Phong thủy truyền thống chuộng ngôi nhà vững chãi, cân đối, chân to đầu nhỏ, mái che rõ ràng; kiến trúc hiện đại lại hay dùng khối hẫng đua ra không cột đỡ, nhà hộp mái bằng, góc vát nhọn, khối tầng trên xoay lệch so với tầng dưới. Hai bên nhìn cùng một ngôi nhà mà thấy hai điều khác nhau: một bên thấy cá tính, một bên thấy "đầu nặng chân nhẹ", "góc nhọn chĩa".
Bài này đọc từng kiểu hình khối hay gặp ở nhà Việt hiện đại: quan niệm phong thủy nói gì, lý do thực tế là gì, kỹ thuật đòi hỏi gì. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần kết cấu thì luôn phải do kỹ sư có chuyên môn tính toán, phong thủy không thay được.
Kiến trúc hiện đại rời khỏi mái dốc và đối xứng
Nhà truyền thống ở hầu hết các nền văn hoá có chung một hình mẫu: nền vững, thân thẳng, mái dốc che phía trên, thường đối xứng qua trục cửa chính. Hình mẫu này gắn với vật liệu: gỗ, gạch, đá chịu nén tốt nhưng chịu kéo kém, nên nhà phải đứng thẳng, tải đi thẳng xuống đất. Phong thủy hình thế lấy hình ảnh núi để nói về nhà: núi tốt là núi chân rộng, đỉnh tròn hoặc vuông, không nghiêng lệch.
Bê tông cốt thép và thép thay đổi tất cả. Dầm thép, dầm bê tông có thể vươn ra không cần cột ở đầu mút, sàn có thể đua ra vài mét. Kiến trúc sư hiện đại dùng khả năng này để tạo khối nhà lơ lửng, góc nhà không có cột, hình khối xếp chồng lệch nhau. Fallingwater của Frank Lloyd Wright, hoàn thành cuối thập niên 1930 ở Mỹ, với những ban công bê tông vươn ra trên thác nước, là ví dụ nổi tiếng.
Ở Việt Nam, những ngôi nhà phố có tầng trên đua ra, nhà hộp trắng mái bằng, biệt thự có khối kính xoay lệch xuất hiện ngày càng nhiều. Chủ nhà thích vì nó mới, khác, đẹp trên ảnh. Người lớn tuổi trong nhà thì hay băn khoăn. Hiểu rõ từng hình khối sẽ giúp cả hai bên nói chuyện với nhau bằng lý lẽ thay vì cảm giác.
Khối hẫng: "đầu nặng chân nhẹ" và kết cấu thật
Khối hẫng, hay công xôn, là phần nhà vươn ra khỏi điểm đỡ mà không có cột ở đầu ngoài. Ở nhà phố, phổ biến nhất là tầng hai, tầng ba đua ra phía trước so với tầng trệt để lấy thêm diện tích hoặc tạo mái che cho thềm. Ở biệt thự, có thể là cả một phòng vươn ra trên sân vườn hay hồ nước.
Theo quan niệm hình thế, nhà "đầu nặng chân nhẹ" như người đứng không vững, gợi cảm giác bất ổn. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Lý do thực tế đằng sau là nỗi lo tự nhiên của người đứng dưới một khối nặng không có gì đỡ. Về kỹ thuật, khối hẫng được tính toán đúng thì an toàn; nhưng nó đòi kết cấu lớn hơn, dầm sâu hơn hoặc thép nhiều hơn, cần kiểm soát độ võng và độ rung, và rất nhạy với sai sót thi công.
Có vài điều nên lưu ý khi sống với khối hẫng. Phòng ngủ nằm trên phần hẫng thì sàn dưới chân tiếp xúc với không khí bên ngoài, mùa nóng hấp nhiệt, mùa lạnh mất nhiệt; sàn này cần cách nhiệt. Giường đặt trên phần hẫng, nhất là ở mép ngoài, khiến một số người thấy bồn chồn; đặt giường ở phần sàn có cột đỡ bên dưới và dùng phần hẫng làm góc đọc, góc thay đồ là cách được nhiều kiến trúc sư gợi ý. Phần thềm dưới khối hẫng thường tối, cần đèn đủ sáng để không thành góc khuất.
Nhà hộp mái bằng: gọn, rõ khối và những chuyện phải làm kỹ
Nhà hộp là gì. Nhà hộp là ngôi nhà gần như một khối chữ nhật hoặc vài khối chữ nhật ghép lại, mái bằng, ít chi tiết, mặt đứng phẳng. Nó gọn, rõ, dễ xây, và hợp với lô đất vuông vức.
Quan niệm về hình vuông. Theo cách đọc ngũ hành về hình dáng, khối vuông vức thuộc Thổ, gợi sự ổn định. Vì vậy, khác với nhiều kiểu hiện đại khác, nhà hộp vuông thường được người theo phong thủy chấp nhận dễ dàng.
