Phái Loan đầu, còn gọi là phái Hình thế hoặc phái Giang Tây, là trường phái phong thủy đánh giá một nơi ở dựa trên hình dạng thực địa: thế núi, dòng nước, đường đi và các công trình xung quanh. "Loan" là núi non, "đầu" là phần đầu, phần nổi lên; hiểu nôm na là xem đầu núi, dáng đất. Phái này không bắt đầu từ năm sinh hay độ số trên la kinh mà từ câu hỏi: đứng ở đây, sau lưng có gì, trước mặt có gì, gió đến từ đâu, nước đi về đâu.
Bài giới thiệu Loan đầu ở góc độ một trường phái: nó hình thành thế nào, dựa vào những khái niệm nào, vì sao được các phái khác coi là nền móng, và giới hạn của nó ở đâu. Cách áp dụng chi tiết khi đi xem nhà thuộc một chủ đề khác; ở đây tập trung vào tư duy của phái. Mọi đánh giá tốt xấu trong phái là quan niệm truyền thống, mức tin tuỳ mỗi người.
Nguồn gốc: từ quan sát đất mộ đến một trường phái
Những ý niệm sớm nhất của phong thủy gắn với việc chọn đất táng và chọn đất dựng làng. Táng thư, cuốn sách thường được gắn tên Quách Phác đời Tấn, có câu được trích rất nhiều về việc khí gặp gió thì tán, gặp nước thì dừng, người xưa làm sao cho khí tụ lại không tán đi, đi mà có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy. Dù niên đại và tác giả của sách còn được giới nghiên cứu bàn, ý tưởng đó chính là cốt lõi của tư duy hình thế: một nơi tốt là nơi được che gió và có nước giữ lại.
Đến đời Đường, truyền thống nghề gắn việc hệ thống hoá cách xem hình thế với Dương Quân Tùng, người được kể là từng làm việc trong cung rồi mang sách vở về vùng Giang Tây truyền dạy. Các câu chuyện về ông có nhiều lớp giai thoại, và những sách mang tên ông như Hám long kinh, Nghi long kinh cũng có thể được người đời sau biên soạn hoặc bổ sung. Điều chắc chắn hơn là từ đó, tên "phái Giang Tây" được dùng để chỉ lối xem coi trọng hình thế.
Vùng Giang Tây và phía nam Trung Hoa có địa hình nhiều đồi núi, sông suối uốn lượn. Ở môi trường đó, quan sát hình dạng đất là việc tự nhiên và hữu ích: chọn sườn đồi khuất gió, gần nước nhưng không bị lũ, có đất bằng phía trước để canh tác. Nhiều quy tắc của Loan đầu, nếu bóc lớp ngôn ngữ biểu tượng ra, rất gần với kinh nghiệm chọn đất định cư của cư dân nông nghiệp vùng đồi.
Năm yếu tố cốt lõi: long, huyệt, sa, thủy, hướng
Sách hình thế đời sau hay gom phương pháp của phái vào năm việc, thường được gọi chung là địa lý ngũ quyết. Bảng dưới giải nghĩa từng yếu tố và cách người hiện đại hay "dịch" nó ra ngôn ngữ thực tế.
| Yếu tố | Nghĩa trong phái Loan đầu | Cách hiểu thực tế thường được đối chiếu |
|---|---|---|
| Long | Mạch núi, dải đất chạy dài như thân rồng dẫn khí tới | Địa hình nền: đồi, gò, dải đất cao; ở đô thị là khối nhà cao, trục phố lớn |
| Huyệt | Điểm khí tụ, nơi đặt nhà hoặc mộ | Vị trí cụ thể của công trình: nền cao ráo, ổn định, không trũng |
| Sa | Các gò đồi, núi nhỏ bao quanh huyệt | Những thứ che chắn hai bên và phía sau: đồi, rặng cây, nhà bên cạnh |
| Thủy | Sông, suối, ao hồ, cả đường nước mưa | Nguồn nước, hướng thoát nước, và ở đô thị là dòng xe trên đường |
| Hướng | Hướng mặt của huyệt, nhìn ra minh đường | Hướng nhà quyết định nắng, gió, tầm nhìn; Loan đầu xét hướng theo thế đất trước, theo la kinh sau |
Thứ tự trong bảng cũng là thứ tự ưu tiên của phái: tìm mạch đất trước, rồi tìm điểm tụ, xét các thứ bao quanh, xét nước, sau cùng mới định hướng. Các phái Lý khí thì thường bắt đầu từ hướng.
