Nhà không gian mở, tức một tầng gom phòng khách, bàn ăn, bếp và đôi khi cả góc làm việc vào một khối không vách ngăn, không bị phong thủy cấm; nhưng nó dễ mắc hai điều sách cũ dặn tránh: khí đi thẳng từ cửa vào ra sau, và người ngồi thiếu chỗ tựa. Cả hai đều có lời giải bằng bố trí mà không phải xây lại tường.
Bài này nói về cả tầng mở, không chỉ chuyện bếp mở liền phòng khách. Bạn sẽ thấy cách đọc dòng đi, dòng nhìn, cách chia vùng bằng sàn, trần, đèn, đồ đạc, và những trường hợp mà dựng lại một vách là lựa chọn hợp lý. Các nhận định tốt – xấu theo phong thủy là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, và được nêu kèm lý do thực tế.
Không gian mở từ đâu ra và vì sao nhà Việt chuộng nó
Mặt bằng mở là con đẻ của kết cấu khung. Khi cột và dầm bê tông cốt thép hoặc thép gánh toàn bộ tải trọng, tường không còn phải chịu lực và có thể bỏ đi. Le Corbusier đưa "mặt bằng tự do" vào năm điểm kiến trúc mới của ông vào thập niên 1920; từ đó, ý tưởng một tầng nhà liền mạch, ngăn chia bằng đồ đạc thay vì tường, lan ra khắp nơi.
Ở Việt Nam, không gian mở hợp với nhà ống: mặt tiền hẹp, nhà sâu, tường hai bên là tường chung. Bỏ vách ngăn giữa phòng khách và bếp giúp ánh sáng từ mặt tiền và từ giếng trời phía sau gặp nhau, gió đi xuyên được, căn nhà nhìn rộng hơn diện tích thật. Với căn hộ, gom phòng khách và bếp giúp người nấu vẫn trò chuyện được với cả nhà.
Thật ra nhà truyền thống Việt cũng có tinh thần mở. Nhà ba gian Bắc Bộ không có tường giữa các gian, chỉ có hàng cột và đôi khi bức vách lửng hay tấm rèm. Gian giữa đặt bàn thờ và tiếp khách, hai gian bên là chỗ sinh hoạt, ngủ được ngăn nhẹ. Phong thủy của nhà ba gian chưa bao giờ đòi mỗi việc một phòng kín; nó đòi thứ tự: chỗ nào trang trọng, chỗ nào riêng tư, đi từ ngoài vào trong theo nhịp nào.
Nỗi lo "khí đi thẳng" khi đứng ở cửa nhìn suốt ra sau
Sách phong thủy dùng hình ảnh dòng nước để nói về khí: nước chảy thẳng và nhanh thì không đọng lại được, nước uốn khúc thì chậm và tụ. Một căn nhà mà từ cửa chính nhìn thẳng thấy cửa sau, cửa sổ cuối nhà hay ô thoáng ra sân sau được gọi là "xuyên tâm", "thông đầu thông đuôi"; theo quan niệm, khí vào rồi đi luôn, không ở lại với người. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Lý do thực tế đằng sau có ít nhất ba lớp. Thứ nhất là gió: khi mở cả cửa trước và cửa sau thẳng hàng, gió lùa mạnh qua giữa nhà, cuốn giấy tờ, thổi tắt lửa bếp, làm người ngồi giữa luồng thấy lạnh gáy. Thứ hai là tầm nhìn: khách đứng ở cửa thấy được cả bếp, bàn ăn, chậu rửa, mọi sinh hoạt riêng của nhà. Thứ ba là cảm giác: một hành lang nhìn suốt không có điểm dừng làm mắt bị kéo đi, người ta khó thấy mình đã "vào nhà".
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "có nên làm nhà mở không" mà là "dòng nhìn từ cửa vào dừng lại ở đâu". Nếu ánh mắt người bước vào dừng ở một kệ thấp, một chậu cây lớn, một bức tranh, một mảng tường có đèn hắt, thì căn nhà đã có điểm dừng, dù phía sau vẫn mở. Gió vẫn đi được vòng qua vật dừng, nhưng không còn là luồng thẳng.
Chia vùng không cần tường: sàn, trần, đèn, thảm, đồ đạc
Đổi vật liệu sàn. Gạch ở khu bếp, gỗ ở khu khách là cách chia vùng rõ mà không chặn tầm nhìn. Đổi cao độ sàn một bậc cũng chia vùng, nhưng cần cân nhắc vì dễ vấp; nếu làm, cần đèn chân và màu khác biệt ở mép bậc.
Đổi trần. Một mảng trần hạ thấp trên bàn ăn hoặc khu bếp, một dầm gỗ chạy ngang chỗ chuyển vùng giúp mắt hiểu "đã sang khu khác". Theo cách đọc phong thủy, đây là cách tạo nhịp cho dòng khí.
