Phong thủy và kiến trúc hiện đại không phải hai phe đối nghịch: cả hai cùng trả lời câu hỏi đặt nhà thế nào, mở cửa ở đâu, đón nắng gió ra sao để người ở thấy yên. Chỗ khác là cách nói. Phong thủy dùng ngôn ngữ của khí, âm dương, tứ linh; kiến trúc hiện đại dùng ngôn ngữ của vi khí hậu, công năng, tỉ lệ và tâm lý môi trường. Rất nhiều lời khuyên của hai bên, dịch sang nhau, hoá ra là một.
Nhưng cũng có chỗ vênh thật: mặt kính lớn, mặt bằng không vách ngăn, khối nhà hẫng, mái bằng, màu trung tính là những thứ kiến trúc hiện đại ưa, còn sách phong thủy truyền thống thì dè dặt. Bài này đặt hai hệ cạnh nhau, chỉ ra chỗ gặp, chỗ vênh và gợi một thứ tự ưu tiên khi hai bên đá nhau. Phong thủy ở đây được hiểu như một lớp kiến thức văn hoá – kiến trúc để tham khảo; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Hai hệ tư duy cùng trả lời một câu hỏi: ở sao cho yên
Phong thủy hình thành trong xã hội nông nghiệp, khi người ta chọn đất làng, đất nhà, đất mộ bằng mắt thường và kinh nghiệm nhiều đời. Những gì người xưa quan sát được là có thật: sườn núi chắn gió lạnh, mặt nước điều hoà nhiệt, đất cao ráo thì ít ngập, nhà quay về phía có nắng ấm thì khô. Họ gói các quan sát đó vào một hệ khái niệm có tính biểu tượng và truyền lại qua sách, qua thầy, qua tập quán.
Kiến trúc hiện đại ra đời ở châu Âu đầu thế kỷ hai mươi, cùng với bê tông cốt thép, thép, kính tấm lớn và nhu cầu xây nhanh cho đô thị đông dân. Các kiến trúc sư thời đó muốn bỏ lớp trang trí vay mượn, để hình thức đi theo công năng. Câu "hình thức đi theo công năng" thường gắn với kiến trúc sư người Mỹ Louis Sullivan cuối thế kỷ mười chín; còn Le Corbusier viết rằng ngôi nhà là một cỗ máy để ở.
Đặt cạnh nhau, hai hệ này có cùng mục tiêu cuối: một chỗ ở khô, sáng vừa đủ, thoáng nhưng không lùa, có chỗ tựa, có tầm nhìn, đi lại thuận. Chúng khác nhau ở cách lý giải và ở mức độ chấp nhận thứ không đo được. Kiến trúc hiện đại chỉ giữ lại điều kiểm chứng được bằng đo đạc hoặc trải nghiệm người dùng; phong thủy giữ thêm cả lớp biểu tượng như phương vị theo tuổi, con số, ngày giờ. Hiểu được chỗ này, bạn sẽ không phải chọn phe mà biết lấy gì từ đâu.
Những nguyên lý hai bên nói giống nhau bằng hai thứ tiếng
Bảng dưới đặt một số quan niệm phong thủy quen thuộc cạnh cách diễn đạt của kiến trúc hiện đại và phần có thể kiểm chứng. Cột cuối là thứ bạn tự kiểm được ngay ở nhà mình.