Thiếu mái che hắt. Nhà hộp hay không có mái đua, nên mưa hắt thẳng vào cửa sổ, nắng chiếu thẳng vào tường. Mặt tiền phẳng không mái hiên cũng thiếu chỗ đứng trú khi mở cửa ngày mưa. Lô gia lùi vào hoặc ô văng mảnh là cách thêm che chắn mà không phá hình khối.
Sàn mái là chỗ phải chăm. Mái bằng cần độ dốc thoát nước đủ, ống thoát không tắc, lớp chống thấm và lớp chống nóng. Nước đọng trên mái lâu ngày là nguồn thấm dột và rêu. Theo quan niệm, nước đọng trên đầu nhà là điều không hay; về thực tế, nó là chuyện bảo trì.
Khối hộp trắng và nắng. Nhà hộp trắng phản xạ nắng tốt nhưng dễ bám bẩn, rêu ở chân tường và quanh lỗ thoát nước. Chọn sơn chống bám bẩn và để ý đường nước mưa chảy trên mặt đứng.
Góc vát, góc nhọn trên mặt đứng: khi chính nhà mình thành "sát" của người khác
Phong thủy nói nhiều về góc nhọn của nhà đối diện chĩa vào nhà mình, gọi là thương sát hay góc sát. Ít ai nói chiều ngược lại: khi ngôi nhà mình thiết kế có góc vát nhọn, khối tam giác hay mũi nhọn ở mặt đứng, nó có thể chĩa thẳng vào cửa nhà hàng xóm. Theo đúng logic của quan niệm này, chính nhà mình đang tạo ra điều mà người khác kiêng.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng hệ quả xã hội thì rất thật. Ở nhiều khu phố Việt Nam, hàng xóm thấy góc nhà mới chĩa vào nhà họ thì sẽ treo gương bát quái, đặt vật chắn, và quan hệ láng giềng trở nên căng. Trước khi chốt một mặt đứng có góc nhọn, nên nhìn bản vẽ tổng mặt bằng xem góc đó hướng vào đâu: vào đường, vào khoảng trống, hay vào cửa nhà ai.
Bên trong nhà, góc vát cũng tạo ra phòng hình thang, phòng có góc nhọn. Góc nhọn trong phòng khó kê đồ, khó lau, dễ thành góc chết tích bụi. Theo quan niệm, góc nhọn trong phòng ngủ chĩa vào giường là điều nên tránh. Cách xử lý thường gặp là dùng góc nhọn làm tủ âm, kệ, chỗ đặt cây, hoặc bo tròn góc tường. Một góc vát đẹp ở mặt ngoài không nên đổi lấy một phòng ngủ khó ở bên trong.
Đọc nhanh các hình khối hiện đại
Bảng dưới tóm tắt các hình khối hay gặp, quan niệm phổ biến và điều kỹ thuật cần lưu ý. Cột quan niệm là cách đọc thường gặp, mức tin tuỳ mỗi người.
| Hình khối | Quan niệm thường gặp | Lý do thực tế | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tầng trên đua ra trước | Đầu nặng chân nhẹ, nhưng che được thềm | Có mái che thềm, thêm diện tích | Tính kết cấu, cách nhiệt sàn hẫng, đèn thềm |
| Khối hẫng lớn ra sân vườn | Lơ lửng, thiếu chỗ dựa | Cảm giác bất an khi đứng dưới | Kiểm soát võng, rung; giường đặt trên phần có đỡ |
| Nhà hộp mái bằng | Vuông vức thuộc Thổ, ổn định | Gọn, dễ xây, hợp lô vuông | Chống thấm, chống nóng mái, che mưa hắt |
| Góc vát nhọn ở mặt đứng | Góc nhọn là sát, cho mình và cho người | Phòng bên trong có góc chết | Xem góc chĩa vào đâu, tận dụng góc trong nhà |
| Khối xoay lệch so với lô đất | Nhà lệch hướng, cửa không chính | Đón cảnh, đón gió, tránh nắng | Phần đất thừa hình tam giác cần dùng hợp lý |
| Khối xếp chồng so le | Thiếu trục, rối mắt | Tạo sân thượng, ban công nhiều tầng | Nhiều mặt mái nhỏ, nhiều chỗ chống thấm |
Đọc bảng sẽ thấy hầu hết các lo ngại phong thủy về hình khối đều đi cùng một chi phí kỹ thuật thật. Đó là lý do nên bàn cả hai chuyện cùng lúc, thay vì bàn riêng với thầy và riêng với kỹ sư.
Hỏi gì kiến trúc sư trước khi chốt một hình khối lạ
Một hình khối đẹp trên phối cảnh có thể trở thành gánh nặng khi ở. Trước khi chốt, bạn có thể hỏi kiến trúc sư và kỹ sư kết cấu những câu dưới đây.
