Phơi chăn, gối, nệm mỏng dưới nắng là nếp nhà Việt có lý do thật: nắng và gió làm đồ vải khô nhanh, bề mặt nóng lên, mùi ẩm bay đi, và độ ẩm thấp là điều kiện bất lợi cho mạt bụi. Nhưng phơi nắng không diệt hết mạt nằm sâu trong nệm dày, không xoá được chất gây dị ứng mạt đã để lại; muốn giường thật sạch cần kết hợp giặt nóng, hút bụi và giữ phòng ngủ khô.
Theo cách nói phong thủy dân gian, giường ngủ là chỗ thiên âm, chăn gối hút hơi người và hơi đêm, nên thỉnh thoảng phải mang ra đón dương khí của mặt trời. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Bài này đặt quan niệm ấy cạnh những gì đã biết về mạt bụi nhà, chỉ ra nắng làm được gì và không làm được gì, rồi gợi ý một lịch chăm giường ngủ hợp khí hậu từng miền.
Nếp phơi chăn của nhà Việt và cách nói "dương khí"
Ở nông thôn Bắc Bộ, những ngày hửng nắng sau đợt mưa phùn, sân gạch, bờ rào, sào tre đầy chăn bông, chiếu, gối. Ở thành phố, người ta tranh thủ sân thượng, ban công, lan can. Nếp ấy có từ thời chăn bông dày không giặt được, chỉ còn cách đem phơi và đập cho tơi. Cụm từ "phơi cho hết mùi ẩm" là cách nói của mọi nhà.
Phong thủy dân gian giải thích theo âm dương: nắng là dương, đêm và hơi ẩm là âm; đồ dùng trên giường tích âm khí qua nhiều đêm, cần được dương khí cân lại. Một số người còn coi phơi chăn là cách "đổi khí" cho phòng ngủ sau khi trong nhà có người ốm. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Đằng sau cách nói ấy có những hiện tượng đo được. Người ngủ thải hơi ẩm qua hơi thở và mồ hôi mỗi đêm; một phần ngấm vào gối, chăn, nệm. Đồ vải ẩm có mùi, là môi trường cho nấm mốc và mạt bụi. Phơi nắng làm khô, nâng nhiệt độ bề mặt, và gió thổi qua mang hơi ẩm đi. Hiểu đúng phần này giúp bạn phơi cho hiệu quả thay vì phơi theo thói quen.
Mạt bụi nhà: vài điều cần biết
Mạt bụi là sinh vật rất nhỏ. Chúng thuộc họ hàng nhện, nhỏ tới mức mắt thường không thấy, sống trong đệm, gối, chăn, thảm, sofa bọc vải, ăn vảy da người rụng ra. Nhà nào cũng có mạt, kể cả nhà sạch sẽ.
Chúng cần ẩm. Mạt bụi không uống nước mà hút hơi ẩm từ không khí. Độ ẩm cao kéo dài giúp chúng sinh sôi; độ ẩm thấp làm chúng khó sống. Đây là lý do khí hậu nóng ẩm như nhiều vùng nước ta thuận lợi cho mạt.
Chất gây dị ứng nằm ở phân và xác mạt. Với người nhạy cảm, các mảnh nhỏ này gây hắt hơi, sổ mũi, ngứa mắt, có thể làm hen nặng hơn. Mạt chết rồi, chất gây dị ứng vẫn còn trong vải cho tới khi được giặt hoặc hút đi.
Không phải ai cũng dị ứng. Nhiều người sống chung với mạt bụi mà không có triệu chứng. Muốn biết mình có dị ứng mạt hay không, cần bác sĩ làm xét nghiệm; bài này không thay chẩn đoán.
Nắng làm được gì và không làm được gì
Bảng dưới gói tác dụng của phơi nắng đối với đồ vải phòng ngủ, đặt cạnh những cách khác. Mức độ ghi là ước lượng định tính, không phải số đo.
| Việc | Phơi nắng | Giặt nước nóng | Hút bụi có lọc tốt |
|---|---|---|---|
| Làm khô, bớt mùi ẩm | Rất tốt với đồ mỏng | Tốt nếu phơi khô kỹ sau giặt | Không đáng kể |
| Giảm mạt ở bề mặt | Có, nhờ nóng và khô | Tốt, nước đủ nóng diệt được mạt | Hút được một phần |
| Giảm mạt trong lõi nệm dày | Hạn chế, nhiệt khó vào sâu | Không áp dụng với nệm dày | Hạn chế |
| Loại chất gây dị ứng đã có | Hầu như không | Tốt, nước cuốn đi | Có, một phần |
| Ảnh hưởng tới vải | Nắng gắt lâu làm phai màu, giòn sợi | Cần theo nhãn giặt | Ít |
Kết luận thực tế: phơi nắng là bước bổ sung tốt, nhất là để làm khô, nhưng ga, vỏ gối, vỏ chăn vẫn cần giặt đều. Nệm dày thì hút bụi, phơi gió, dùng vỏ bọc tháo giặt được.