| Quan niệm phong thủy | Cách nói của kiến trúc hiện đại | Phần đo được, thấy được |
|---|---|---|
| Tàng phong tụ thủy: gió phải chậm, khí phải tụ | Thông gió có kiểm soát, tránh gió lùa trực tiếp | Tốc độ gió trong phòng, cảm giác lạnh gáy khi ngồi |
| Hậu chẩm, có núi tựa phía sau | Nhu cầu "nơi ẩn" trong tâm lý môi trường | Người ngồi quay lưng ra cửa hay ngoái lại, khó tập trung |
| Minh đường rộng phía trước | Khoảng lùi, sân trước, tầm nhìn mở | Ánh sáng vào nhà, khoảng đệm với đường |
| Âm dương cân bằng: sáng – tối, động – tĩnh | Phân khu ồn – yên, chiếu sáng nhiều lớp | Độ rọi từng vùng, tiếng ồn giữa phòng ngủ và phòng khách |
| Tránh lộ xung, đường đâm thẳng vào nhà | Giảm tác động giao thông, an toàn mặt tiền | Đèn pha rọi vào nhà ban đêm, tiếng xe, bụi |
| Nhà vuông vức, tránh khuyết góc | Mặt bằng gọn, ít diện tích chết | Góc khó kê đồ, khó lau dọn |
| Cửa chính là khí khẩu, phải rõ ràng | Lối vào dễ nhận ra, có chỗ dừng | Khách đến có biết cửa nào để vào không |
Điểm chung của các dòng trên là chúng đều nói về trải nghiệm của cơ thể người: gió, nắng, tiếng, tầm nhìn, sự an tâm. Đây là phần phong thủy "nói chuyện" được với kiến trúc. Phần còn lại, như hướng hợp tuổi hay con số, thuộc lớp biểu tượng văn hoá và không có bản dịch tương ứng bên kiến trúc; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Chỗ vênh: những thứ kiến trúc hiện đại ưa mà phong thủy truyền thống dè dặt
Mặt kính lớn. Kiến trúc hiện đại dùng kính để xoá ranh giới trong – ngoài. Sách phong thủy thì lo nhà "hở lưng", khí tán ra ngoài. Ở xứ nóng, mặt kính hướng Tây còn mang nhiệt vào nhà, nên mối lo này có một phần cơ sở thực tế.
Mặt bằng mở, không vách ngăn. Le Corbusier gọi là mặt bằng tự do: kết cấu khung cột giải phóng tường khỏi việc chịu lực. Phong thủy lo khí đi thẳng từ cửa ra sau. Chuyện thật là mùi bếp, tiếng ồn và điều hoà phải gánh cả một khối lớn.
Bất đối xứng và khối hẫng. Kiến trúc hiện đại thích các khối lệch, phần nhà đua ra không có cột đỡ. Quan niệm dân gian ngại thế "đầu nặng chân nhẹ". Về kỹ thuật, khối hẫng hoàn toàn an toàn nếu tính đúng, nhưng tốn kết cấu và cần kiểm soát võng, rung.
Mái bằng, khối hộp. Nhà hộp gọn và hiện đại, nhưng sách cũ chuộng mái dốc. Ở Việt Nam, mái dốc thoát mưa nhanh và chống nóng tốt hơn khi không có lớp cách nhiệt; mái bằng đòi chống thấm, chống nóng kỹ.
Bảng màu trung tính và vật liệu lạnh. Trắng, xám, bê tông trần, thép đen là ngôn ngữ quen của nhà hiện đại. Theo cách đọc âm dương, nhà toàn màu lạnh dễ thiên âm. Cảm nhận thực tế: một số người thấy những căn như vậy sạch và yên, số khác thấy lạnh lẽo.
Vì sao quy tắc cũ không áp nguyên vào nhà hôm nay
Phần lớn quy tắc phong thủy dương trạch được viết cho nhà thấp tầng trên đất rộng: nhà ba gian, năm gian một tầng, có sân, có vườn, cửa chính quay về hướng chọn được. Ngôi nhà Việt phổ biến hôm nay lại là nhà ống bốn năm tầng mặt tiền vài mét, căn hộ chung cư trên tầng hai mươi, hay nhà phố liền kề trong khu đô thị mới. Hướng nhà do lô đất quyết định, cửa chính do đường quyết định, còn gió phần nhiều do điều hoà quyết định.
Khi hoàn cảnh đổi, cùng một câu khuyên có thể mất nghĩa hoặc đổi nghĩa. "Bếp không nhìn thấy từ cửa chính" có lý khi bếp đun củi khói mù và khách bước vào là thấy cả gian bếp bừa bộn; trong căn hộ có máy hút mùi và tủ bếp kín, lời khuyên đó nhẹ đi nhiều. "Nhà phải có sân trước" khó làm với nhà ống xây kín đất; khoảng lùi ở tầng trệt hoặc một ô thoáng trước cửa là cách diễn đạt mới của cùng ý.