- Phần hẫng dài bao nhiêu, đỡ bằng gì, chi phí kết cấu tăng thêm khoảng bao nhiêu phần so với phương án có cột?
- Sàn phần hẫng có cách nhiệt không, có bị rung khi đi lại không?
- Mái bằng thoát nước thế nào, ống thoát đặt ở đâu, có lối lên mái để vệ sinh không?
- Các góc vát, góc nhọn trên mặt đứng hướng về phía nào trên tổng mặt bằng, có chĩa vào cửa nhà ai không?
- Phòng có góc nhọn bên trong được dùng vào việc gì, kê đồ thế nào?
- Mưa hắt và nắng chiếu vào các mặt phẳng không mái đua được xử lý ra sao?
- Hình khối này khi cần sửa, sơn lại, chống thấm thì làm thế nào, có cần giàn giáo đặc biệt không?
Câu trả lời tốt thường đi kèm bản vẽ chi tiết và con số kỹ thuật. Nếu câu trả lời chỉ là "đẹp mà", bạn nên hỏi thêm. Một ngôi nhà hình khối lạ vẫn có thể yên ổn nếu mọi câu hỏi trên đều có lời giải rõ ràng.
Khối xoay lệch và nhà không song song với lô đất
Một số nhà hiện đại xoay khối nhà hoặc một phần khối nhà lệch khỏi ranh lô đất, ví dụ để mặt kính quay về phía cảnh đẹp, tránh nắng Tây, đón gió mùa hè, hoặc để cửa chính tránh nhìn thẳng vào một cột điện. Trong phong thủy, xoay hướng nhà, xoay cửa để tránh hoặc đón một hướng là kỹ thuật cũ; vì vậy khối xoay lệch có khi lại được người theo phong thủy ủng hộ.
Điều cần cân nhắc là phần đất thừa. Khi khối nhà xoay lệch, giữa nhà và ranh đất xuất hiện những mảnh đất hình tam giác, hình thang. Theo quan niệm, đất góc nhọn quanh nhà là chỗ không đẹp; về thực tế, đó là chỗ khó dùng, dễ thành góc bỏ hoang. Nếu biến các mảnh này thành bồn cây, sân nhỏ, chỗ để xe thì chúng trở thành phần có ích của khuôn viên.
Bên trong nhà, khi một khối xoay so với khối khác, chỗ giao nhau thường tạo ra các phòng méo hoặc hành lang chéo. Cần xem kỹ phòng ngủ, bếp có giữ được hình vuông vức không. Nguyên tắc chung nhiều kiến trúc sư áp dụng là để những phần có hình dạng tự do cho không gian chung như sảnh, cầu thang, phòng khách, còn phòng ngủ và bếp giữ hình chữ nhật đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có tầng trên đua ra trước có kiêng không?
Theo quan niệm hình thế, một số người ngại thế đầu nặng chân nhẹ. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, phần đua ra che được thềm và cửa, chỉ cần tính kết cấu đúng, cách nhiệt sàn và chiếu sáng thềm đầy đủ.
Nhà hộp mái bằng có hợp phong thủy không?
Khối vuông vức thường được xem là ổn định theo cách đọc hình dáng. Điều cần làm kỹ là chống thấm, chống nóng mái và che mưa hắt cho cửa sổ. Nhà hộp làm tốt phần kỹ thuật thường được cả người theo phong thủy và người không theo chấp nhận.
Góc nhà mình chĩa vào nhà hàng xóm thì phải làm sao?
Nếu còn ở giai đoạn thiết kế, hãy điều chỉnh để góc không chĩa vào cửa nhà người khác. Nếu nhà đã xây, có thể trồng cây, làm lam hoặc bồn hoa che bớt góc và trò chuyện thẳng thắn với hàng xóm để tránh căng thẳng.
Giường đặt trên phần sàn hẫng có an toàn không?
Nếu kết cấu được tính toán và thi công đúng, sàn hẫng an toàn như sàn thường. Nhiều người vẫn chọn đặt giường trên phần sàn có cột đỡ vì thấy yên tâm hơn, và dùng phần hẫng làm góc đọc sách hay để tủ.
Nhà có hình khối lạ có khó xin phép xây dựng không?
Hình khối tự nó không phải lý do bị từ chối, nhưng phần đua ra, ban công, khối hẫng phải nằm trong giới hạn về chỉ giới, khoảng lùi và chiều cao theo quy định quản lý tại địa phương. Nên nhờ kiến trúc sư kiểm tra quy định hiện hành trước khi chốt.
Mảnh đất thừa hình tam giác quanh nhà nên làm gì?
Có thể làm bồn cây, sân nhỏ, chỗ để xe đạp, khu phơi đồ hoặc chỗ đặt bể nước. Điều cần tránh là bỏ trống để thành chỗ chứa đồ cũ và rác, vì cả phong thủy lẫn vệ sinh đều không ủng hộ góc bỏ hoang.