Đổi ánh sáng. Đèn thả trên bàn ăn, đèn sàn cạnh sofa, đèn tuýp sáng ở khu nấu: mỗi vùng một kiểu ánh sáng, tự nhiên thành ba vùng.
Thảm định vùng khách. Một tấm thảm đủ lớn để chân trước của sofa và ghế cùng đặt lên tạo ra một "minh đường" nhỏ cho khu tiếp khách. Thảm cũng hút âm cho cả tầng.
Đồ đạc làm vách. Sofa quay lưng ra phía bếp, phía sau sofa là bàn console hoặc kệ thấp; kệ sách hở hai mặt giữa khu khách và bàn ăn; quầy bar ngăn bếp. Đây là lớp vách mềm, vừa che vừa để ánh sáng đi qua.
Cây lớn ở điểm chuyển. Một chậu cây cao ở chỗ giáp giữa hai vùng vừa làm điểm dừng mắt, vừa thêm xanh. Cần đủ sáng cho cây sống; cây héo giữa nhà là điều cả phong thủy lẫn người ở đều không thích.
Chỗ tựa trong một không gian không có tường
Ở nhà nhiều phòng, chỗ tựa có sẵn: sofa kê sát tường, giường kê sát tường, bàn làm việc quay lưng vào tường. Ở tầng mở, tường bên thường là tường chung dài hun hút, còn khoảng giữa là khoảng trống. Nhiều phương án thiết kế đặt sofa giữa phòng, lưng quay về phía bếp, hoặc đặt bàn ăn giữa luồng đi từ cửa vào. Theo quan niệm, đây là những chỗ ngồi "không có hậu chẩm", người ngồi lâu dễ thấy bất an.
Tâm lý học môi trường có một ý tương tự: người ta thường chọn chỗ ngồi vừa nhìn được không gian rộng, vừa có gì đó che phía sau, thường được gọi là thuyết tầm nhìn – nơi ẩn. Trong không gian mở, chỗ tựa có thể là một kệ thấp ngay sau sofa, một bức vách lửng cao ngang vai, một bồn cây dài. Chỉ cần sau lưng có một vật vững, cảm giác khác hẳn với lưng trống.
Với bàn ăn, chỗ ngồi của người lớn tuổi hoặc chủ nhà nên đặt ở phía có tường hoặc kệ, nhìn ra không gian chung. Với góc làm việc trong tầng mở, đặt bàn sao cho lưng gần tường, mắt nhìn được lối đi chính, tránh ngồi quay lưng ra cầu thang hay cửa vào. Những điều này không tốn tiền, chỉ cần nghĩ trước khi đặt đồ.
Mùi, tiếng, nhiệt: ba thứ phong thủy gọi bằng tên khác
Không gian mở kéo theo ba vấn đề kỹ thuật mà sách phong thủy thường gộp trong các khái niệm khí uế, động – tĩnh, thủy – hỏa. Bảng dưới đối chiếu và gợi cách xử lý.
| Vấn đề | Cách nói phong thủy | Xảy ra thế nào | Cách xử lý |
|---|---|---|---|
| Mùi bếp lan khắp tầng | Hỏa khí, khí bếp tràn vào khu tĩnh | Không còn cửa bếp, khói dầu mỡ đi theo gió | Máy hút mùi thải ra ngoài, đặt bếp nấu ở cuối luồng gió |
| Tiếng ồn lan | Động – tĩnh lẫn lộn | Tiếng máy rửa bát, tivi, trò chuyện vang khắp tầng | Thảm, rèm, kệ sách, trần có vật liệu hút âm |
| Điều hoà phải gánh khối lớn | Khí tán, khó tụ | Thể tích lớn, nhiều kính, nhiệt bếp cộng thêm | Chia vùng làm mát, rèm cản nhiệt, chọn công suất theo thể tích |
| Ánh sáng không đều | Âm dương lệch | Đầu nhà sáng chói, giữa nhà tối | Giếng trời, đèn nhiều lớp, mặt tường sáng màu ở giữa nhà |
| Khách nhìn thấy sinh hoạt riêng | Lộ, thiếu "kín đáo" của nhà | Từ cửa thấy bếp, bàn ăn, chậu rửa | Vật dừng mắt gần cửa, quầy bar che bồn rửa |
Phần lớn các xử lý trên là chuyện kỹ thuật thông thường. Điều phong thủy giúp thêm là nhắc người ở để ý cảm giác: nhà mở mà vẫn thấy được che chở, có chỗ yên, có chỗ ấm.
Các bước rà một tầng mở có sẵn
Nếu nhà bạn đã có tầng mở và đang thấy chỗ nào đó chưa ổn, có thể rà theo trình tự này. Mỗi bước chỉ cần giấy, bút và một buổi chiều.