Ngược lại, có quy tắc càng quan trọng hơn trong nhà hiện đại. Nhà ống sâu thiếu sáng giữa nhà, nên ý "trung cung phải sáng sủa, sạch sẽ" trở thành vấn đề thực sự. Căn hộ tầng cao gió mạnh, nên ý "tàng phong" mang nghĩa cụ thể là kiểm soát gió ban công. Đọc phong thủy cho nhà hôm nay, vì thế, là đọc lại lý do đằng sau từng câu chứ không chép nguyên câu.
Thứ tự ưu tiên khi hai bên đá nhau
Khi một lời khuyên phong thủy và một yêu cầu kiến trúc chọi nhau, nhiều kiến trúc sư làm nhà ở thường xếp theo thứ tự dưới đây. Đây là một cách sắp xếp hợp lý chứ không phải luật; gia đình bạn có thể đổi thứ tự ở hai bậc cuối.
- An toàn và quy chuẩn: kết cấu, phòng cháy, lối thoát nạn, điện, giấy phép xây dựng. Không lời khuyên phong thủy nào được đặt trên bậc này, ví dụ không đổi cầu thang thoát hiểm chỉ vì số bậc.
- Khí hậu: nắng hướng Tây, gió mùa, mưa hắt, nồm ẩm. Phần lớn quan niệm loan đầu cũng nằm ở bậc này, nên hai bên thường đồng ý.
- Công năng và nếp sống: gia đình mấy thế hệ, ai nấu, ai ngủ sớm, có thờ cúng không, có làm việc ở nhà không.
- Cảm giác an tâm: chỗ tựa khi ngồi, khi ngủ; tầm nhìn từ chỗ ngồi chính; lối vào rõ ràng. Đây là chỗ phong thủy và tâm lý môi trường gặp nhau.
- Lớp biểu tượng: hướng theo cung phi, kích thước theo thước Lỗ Ban, ngày giờ. Chỉnh được thì chỉnh, không chỉnh được thì chấp nhận; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đi theo thứ tự này, bạn ít khi phải hy sinh điều quan trọng cho điều phụ. Nhiều gia đình làm ngược lại, ví dụ xoay cửa chính lệch hẳn khỏi đường để hợp hướng tuổi, rồi phải sống với lối vào khó đi và mưa hắt suốt nhiều năm.
Ví dụ giả định: một căn nhà phố hiện đại được chỉnh lại ra sao
Ví dụ giả định: một gia đình bốn người ở Thành phố Hồ Chí Minh có phương án nhà phố bốn tầng kiểu hiện đại. Tầng trệt mở thông từ cửa kính mặt tiền ra tận bếp phía sau, mặt tiền hướng Tây phủ kính gần hết, phòng ngủ tầng hai có một khối hẫng đua ra khoảng một mét rưỡi, sân thượng làm mái bằng có hồ cảnh.
Người thân lớn tuổi lo đủ chuyện: nhà "thông đầu thông đuôi", mặt tiền "hở", phòng ngủ "treo lơ lửng". Thay vì bỏ phương án, kiến trúc sư và gia đình ngồi lại theo thứ tự ưu tiên. Mặt tiền hướng Tây được thêm lớp lam đứng và lùi kính vào trong khoảng một mét, vừa giảm nắng vừa tạo khoảng đệm mà người lớn tuổi gọi là minh đường nhỏ. Tầng trệt giữ thông nhưng đặt một kệ thấp và đổi cao độ trần ở chỗ chuyển từ phòng khách sang bếp, để mắt nhìn từ cửa dừng lại ở kệ chứ không trôi thẳng ra sau.
Khối hẫng được giữ, nhưng đầu giường đặt tựa vào tường đặc phía trong, không nằm trên phần đua ra; phần hẫng dùng làm góc đọc sách. Hồ cảnh trên sân thượng được thu nhỏ, đặt trên vùng có dầm đỡ và tính lại chống thấm. Không món nào trong số đó mâu thuẫn với kiến trúc hiện đại; chúng chỉ là những quyết định thiết kế cẩn thận hơn, được gia đình đọc bằng ngôn ngữ phong thủy để thấy yên tâm.