Tứ linh và minh đường: hình ảnh quen thuộc nhất của phái
Huyền Vũ phía sau. Phía sau nơi ở nên có chỗ dựa cao và vững, như núi hoặc gò. Theo cách hiểu thực tế, phía sau kín thì chắn được gió lạnh, người ở có cảm giác an toàn vì không bị trống lưng.
Thanh Long và Bạch Hổ hai bên. Hai bên trái phải nên có dải đất hoặc đồi thấp ôm lại, bên trái (nhìn từ trong ra) thường được mong cao hơn hoặc dài hơn bên phải một chút. Hình ảnh này giống một chiếc ghế bành có tay vịn, khiến khoảng giữa được che chắn.
Chu Tước phía trước. Phía trước nên thấp và thoáng, xa xa có đồi thấp gọi là án sơn, triều sơn. Thực tế, phía trước thoáng thì có ánh sáng và tầm nhìn; có điểm chặn ở xa thì gió không thổi thốc thẳng vào.
Minh đường ở giữa. Khoảng đất bằng trước nhà gọi là minh đường, nơi khí được cho là tụ lại. Với làng quê Việt, đó có thể là sân gạch, ao, cánh đồng; với nhà phố, đó là vỉa hè, khoảng lùi trước cửa.
Đây là mô hình lý tưởng, không phải điều kiện bắt buộc. Rất ít khu đất có đủ tứ linh. Sách của phái cũng bàn cách bù khi thiếu, như trồng rặng cây sau nhà, xây tường bao. Đánh giá thiếu Huyền Vũ là "xấu" là quan niệm của phái; về thực tế, nó chỉ gợi ý bạn chú ý chuyện chắn gió và riêng tư phía sau.
Loan đầu ở đô thị: núi thành nhà, sông thành đường
Một câu hỏi lớn với phái Loan đầu ngày nay là áp dụng thế nào khi xung quanh không còn núi sông mà là nhà cao tầng, cầu vượt, đường lớn. Các tác giả hiện đại thường dùng phép tương đương: toà nhà cao phía sau đóng vai núi dựa, các nhà hai bên là Thanh Long, Bạch Hổ, con đường trước mặt là dòng nước, ngã ba ngã tư là chỗ nước giao nhau.
Từ phép tương đương này mới sinh ra những khái niệm quen thuộc ở thành phố như nhà bị đường đâm thẳng, nhà ở góc cua phía ngoài, nhà kẹp giữa hai toà cao. Nhiều khái niệm có lý giải thực tế khá rõ. Nhà bị đường đâm thẳng chịu đèn xe chiếu vào ban đêm, tiếng ồn, bụi, và rủi ro xe mất lái. Nhà ở phía ngoài khúc cua chịu nhiều tác động hơn phía trong. Nhà kẹp giữa hai khối cao thường thiếu sáng và chịu luồng gió giật.
Tuy vậy, phép tương đương cũng có chỗ gượng. Một con đường không thật sự là con sông; dòng xe không "mang khí" theo nghĩa nào kiểm chứng được. Khi đọc những đánh giá kiểu Loan đầu đô thị, cách tỉnh táo là tách hai lớp: lớp thực tế về ánh sáng, tiếng ồn, an toàn giao thông, gió, và lớp biểu tượng về khí tụ hay tán. Lớp thứ nhất bạn có thể kiểm bằng mắt, bằng cảm nhận khi đứng ở đó vào nhiều giờ khác nhau; lớp thứ hai là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Điểm mạnh và giới hạn của phái Loan đầu
So với các phái thiên về tính toán, Loan đầu có những ưu điểm rõ, nhưng cũng có những điểm mà chính người trong nghề thừa nhận là khó.
- Gần với môi trường thật: phần lớn quy tắc có thể đối chiếu với gió, ánh sáng, thoát nước, độ dốc, an toàn, nên người không tin phong thủy vẫn thấy nhiều lời khuyên hợp lý.
- Là nền cho các phái khác: người theo Bát trạch, Huyền không hay Tam hợp nghiêm túc đều nói phải xét hình thế trước; một hướng "đẹp" trên giấy không cứu được khu đất trũng ngập.
- Khó học bằng sách: mô tả hình núi, dáng đất bằng chữ rất mơ hồ, các sách dùng nhiều ẩn dụ như rồng, hổ, rùa; hiểu đúng cần đi thực địa nhiều năm với người có kinh nghiệm.
