Quách Phác là ai: nhà chú giải sách cổ, túi sách Thanh nang và giai thoại táng mẹ

Quách Phác (276–324), tự Cảnh Thuần, là một học giả đời Tấn ở Trung Hoa, nổi tiếng về văn chương, chú giải sách cổ và thuật bói toán; người đời sau gán cho ông sách Táng thư — nơi có câu định nghĩa chữ "phong thủy" — nên ông thường được gọi là ông tổ của nghề này.

Có hai Quách Phác cần tách ra: một Quách Phác của chính sử, có truyện riêng trong Tấn thư, là nhà thơ, nhà chú giải, viên quan chết vì nói thẳng; và một Quách Phác của giai thoại, người thu túi sách thần, đoán trước đất bồi, biết trước giờ chết. Bài này đi qua cả hai, ghi rõ chỗ nào là sử chép, chỗ nào là truyện kể, để bạn kể về ông cho đúng mức.

Quách Phác trong chính sử: quê quán, thời đại, chức quan

Theo truyện Quách Phác trong Tấn thư (bộ sử nhà Tấn do triều Đường biên soạn), ông người huyện Văn Hỷ, quận Hà Đông, vùng đất nay thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc. Cha ông cũng làm quan, từng giữ chức thái thú một quận. Ông sống vào lúc nhà Tây Tấn sụp đổ vì loạn các vương và các cuộc nổi dậy ở phương Bắc; như nhiều sĩ tộc thời ấy, ông theo dòng người dời về phía Nam, sang vùng Giang Đông, nơi nhà Đông Tấn được dựng lại.

Ở Giang Đông, ông làm việc dưới trướng các quyền thần, từng giữ những chức văn thư, tham mưu. Sử chép ông ăn nói vụng, không giỏi giao tiếp, nhưng văn hay, học rộng, đặc biệt thích các môn âm dương, bốc phệ, thiên văn. Tính tình ông được tả là phóng khoáng, không giữ lễ tiết khắt khe, từng bị người cùng thời chê là ham rượu và sắc. Chi tiết này đáng nhớ vì nó cho thấy Tấn thư không vẽ ông thành bậc thánh nhân hoàn hảo.

Năm 324, ông chết dưới tay Vương Đôn, một đại tướng đang mưu chống triều đình. Sau khi Vương Đôn thất bại, triều Tấn truy tặng ông chức thái thú quận Hoằng Nông. Ông mất năm bốn mươi chín tuổi. Đó là khung tiểu sử khá chắc, vì có văn bản sử chính thức làm chỗ dựa, dù Tấn thư được soạn sau ông hơn ba trăm năm và cũng đã chép vào không ít chuyện lạ.

Sự nghiệp học thuật: nhà chú giải mà người học chữ Hán vẫn còn nhờ

Chú giải Nhĩ Nhã. Nhĩ Nhã là bộ từ điển cổ giải nghĩa từ ngữ trong kinh sách. Bản chú của Quách Phác được coi là bản chú quan trọng nhất còn lại, về sau được đưa vào bộ Thập tam kinh chú sớ. Ai học văn tự học, huấn hỗ cổ đều gặp tên ông ở đây, chẳng liên quan gì tới phong thủy.

Chú giải Sơn Hải kinh. Sơn Hải kinh là sách cổ chép núi sông, sản vật, quái vật, thần thoại. Lời chú của Quách Phác giúp đời sau đọc được nhiều đoạn khó. Cũng vì quen làm việc với sách địa lý thần thoại này, người đời dễ gắn ông với chuyện núi sông, long mạch.

Các sách khác. Ông còn chú Phương ngôn (sách về tiếng địa phương), Mục thiên tử truyện và một số sách cổ khác. Phần lớn công trình này thuộc ngữ văn học, cho thấy ông trước hết là một học giả của chữ nghĩa.

Thơ phú. Về văn chương, ông nổi tiếng với chùm thơ Du tiên, tả chuyện thoát tục, chơi cõi tiên, và bài Giang phú tả sông Trường Giang. Văn học sử Trung Hoa xếp ông vào số tác giả tiêu biểu thời Đông Tấn.

Bói toán. Tấn thư chép ông giỏi bói, có ghi lại nhiều quẻ ông lập, và nói ông có soạn sách về bốc phệ. Đây là sợi dây nối ông với nghề phong thủy, nhưng lưu ý: bói quẻ và chọn đất táng là hai việc khác nhau, sử chép ông bói nhiều hơn là chọn đất.

Táng thư và chữ "phong thủy": ông viết, hay được gán tên?