Giới hạn của cả hai phía
Phong thủy có giới hạn rõ: nó không thay quy chuẩn xây dựng, không thay tính toán kết cấu, không thay khảo sát địa chất hay đánh giá phòng cháy. Một lời khuyên phong thủy chỉ đáng nghe khi nó không làm ngôi nhà kém an toàn hơn. Các phần thuần biểu tượng như hướng hợp tuổi, kích thước Lỗ Ban là quy ước văn hoá; chúng có giá trị với người tin, nhưng không có cơ sở đo đạc.
Kiến trúc hiện đại cũng có giới hạn. Nhiều công trình nổi tiếng thế kỷ hai mươi đẹp trên ảnh nhưng khó ở: nóng vì kính, dột vì mái bằng, lạnh lẽo vì quá ít đồ. Kiến trúc sư đôi khi xem nhẹ nhu cầu cảm xúc của người ở, như muốn có một chỗ thờ trang nghiêm, muốn ngồi quay lưng vào tường, muốn ngôi nhà có "mặt" rõ ràng. Phong thủy, với tất cả lớp biểu tượng của nó, lại giữ được những nhu cầu ấy.
Cách dùng tỉnh táo là để mỗi bên làm phần mình giỏi. Kiến trúc lo an toàn, khí hậu, công năng; phong thủy giúp gia đình nói ra mong muốn về cảm giác, về nếp nhà, về sự yên tâm. Khi bạn đọc các bài khác trong chuyên mục này về nhà kính, nhà tối giản, căn hộ studio hay nhà thông minh, cách đọc vẫn là một: tìm lý do thật đằng sau quan niệm, giữ điều có lý, nhẹ nhàng với điều thuộc về niềm tin.
Câu hỏi thường gặp
Kiến trúc sư có tin phong thủy không?
Không có câu trả lời chung. Nhiều kiến trúc sư nhà ở tại Việt Nam học thêm phong thủy vì khách hàng hỏi nhiều, và họ thường dùng phần loan đầu, nắng gió, bố cục. Phần hướng theo tuổi hay con số thì họ coi là yêu cầu của gia đình, cố gắng đáp ứng khi không ảnh hưởng an toàn và công năng.
Nhà hiện đại có cần xem phong thủy không?
Không bắt buộc. Nếu nhà đã được thiết kế tốt về nắng gió, lối đi và chỗ tựa thì phần lớn ý của phong thủy đã có sẵn. Xem thêm phong thủy hữu ích khi gia đình có người quan tâm, muốn yên tâm, hoặc khi cần một ngôn ngữ chung để bàn chuyện bố trí với người lớn tuổi.
Phong thủy có cấm mái bằng không?
Không có sách nào cấm. Quan niệm chuộng mái dốc vì nó thoát mưa nhanh và gợi hình ảnh che chở. Mái bằng chỉ cần chống thấm, chống nóng đúng kỹ thuật, có lối thoát nước đủ và không để đọng nước lâu ngày trên sàn mái.
Nên làm việc với thầy phong thủy trước hay kiến trúc sư trước?
Thường hợp lý hơn khi kiến trúc sư nắm yêu cầu trước, gồm cả mong muốn phong thủy của gia đình, rồi đưa phương án. Nếu mời thêm người xem phong thủy, hãy cho hai bên gặp nhau sớm để tránh vẽ xong mới đập đi, và luôn giữ thứ tự an toàn đứng trên hết.
Nhà phong cách hiện đại có đặt bàn thờ được không?
Hoàn toàn được. Bàn thờ có thể làm gọn theo đường nét hiện đại, đặt trong một hốc tường hoặc một phòng nhỏ yên tĩnh, có tường đặc phía sau. Điều gia đình cần giữ là sự trang nghiêm, sạch sẽ và an toàn lửa, chứ không phải kiểu dáng cổ.
Kiến trúc hiện đại có điểm nào phong thủy học được không?
Có. Cách kiến trúc hiện đại đo nắng, mô phỏng gió, tính tiếng ồn giúp kiểm chứng hoặc điều chỉnh nhiều quan niệm cũ. Người học phong thủy hôm nay nên biết đọc bản vẽ, biết hướng nắng theo mùa và biết các yêu cầu an toàn cơ bản để lời khuyên của mình đứng vững.