Khi vợ chồng ra ở riêng, theo tập quán phổ biến của người Việt, con trưởng giữ bàn thờ tổ tiên ở nhà gốc; con thứ ra riêng có thể lập bàn thờ gia tiên ở nhà mình để thờ vọng, hoặc chỉ lập bàn thờ thần linh của ngôi nhà mới và về nhà gốc vào ngày giỗ, Tết. Mỗi dòng họ, mỗi vùng có nếp khác nhau, nên việc lập bàn thờ, lập bát hương nên hỏi ý kiến bố mẹ và người lớn trong họ trước khi làm.
Bài này nói về phần văn hoá và không gian của việc ra ở riêng: tục ra riêng xưa và nay, chuyện bàn thờ của con trưởng và con thứ, bàn thờ thần linh ở nhà mới, những đồ nên và không nên mang theo, và cách giữ sợi dây với nhà gốc. Văn khấn, mâm lễ cụ thể theo sách và nếp từng nhà. Những điều nêu ở đây là tập quán, mức tin tuỳ mỗi người.
Tục ra riêng trong gia đình Việt xưa và nay
Ngày trước, ở nhiều làng quê Bắc Bộ, con trai trưởng thường ở lại với bố mẹ để giữ nhà, giữ bàn thờ; các con trai thứ sau khi lấy vợ một thời gian thì được bố mẹ chia cho mảnh đất, dựng nhà ra ở riêng, có nơi gọi là "ra riêng" hay "ăn riêng". Con gái lấy chồng thì về nhà chồng. Việc ra riêng không phải là tách khỏi gia đình mà là mở thêm một nhánh, vẫn chung tổ tiên, chung ngày giỗ.
Ngày nay, ra ở riêng diễn ra theo nhiều cách hơn: vợ chồng trẻ thuê căn hộ ở thành phố khác, mua nhà gần chỗ làm, hoặc con trưởng ra riêng còn con thứ ở với bố mẹ vì điều kiện công việc. Thứ tự cũ không còn giữ chặt, nhưng các câu hỏi vẫn vậy: nhà mới có bàn thờ không, thờ ai, ngày giỗ Tết làm ở đâu.
Phong thủy nhà ở xem ngôi nhà mới như một ngôi nhà độc lập: có hướng, có cửa, có bếp, có chỗ thờ nếu gia đình lập. Phần thờ cúng thì thuộc về nếp gia đình và dòng họ, nên bài này cố ý phân biệt hai phần: cái gì là phong thủy của căn nhà, cái gì là nếp thờ tự cần hỏi người lớn.
Con trưởng, con thứ ra ở riêng: các cách lập bàn thờ hay gặp
Bảng dưới gom các trường hợp thường gặp theo tập quán ở nhiều nơi. Đây không phải quy định; dòng họ và địa phương có thể làm khác.
| Hoàn cảnh | Cách nhiều gia đình làm | Điều nên hỏi trước |
|---|---|---|
| Con thứ ra riêng, bố mẹ còn sống | Lập bàn thờ thần linh của nhà mới; nhiều nhà chưa lập bàn thờ gia tiên, giỗ Tết về nhà bố mẹ | Bố mẹ có muốn con lập bàn thờ vọng tổ tiên không |
| Con thứ ra riêng, bố mẹ đã mất | Lập bàn thờ gia tiên thờ vọng bố mẹ, ông bà; giỗ chính vẫn ở nhà con trưởng | Anh trưởng và họ hàng có đồng ý cách thờ vọng không |
| Con trưởng ra riêng, bố mẹ còn sống | Bàn thờ tổ tiên vẫn ở nhà bố mẹ; nhà con trưởng có thể lập bàn thờ thần linh | Sau này ai giữ bàn thờ chính, có chuyển không |
| Con một, ở xa bố mẹ | Lập bàn thờ thần linh, có nhà lập thêm bàn thờ gia tiên thờ vọng | Khi bố mẹ già yếu thì đón về hay về quê |
| Vợ chồng thuê nhà ngắn hạn | Nhiều cặp không lập bàn thờ, hoặc chỉ đặt bát hương nhỏ thờ thần linh | Chủ nhà có đồng ý việc thắp hương không |
Điểm chung của mọi cách là bàn thờ tổ tiên chính của một nhánh thường chỉ ở một nơi, các nơi khác là thờ vọng. Ai giữ bàn thờ chính, ngày giỗ làm ở đâu là chuyện của dòng họ, nên được thống nhất từ đầu để tránh khó xử về sau.