- Dễ chủ quan: hai người nhìn cùng một quả đồi có thể thấy hai hình khác nhau, và đánh giá "đẹp" hay "dữ" phụ thuộc nhiều vào cảm nhận.
- Lúng túng với căn hộ: trong chung cư, môi trường quanh căn hộ phần lớn đã cố định, Loan đầu chỉ còn xét được tầm nhìn, ban công, toà đối diện.
Vì những giới hạn đó, các phái Lý khí ra đời một phần để bù vào: họ cần một phương pháp có thể truyền dạy bằng công thức và áp được cả khi thực địa không rõ ràng.
Đọc lời khuyên kiểu Loan đầu cho tỉnh táo
Khi ai đó nhận xét nhà bạn theo Loan đầu, bạn có thể hỏi lại ba câu. Thứ nhất, họ đang nói về yếu tố nào trong năm yếu tố: thế đất, vị trí, thứ bao quanh, nước hay hướng. Thứ hai, nhận xét đó có lý giải thực tế gì, chẳng hạn gió, nắng, tiếng ồn, rủi ro ngập. Thứ ba, cách xử lý được đề xuất là gì, và có tốn kém, có ảnh hưởng kết cấu hay giấy phép không.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ có nhà nằm cuối con hẻm, hẻm chạy thẳng vào cửa chính. Lời nhận xét theo Loan đầu sẽ là nhà bị đường đâm. Lớp thực tế đáng xét là ánh đèn xe máy chiếu thẳng vào phòng khách buổi tối, tiếng xe vọng vào, và nước mưa từ hẻm có chảy dồn về nhà không. Cách xử lý hợp lý có thể là một bồn cây, một tấm bình phong thoáng, một gờ chắn nước nhỏ, chứ không cần mua thêm vật phẩm đắt tiền nào.
Phái Loan đầu, nếu hiểu đúng, là lời nhắc nhìn kỹ môi trường quanh nơi mình sống. Nó không hứa nhà có thế đẹp thì gia chủ giàu, và cũng không nên dùng để doạ những gia đình không có điều kiện chọn đất. Mọi đánh giá cát hung của phái là quan niệm truyền thống, mức tin tuỳ mỗi người; còn chuyện nhà chắc, khô, sáng, an toàn thì luôn đáng làm.
Câu hỏi thường gặp
Phái Loan đầu và phái Hình thế có phải là một không?
Phần lớn sách dùng hai tên này cho cùng một trường phái. Loan đầu nhấn vào việc xem đầu núi, dáng núi; Hình thế nhấn vào hình dạng và thế của địa hình. Tên phái Giang Tây cũng thường chỉ nhóm này, theo vùng được cho là nơi phái phát triển mạnh.
Dương Quân Tùng có thật là người sáng lập phái Loan đầu không?
Truyền thống nghề gắn việc hệ thống hoá phái Loan đầu với Dương Quân Tùng đời Đường. Tuy nhiên tiểu sử của ông có nhiều giai thoại, và một số sách mang tên ông có thể do người đời sau soạn hoặc bổ sung. Nên coi đây là truyền thống của nghề hơn là sử liệu chắc chắn.
Nhà phố không có núi sông thì áp dụng Loan đầu thế nào?
Các tác giả hiện đại dùng phép tương đương: nhà cao phía sau như núi dựa, nhà hai bên như tay vịn, đường trước mặt như dòng nước. Cách tỉnh táo là chỉ giữ những gì kiểm được như ánh sáng, gió, tiếng ồn, an toàn giao thông, còn phần khí tụ tán là quan niệm.
Tứ linh quanh nhà có bắt buộc phải đủ không?
Không. Tứ linh là mô hình lý tưởng mà rất ít khu đất có đủ. Chính sách của phái cũng bàn cách bù như trồng cây, xây tường bao. Thiếu một phía chỉ gợi ý nên chú ý chuyện chắn gió, riêng tư hoặc ánh sáng ở phía đó, không phải điều đáng lo.
Loan đầu có quan trọng hơn hướng hợp tuổi không?
Theo nhiều sách cổ điển, hình thế là nền, phương vị là phần sau. Nghĩa là trước khi bàn hướng hợp tuổi, nên xem nhà có an toàn, khô ráo, đủ sáng, thông gió không. Đây là thứ tự ưu tiên của các phái, còn mức tin vào phần cát hung tuỳ mỗi người.