nếu người nhận không hợp. Giá bán lại chỉ quan trọng khi bạn mua với ý định kiếm lời.