Bàn thờ thần linh và vị trí chỗ thờ ở nhà mới
Nhiều gia đình Việt khi về nhà mới lập bàn thờ thần linh, thường gọi là bàn thờ Thổ công hay thần linh thổ địa, với ý kính trọng vùng đất mình đến ở. Bàn thờ này thường là một bát hương trên bàn thờ chung hoặc một bàn riêng nhỏ, tuỳ nếp. Có gia đình đặt bàn thờ thần linh cao hơn và tách khỏi bàn thờ gia tiên; có gia đình thờ chung một bàn, bát hương thần linh ở giữa. Cách nào cũng có nhà làm, theo nếp vùng miền.
Về vị trí, những nguyên tắc chung cho chỗ thờ vẫn áp dụng: tựa tường đặc, không đối thẳng cửa nhà vệ sinh, không nằm dưới chân cầu thang hay ngay lối đi qua lại nhiều, không đặt sát bếp. Căn hộ nhỏ thì có thể dùng kệ thờ treo tường ở phòng khách hoặc một phòng nhỏ. Danh mục phòng thờ trên trang có các bài chi tiết về hướng, độ cao và bàn thờ trong chung cư.
Với vợ chồng trẻ mới ra riêng, một chỗ thờ giản dị, sạch sẽ, được thắp hương đều vào ngày rằm, mồng một là đủ. Không cần mua đồ thờ đắt tiền hay bày nhiều thứ; đồ thờ, nếu cần mua, nên chọn loại ghi rõ chất liệu và hợp kích thước chỗ đặt.
Lập bát hương mới: nguyên tắc chung
Việc lập bát hương, nhiều nơi gọi là bốc bát hương, có nhiều cách làm khác nhau theo vùng và theo người hướng dẫn. Bài không đưa ra một "bản chuẩn", chỉ gom các nguyên tắc mà phần lớn cách làm đều giống nhau:
- Hỏi người lớn trước: bố mẹ, ông bà hoặc người trong họ quen việc thờ cúng thường biết nếp nhà nên làm thế nào.
- Bát hương mới, sạch: chọn kích thước hợp với bàn thờ, rửa sạch, lau khô trước khi dùng.
- Tro hoặc cát sạch: phần lớn các cách đều dùng tro sạch; một số gia đình xin một ít tro từ bát hương nhà gốc với ý nối với bàn thờ tổ tiên.
- Chọn ngày nếu gia đình có xem: thường trùng hoặc gần ngày về nhà mới.
- Không tự ý lấy bát hương ở nhà gốc mang đi: bát hương đang thờ ở nhà bố mẹ là của bàn thờ chính, không mang theo khi ra riêng.
- Văn khấn theo sách gia đình dùng: có nhiều bản khác nhau, nên dùng bản quen thuộc của gia đình hoặc địa phương.
Những chi tiết như cho vật gì vào bát hương, khấn thế nào là nơi các vùng khác nhau nhiều nhất. Đây là quan niệm và tập quán, mức tin tuỳ mỗi người; điều quan trọng là sự thành kính và sự đồng thuận của gia đình.
Mang gì từ nhà bố mẹ, để lại gì
Đồ bố mẹ cho. Nhiều bố mẹ cho con khi ra riêng một số đồ dùng như nồi niêu, chăn màn, bộ ấm chén, có nhà cho một chiếc tủ, chiếc giường cũ. Đây là của cho mang ý nối tình, nên nhận và dùng. Đồ gỗ cũ nên kiểm mối mọt trước khi chở vào nhà mới.
Đồ kỷ niệm. Ảnh gia đình, ảnh cưới, vài món đồ từ nhỏ là những thứ giúp nhà mới có "hơi" nhà cũ. Treo một khung ảnh gia đình hai bên ở phòng khách là cách đơn giản để nhà mới không lạnh.
Đồ thờ ở nhà gốc. Không mang đồ thờ, ảnh thờ, bát hương đang dùng ở bàn thờ nhà gốc đi, trừ khi gia đình đã thống nhất chuyển bàn thờ. Nếu cần ảnh thờ cho bàn thờ vọng, nên làm bản sao.
Đồ cũ không còn dùng. Ra riêng là dịp để không mang theo đồ hỏng, đồ thừa. Phong thủy hay nói nhà gọn thì khí thông; thực tế là nhà mới nhỏ hơn bạn nghĩ.
Đồ của vợ từ nhà ngoại. Của hồi môn, đồ nhà ngoại cho cũng là phần của gia đình mới. Bày cân đối đồ của hai bên trong nhà là một cách tế nhị để cả nội lẫn ngoại thấy mình có mặt.
Giữ sợi dây với nhà gốc: giỗ, Tết, rằm
Ra ở riêng mà vẫn giữ nếp nhà thì quan trọng nhất là thống nhất lịch: ngày giỗ ông bà, bố mẹ làm ở đâu, Tết đón ở nhà nào, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy về đâu. Nhiều gia đình giữ cách: giỗ và Tết về nhà gốc hoặc nhà con trưởng; rằm, mồng một thì mỗi nhà tự thắp hương ở nhà mình. Khi có con, cũng nên tính chuyện Tết nội Tết ngoại để cả hai bên đều được về.