Câu nổi tiếng nhất gắn với Quách Phác nằm trong sách Táng thư: đại ý khí gặp gió thì tan, gặp nước giới hạn thì dừng; người xưa tìm cách tụ khí cho khỏi tan, dẫn khí cho có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy. Từ đây, chữ "phong thủy" có một định nghĩa thành văn, và người đời gọi Quách Phác là tổ của nghề.

Tuy vậy, giới nghiên cứu văn bản học nhiều đời đã nêu nghi vấn. Danh mục sách của các bộ sử đời Tấn, Tùy không ghi một sách tên Táng thư của Quách Phác; văn bản lưu hành hiện nay có dấu vết chỉnh lý, thêm bớt qua nhiều đời, tới đời Nguyên còn có người biên lại thành các thiên nội, ngoại, tạp. Vì vậy, cách nói thận trọng là: Táng thư là sách mang tên Quách Phác, hình thành và được bổ sung qua nhiều thời kỳ, chứ không chắc là văn ông viết từng chữ.

Điều này không làm giảm giá trị của sách đối với lịch sử phong thủy: dù ai viết, Táng thư vẫn là văn bản sớm, gom các ý cốt lõi về khí, gió, nước, thế núi. Nhưng khi bạn đọc đâu đó câu "Quách Phác dạy rằng…" kèm một lời khuyên cụ thể về đặt bếp hay đặt cửa, nên nghi ngay: phần lớn những câu như vậy là lời người sau mượn tên ông cho có trọng lượng. Nội dung chi tiết của Táng thư được bàn riêng trong chuyên mục cổ thư của trang.

Giai thoại túi sách Thanh nang

Một chuyện được chép ngay trong Tấn thư: thuở trẻ, Quách Phác theo học một người họ Quách ở đất Hà Đông, giỏi bốc phệ. Người thầy trao cho ông chín quyển sách đựng trong một chiếc túi màu xanh, tức "thanh nang". Từ đó ông thông hiểu các thuật, có thể trừ tai, đoán việc. Về sau, một học trò của ông tên Triệu Tái lấy trộm túi sách, chưa kịp đọc thì sách bị lửa thiêu mất.

Chuyện này có mấy lớp nghĩa đáng để ý. Lớp thứ nhất là xuất xứ của chữ "thanh nang": người đời sau dùng nó làm tên sách (Thanh nang kinh, Thanh nang áo ngữ) và làm tên gọi chung cho nghề địa lý, như cách nói "thuật thanh nang", "nhà thanh nang". Lớp thứ hai là môtip "sách thần bị cháy": nó giải thích vì sao bí kíp không còn, đồng thời khiến những ai tự xưng có "chân truyền" dễ được tin hơn.

Lớp thứ ba là bài học đọc sử. Tấn thư chép chuyện này, nhưng chính sử thời ấy vẫn ghi cả chuyện lạ nếu nó đang lưu truyền; có mặt trong sử không có nghĩa là sự kiện đã được kiểm chứng. Bạn có thể kể chuyện túi Thanh nang như một giai thoại có nguồn sớm, rất đáng biết, nhưng không nên dùng nó để chứng minh rằng tồn tại một bộ "chín quyển thất truyền" mà ai đó nay tìm lại được.

Giai thoại táng mẹ gần sông và chuyện đất bồi thành ruộng dâu

Chuyện thứ hai cũng có trong truyện Quách Phác: khi mẹ mất, ông chọn đất táng ở vùng Kỵ Dương, cách bờ nước chừng trăm bước. Người ta bảo đặt mộ gần nước quá, ông đáp rằng chỗ ấy rồi sẽ thành đất liền. Về sau cát bồi lên, đất quanh mộ trong vòng mấy chục dặm đều thành ruộng dâu. Người kể dùng chuyện này để nói ông nhìn trước được biến đổi của đất.

Đọc tỉnh táo, chuyện có một lõi thực tế đáng quý. Vùng hạ lưu Trường Giang là vùng bồi tụ mạnh; người sống lâu năm ở các châu thổ, kể cả châu thổ sông Hồng hay đồng bằng sông Cửu Long, đều biết bãi bồi lấn dần ra sông, ra biển. Một người quan sát giỏi có thể đoán được xu hướng đó từ dòng chảy, phù sa, bãi cát. Truyện kể biến khả năng quan sát ấy thành phép lạ.

Theo quan niệm phong thủy về sau, chuyện này hay được dẫn để nói về "thủy" trong việc chọn đất: nước gần mộ là điều phải xét kỹ, vì nước có thể làm ngập, xói, hay ngược lại bồi thêm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần lý giải thực tế thì rõ: chỗ đặt mộ phải tính tới lũ, xói lở và thay đổi dòng sông. Ngày nay việc ấy còn phải theo quy định về đất nghĩa trang của địa phương.