Phơi chăn nệm cho đúng cách
Phơi sai cách có khi làm đồ ẩm thêm hoặc hỏng vải. Những bước dưới đây giúp tận dụng nắng tốt nhất.
- Chọn ngày khô. Ngày nắng, gió, độ ẩm ngoài trời thấp. Ngày nồm, sương mù hay sau mưa, phơi ngoài trời có thể làm đồ ẩm thêm.
- Chọn giờ. Khoảng giữa buổi sáng tới đầu giờ chiều, khi sương đã tan. Mang vào trước khi chiều muộn hơi ẩm xuống.
- Trải rộng, lật mặt. Phơi trên sào hay dây chắc, cách mặt đất, lật mặt giữa buổi để cả hai mặt được nắng.
- Đập nhẹ, giũ kỹ. Giũ, đập nhẹ để bụi rời ra; nếu bạn hay dị ứng, nhờ người khác làm hoặc đeo khẩu trang, đứng đầu gió.
- Che vải màu. Lộn mặt trái hoặc phủ một lớp vải mỏng cho vỏ chăn màu đậm, lụa, vải dễ phai.
- Hút bụi sau khi phơi. Nệm, gối sau khi phơi nên hút bụi bằng máy có bộ lọc tốt để lấy đi phần bụi đã rời.
Ở chung cư, phơi đồ lên lan can có thể vi phạm nội quy toà nhà và nguy hiểm nếu rơi. Ban công trong căn hộ, giàn phơi gắn tường hay máy sấy là lựa chọn thay thế.
Giặt nóng, vỏ bọc và những cách khác
Ga, vỏ gối, vỏ chăn là phần tiếp xúc trực tiếp với da, nên giặt đều quan trọng hơn phơi. Nhiều tài liệu về dị ứng mạt bụi khuyên giặt đồ giường bằng nước nóng, khoảng sáu mươi độ trở lên nếu nhãn vải cho phép, vì nhiệt độ đó diệt được mạt; giặt nước nguội loại bỏ được nhiều chất gây dị ứng nhưng không diệt hết mạt. Máy sấy nóng cũng có tác dụng tương tự.
Với gối và chăn ruột, chọn loại giặt được bằng máy giúp việc chăm sóc dễ hơn nhiều so với chăn bông kiểu cũ. Vỏ bọc nệm và vỏ bọc gối có khoá kéo, dệt chặt, được bán với tên chống mạt bụi, giữ mạt và chất gây dị ứng ở bên trong; với người đã được chẩn đoán dị ứng mạt, đây là cách hay được bác sĩ nhắc tới.
Một số người đặt đồ chơi vải, gối nhỏ vào ngăn đá tủ lạnh một đêm để diệt mạt rồi giặt lại. Cách này dùng được cho đồ nhỏ không giặt nóng được. Còn xịt nước hoa, xịt "diệt khuẩn" lên nệm không giải quyết được mạt và có thể gây kích ứng.
Lịch chăm giường ngủ theo khí hậu
Mỗi miền có mùa khô, mùa ẩm khác nhau, nên lịch phơi và giặt cũng nên khác. Bảng sau là ví dụ giả định để bạn điều chỉnh theo nhà mình.
| Việc | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Giặt ga, vỏ gối | Mỗi tuần; mùa nồm sấy hoặc phơi trong nhà có máy hút ẩm | Mỗi tuần; mùa mưa phơi nơi có mái che, gió lùa | Mỗi tuần, quanh năm phơi được |
| Phơi chăn, gối ruột | Những ngày hanh khô thu đông | Tranh thủ mùa khô, những ngày gió Tây | Mùa khô phơi đều; mùa mưa chọn buổi nắng |
| Hút bụi nệm | Mỗi tháng, kỹ hơn sau mùa nồm | Mỗi tháng | Mỗi tháng |
| Lật, xoay nệm | Theo hướng dẫn của hãng | Theo hướng dẫn của hãng | Theo hướng dẫn của hãng |
Giữ độ ẩm phòng ngủ ở mức vừa phải cũng là một phần của lịch này; khi phòng khô hơn, mạt bụi khó phát triển và chăn nệm ít mùi hơn.
Những ngộ nhận hay gặp quanh chuyện phơi chăn
"Phơi càng lâu càng sạch." Sau khi đồ đã khô và nóng đều, phơi thêm nhiều giờ dưới nắng gắt chủ yếu làm vải phai màu, sợi giòn, chun và khoá kéo nhanh hỏng. Vài giờ nắng tốt, có lật mặt, thường đủ cho chăn gối mỏng.