Nếu hai vợ chồng ở xa, không về kịp ngày giỗ, nhiều gia đình thắp hương tại bàn thờ vọng ở nhà mình và gọi điện về nhà gốc. Đây là cách giữ lễ hợp với hoàn cảnh, không bị coi là thất lễ ở phần lớn gia đình hiện nay.
Một góc nhỏ trong nhà mới dành cho ảnh gia đình hai bên, một bộ ấm chén để mời bố mẹ khi lên chơi, một chiếc giường hay đệm gấp cho ông bà ngủ lại cũng là cách giữ sợi dây ấy. Nhà ra riêng mà bố mẹ đến chơi thấy có chỗ của mình thì cảm giác "con đi xa" nhẹ đi nhiều.
Những lời kiêng quanh chuyện ra riêng và cách hiểu ngày nay
"Không ra riêng khi vợ đang mang thai". Ở nhiều nơi, người già khuyên đợi sinh con xong, con cứng cáp rồi mới dọn đi. Lý do thực tế dễ thấy: dọn nhà là việc nặng, bụi, nhiều đồ phải bê, người mang thai cần nghỉ ngơi và cần có người lớn ở gần. Nếu buộc phải dọn, nhờ người khác làm phần nặng, chọn nhà đã sơn sửa xong từ trước vài tuần để mùi sơn bay hết.
"Không ra riêng vào năm có tang". Nhiều gia đình giữ nếp để qua giỗ đầu hoặc mãn tang của ông bà, bố mẹ rồi mới tách ra, với ý ở lại cùng nhau lo hương khói những ngày đầu. Đây là phép ứng xử trong nhà hơn là chuyện kiêng kỵ, và nên bàn với cả nhà thay vì tự quyết.
"Ra riêng phải chọn ngày". Nhiều nhà chọn ngày về nhà mới theo lịch, có nhà chỉ chọn ngày cả hai vợ chồng nghỉ làm và trời không mưa. Việc chọn ngày là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; điều nên làm chắc chắn là báo trước cho bố mẹ và chọn lúc hai bên đều thu xếp được để về giúp.
"Đi rồi thì đừng quay về ở lại". Có người ngại khi ra riêng một thời gian lại phải về ở với bố mẹ vì chuyển việc, sinh con hay bố mẹ ốm. Trong phần lớn gia đình, đó không phải điều xấu; nhà gốc vẫn là nhà, và việc quay về chăm bố mẹ là chuyện bình thường của đời sống nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Con thứ ra ở riêng có được lập bàn thờ gia tiên không?
Được, theo cách thờ vọng, và nhiều gia đình đã làm. Tuy nhiên ở một số dòng họ, khi bố mẹ còn sống, con thứ chưa lập bàn thờ gia tiên mà chỉ thờ thần linh. Nên hỏi bố mẹ và người lớn trong họ để làm theo nếp nhà, tránh hiểu lầm.
Ra ở riêng có cần làm lễ gì ở nhà bố mẹ không?
Nhiều gia đình thắp hương báo gia tiên ở nhà gốc trước khi con ra riêng, với ý thưa với tổ tiên rằng gia đình có thêm một nhánh. Việc này giản dị, tuỳ nếp nhà. Lễ ở nhà mới như nhập trạch có các bài riêng trên trang.
Nhà thuê có nên lập bàn thờ không?
Tuỳ gia đình và thời gian ở. Nhiều cặp thuê nhà ngắn hạn chỉ đặt một bát hương nhỏ thờ thần linh hoặc không lập. Nếu lập, nên hỏi chủ nhà vì việc thắp hương có liên quan khói và an toàn cháy nổ.
Con gái đã lấy chồng có được lập bàn thờ bố mẹ đẻ không?
Theo nếp cũ, việc thờ cúng bên ngoại do anh em trai của người vợ lo. Ngày nay nhiều gia đình không có con trai, hoặc con gái ở xa, nên có người thờ vọng bố mẹ đẻ trong nhà chồng, thường đặt ở vị trí thấp hơn hoặc bên cạnh bàn thờ gia tiên nhà chồng. Cần sự đồng thuận của nhà chồng.
Ra ở riêng có cần chọn hướng bàn thờ theo tuổi không?
Có gia đình xem hướng bàn thờ theo tuổi gia chủ, có gia đình đặt theo hướng nhà. Với nhà nhỏ, vị trí tựa tường đặc, sạch sẽ, yên tĩnh quan trọng hơn. Danh mục phòng thờ trên trang có bài riêng về hướng bàn thờ.