Cái chết dưới tay Vương Đôn: giai thoại biết trước giờ mất

Vương Đôn là đại tướng nắm binh quyền lớn ở thượng lưu, đã từng đem quân xuống uy hiếp kinh đô. Theo Tấn thư, khi ông ta định khởi binh lần nữa, có sai Quách Phác bói. Quách Phác nói việc ấy không thành. Vương Đôn vốn đã ngờ ông đứng về phía triều đình, lại hỏi tiếp thọ số của mình; ông trả lời đại ý: nếu khởi sự thì hoạ đến không lâu, nếu thôi về đất cũ thì thọ chưa biết đâu là hết. Vương Đôn giận, hỏi ông tự đoán mình thọ đến bao giờ, ông đáp: hết trong buổi trưa nay. Vương Đôn sai đem ông đi giết.

Chuyện có hai phần cần tách. Phần khá chắc: Quách Phác bị Vương Đôn giết năm 324, và cuộc khởi binh sau đó của Vương Đôn thất bại, ông ta chết trong năm ấy. Phần giai thoại: câu tự đoán giờ chết, cùng nhiều chi tiết kỳ lạ khác người sau thêm vào, như việc ông biết trước cả chỗ mình bị giết.

Điều đáng giữ lại từ đoạn này là hình ảnh một người dùng thuật số để nói điều không ai dám nói với kẻ có quyền. Trong nhiều truyện kể Á Đông, quẻ bói đôi khi là cách khuyên can gián tiếp. Đọc như vậy, câu chuyện là về khí tiết hơn là về phép tiên tri.

Sử chép, giai thoại và gán tên: bảng tách lớp về Quách Phác

Bảng dưới gom các điều hay được nói về ông, chia theo độ chắc để bạn tiện dùng khi kể chuyện hay viết bài.

Cách dùng bảng: khi kể chuyện cho con cháu hay viết giới thiệu, bạn nói "theo Tấn thư…", "tương truyền…", "sách mang tên ông…" đúng theo cột độ chắc. Một chữ "tương truyền" đặt đúng chỗ giữ được cả cái hay của truyện lẫn sự trung thực với người nghe.

Câu hỏi thường gặp

Quách Phác có phải người phát minh ra phong thủy không?

Không. Việc xem đất, chọn hướng đã có từ trước ông rất lâu, có dấu vết từ thời Thương Chu và các sách Hán. Quách Phác được gọi là ông tổ vì sách Táng thư mang tên ông chứa câu định nghĩa chữ phong thủy, chứ ông không khai sinh ra cả hệ tri thức này.

Tấn thư có đáng tin hoàn toàn khi chép về Quách Phác không?

Tấn thư là chính sử nên phần khung như quê quán, chức quan, cái chết khá đáng tin. Nhưng sách soạn vào đời Đường, sau ông hơn ba trăm năm, và có chép nhiều chuyện lạ đang lưu truyền. Các chi tiết thần kỳ nên đọc như giai thoại có nguồn sớm.

Thanh nang kinh có phải là túi sách Quách Phác nhận từ thầy không?

Không nên đồng nhất. Theo giai thoại, túi sách ấy đã cháy. Các sách tên Thanh nang lưu hành về sau mượn chữ thanh nang làm tên, được gán cho những nhân vật khác nhau và có niên đại muộn hơn. Đây là lớp tên gọi, không phải bằng chứng sách cũ còn sót.

Câu khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng nên hiểu thế nào cho thực tế?

Theo quan niệm phong thủy, đó là lý do chọn nơi kín gió và có nước bao quanh. Lý giải thực tế: chỗ khuất gió đỡ lạnh, đỡ bão; chỗ gần nước có nguồn sống, đất màu. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần kinh nghiệm cư trú thì dễ kiểm chứng.

Ở Việt Nam có thờ Quách Phác không?

Một số người làm nghề địa lý theo lối cũ nhắc tên ông như tổ nghề khi khai sách hay lập đàn, nhưng đây là tập quán riêng của người trong nghề, không phổ biến trong dân. Tổ nghề địa lý người Việt hay nhắc hơn là Tả Ao, cũng là nhân vật nhiều giai thoại.

Muốn đọc về Quách Phác thì nên bắt đầu từ đâu?

Bạn có thể bắt đầu từ bản dịch truyện Quách Phác trong Tấn thư và các sách văn học sử nói về thơ Du tiên. Sau đó mới đọc các bản dịch Táng thư, nhớ xem lời dẫn của người dịch về văn bản. Tránh các tài liệu chép "bí truyền Quách Phác" không ghi nguồn.