- Vẽ mặt bằng đơn giản, đánh dấu cửa vào, cửa sau, cửa sổ, cầu thang, bếp nấu, chậu rửa, bàn thờ nếu có.
- Kẻ một đường thẳng từ cửa chính vào sâu trong nhà: đường đó gặp vật gì đầu tiên? Nếu gặp cửa sau hay cửa sổ cuối nhà, cần thêm điểm dừng.
- Đánh dấu chỗ ngồi chính của sofa, bàn ăn, bàn làm việc; xem sau lưng mỗi chỗ có gì.
- Mở hết cửa một buổi chiều có gió, đứng ở từng chỗ ngồi xem gió lùa thế nào.
- Nấu một bữa có chiên xào, sau đó đi một vòng ngửi mùi ở khu khách, cầu thang, phòng tầng trên.
- Ghi lại ba vấn đề nặng nhất, xử lý bằng đồ đạc, thảm, rèm, đèn trước; chỉ nghĩ tới dựng vách khi ba cách đó không đủ.
Nhiều gia đình rà xong thấy chỉ cần dời sofa, thêm một kệ thấp và đổi vị trí bàn ăn là đủ. Cái lợi của không gian mở là dễ chỉnh, vì không có tường nào phải đập.
Khi nào nên dựng lại một vách
Có những trường hợp chia vùng mềm không đủ, và một bức vách, cửa trượt hay vách kính là lựa chọn hợp lý. Đây không phải thất bại của thiết kế mở, chỉ là điều chỉnh theo nếp sống thật.
- Gia đình nấu ăn kiểu Việt nhiều chiên xào, máy hút mùi không đủ giữ mùi ở khu bếp.
- Có người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ cần ngủ trưa ở tầng trệt trong khi khu sinh hoạt vẫn hoạt động.
- Bàn thờ đặt ở tầng mở, người qua lại liên tục, gia đình muốn khu thờ yên và trang nghiêm hơn.
- Có người làm việc tại nhà cần họp trực tuyến, tiếng bếp và tivi lọt vào.
- Điều hoà không đủ làm mát cả khối, hoá đơn điện cao, cần chia vùng.
- Cầu thang hở ở giữa tầng mở làm hơi lạnh điều hoà thất thoát lên trên và tiếng vọng xuống.
Vách kính có khung hoặc cửa trượt lùa là cách giữ được ánh sáng và tầm nhìn mà vẫn chặn mùi, tiếng, nhiệt. Theo cách đọc phong thủy, đây là cách "giữ khí" mà không "bế khí", và cũng là cách trả lại cho ngôi nhà những chỗ riêng nó cần.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không gian mở có bị coi là xuyên tâm không?
Chỉ khi từ cửa chính nhìn thẳng thấy cửa sau hoặc cửa sổ cuối nhà mà không có gì dừng lại. Đặt một kệ thấp, cây lớn hoặc vách lửng để mắt dừng là đủ chỉnh theo quan niệm, đồng thời giảm gió lùa và che sinh hoạt riêng.
Có nên đặt bàn thờ trong tầng mở không?
Nhiều nhà phố vẫn đặt bàn thờ ở tầng trệt mở. Theo quan niệm, khu thờ cần yên, có tường đặc phía sau, không đối diện bếp nấu hay nhà vệ sinh. Nếu tầng mở quá ồn, có thể dùng vách gỗ hoặc kệ để tạo một khoang thờ riêng.
Sofa quay lưng ra bếp có được không?
Được, nếu sau lưng sofa có một vật vững như bàn console hoặc kệ thấp. Cách này vừa tạo chỗ tựa theo quan niệm, vừa chia rõ khu khách và khu bếp, và người ngồi sofa không thấy cảnh bừa bộn khi đang nấu.
Không gian mở có tốn điện điều hoà hơn không?
Thường là có, vì thể tích cần làm mát lớn hơn, nhiều kính hơn và nhiệt từ bếp hoà vào. Có thể giảm bằng rèm cản nhiệt, chia vùng làm mát, đóng cửa cầu thang hở và chọn công suất điều hoà theo thể tích thật.
Có cách nào chặn mùi bếp mà không dựng tường?
Máy hút mùi có ống thải ra ngoài là cách hiệu quả nhất. Đặt bếp nấu ở cuối luồng gió, gần cửa sổ hoặc cửa sau, giúp mùi đi ra ngoài thay vì đi qua khu khách. Cửa kính trượt có thể đóng khi nấu là phương án bổ sung.
Nhà mở có hợp với gia đình nhiều thế hệ không?
Hợp một phần. Tầng mở rất tốt cho sinh hoạt chung, nhưng người lớn tuổi thường cần chỗ yên để nghỉ. Nên giữ tầng chung mở và bố trí phòng riêng có cửa cho người cần nghỉ ngơi, thay vì mở toàn bộ ngôi nhà.