"Đập thật mạnh cho bay hết mạt." Đập làm bụi bám hờ rơi ra, nhưng mạt bám vào sợi vải khá chắc. Đập quá mạnh còn làm bông bên trong vón cục, xô lệch. Giũ, đập nhẹ rồi hút bụi hiệu quả hơn.
"Nắng diệt hết vi khuẩn nên không cần giặt." Tia cực tím trong nắng có tác dụng trên bề mặt, nhưng không làm sạch mồ hôi, dầu da, vết bẩn đã ngấm vào vải. Đồ tiếp xúc với da vẫn cần giặt.
"Phơi chăn ngoài trời đêm cho mát." Để chăn gối ngoài trời qua đêm làm chúng hút sương và hơi ẩm, sáng ra ẩm hơn lúc mang ra. Theo quan niệm dân gian, đồ để qua đêm ngoài trời bị coi là nhiễm khí đêm; nhìn theo vật lý, đơn giản là ngấm sương. Mang vào trước khi chiều tối.
"Nệm cao su, nệm lò xo cũng phải phơi nắng." Nhiều loại nệm dày không hợp phơi nắng trực tiếp, cũng khó mang ra ngoài. Dựng nệm ở chỗ thoáng gió, mở cửa phòng cho khô, hút bụi bề mặt và dùng vỏ bọc tháo giặt được là cách chăm thực tế hơn.
Phòng ngủ cho người hay dị ứng
Nếu trong nhà có người được bác sĩ xác định dị ứng mạt bụi, phòng ngủ của người đó nên được bớt đồ vải: ít gối trang trí, ít thú bông, rèm vải mỏng giặt được thay cho rèm dày nhiều lớp, sàn cứng lau được thay cho thảm. Phong thủy hay khuyên phòng ngủ gọn, ít vật; ở đây lời khuyên ấy có thêm một lý do rõ ràng.
Thú cưng ngủ trên giường mang thêm lông và vảy da, làm thức ăn cho mạt dồi dào hơn. Giường đặt sát tường ẩm, gầm giường chứa đầy đồ ít khi dọn cũng là chỗ bụi tích lại. Kê giường cách tường một chút, giữ gầm giường thoáng và lau được giúp phòng sạch hơn.
Những biện pháp trên giảm phơi nhiễm, không chữa bệnh. Người bị hen, viêm mũi dị ứng nên theo dõi với bác sĩ; thay đổi môi trường là phần hỗ trợ, không thay thuốc men khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Phơi nắng có diệt được mạt bụi trong nệm không?
Phơi nắng làm khô và nóng bề mặt, giúp giảm mạt ở lớp ngoài, nhưng nhiệt khó vào sâu trong nệm dày. Chất gây dị ứng mạt để lại cũng không mất đi khi phơi. Nên kết hợp hút bụi, dùng vỏ bọc giặt được và giữ phòng khô.
Bao lâu nên giặt ga gối một lần?
Nhiều gia đình giặt ga, vỏ gối mỗi tuần, vỏ chăn mỗi một đến hai tuần. Người hay đổ mồ hôi, người dị ứng hoặc khi nhà có người ốm thì giặt thường hơn. Phơi hay sấy thật khô sau khi giặt quan trọng không kém.
Mùa nồm không phơi được thì làm thế nào?
Mùa nồm ở miền Bắc, phơi ngoài trời dễ làm đồ ẩm thêm. Bạn có thể dùng máy sấy quần áo, hoặc phơi trong phòng đóng cửa có máy hút ẩm chạy. Đợi những ngày gió khô mới mang chăn ruột ra phơi.
Phơi chăn sau khi nhà có người ốm có cần thiết không?
Theo quan niệm dân gian, phơi chăn giúp đổi khí cho phòng; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về vệ sinh, giặt sạch đồ giường của người ốm theo nhãn vải và theo lời dặn của nhân viên y tế nếu bệnh có thể lây, rồi phơi khô, là việc nên làm.
Vỏ bọc chống mạt bụi có cần cho mọi nhà không?
Không bắt buộc với người không dị ứng. Vỏ bọc chống mạt hay được nhắc tới cho người đã được chẩn đoán dị ứng mạt hoặc hen. Với người khác, vỏ bọc nệm tháo giặt được thông thường đã giúp giữ nệm sạch hơn.
Phơi gối lông vũ, gối cao su non dưới nắng có được không?
Gối cao su non và một số loại mút dễ giòn, đổi màu khi phơi nắng gắt lâu; nên phơi chỗ râm có gió. Gối lông vũ cần làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Đọc nhãn trước khi phơi giúp tránh hỏng đồ.