Người xưa thường kiêng làm nhà đối diện thẳng cổng chùa, đình, đền, miếu, vì quan niệm nơi thờ tự là chỗ khí của thần, Phật tụ về; nhà dân đứng chắn trước cổng bị coi là "lấn" hoặc "chịu khí quá mạnh". Đây là lời kiêng văn hoá, khác nhau theo từng vùng, và mức tin tuỳ mỗi người. Phần thực tế thì rõ ràng hơn: sống cạnh nơi thờ tự nghĩa là sống theo nhịp lễ của nơi đó, với tiếng chuông, ngày rằm, mùa hội và những phép ứng xử riêng.
Bài này giải thích lời kiêng từ đâu ra, nhịp sinh hoạt của từng loại cơ sở thờ tự, cách bố trí nhà và cách cư xử để ở cạnh cho yên. Bài viết trung lập giữa các tôn giáo, tín ngưỡng; những điều thuộc giáo lý, nghi lễ bên trong mỗi nơi thờ tự, bạn nên hỏi trực tiếp nhà chùa, ban quản lý đình đền hoặc giáo xứ.
Lời kiêng từ đâu mà ra
Trong cách nghĩ của làng Việt, đình, chùa, đền, miếu được dựng ở những thế đất được chọn kỹ: chỗ cao ráo, có cây cổ thụ, có ao hoặc dòng nước phía trước. Phía trước cổng là "minh đường" của nơi thờ tự, khoảng trống để khí tụ và để dân làng tụ họp ngày lễ. Một ngôi nhà dân dựng thẳng trước cổng bị xem như chắn mất minh đường ấy, vừa bất kính vừa "hứng" khí quá mạnh mà người thường không chịu được.
Từ đó sinh ra nhiều lời kiêng mỗi vùng một khác: có nơi kiêng nhà đối diện thẳng cổng đình, có nơi kiêng nhà sau lưng chùa, có nơi kiêng nhà cao hơn mái đình. Những lời ấy không thống nhất và không có văn bản chung nào quy định. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Có gia đình ở đối diện chùa ba bốn đời vẫn yên ổn; cũng có người nhắc lời kiêng chỉ vì nghe kể lại.
Một câu tục ngữ hay được nhắc khi bàn chuyện này là "gần chùa gọi Bụt bằng anh". Câu ấy không nói về phong thủy mà nói về thói nhờn: ở quá gần nơi tôn nghiêm, người ta dễ quen đến mức mất lòng kính. Hiểu như vậy, lời kiêng của người xưa phần nào là cách giữ khoảng cách để giữ sự tôn trọng, cho cả người ở lẫn nơi thờ tự.
Nhịp sinh hoạt của từng loại nơi thờ tự
Mỗi loại cơ sở thờ tự có những thời điểm đông người và âm thanh riêng. Bảng dưới mô tả nét chung thường gặp; từng nơi cụ thể có thể khác, nên bạn nên hỏi hàng xóm hoặc người trông coi trước khi mua nhà.
| Nơi thờ tự | Thời điểm thường đông | Âm thanh, hoạt động | Điều nên biết |
|---|---|---|---|
| Chùa | Mùng một, rằm, các ngày vía, mùa lễ đầu năm | Chuông sáng sớm và chiều tối, tụng niệm | Một số chùa có khoá tu, lớp học cuối tuần |
| Đình làng | Ngày hội làng, lễ Thành hoàng, ngày tuần | Trống, chiêng ngày hội, rước kiệu | Mùa hội có thể đông nhiều ngày liền |
| Đền, phủ, miếu | Đầu năm, các ngày tiệc, rằm tháng Giêng, tháng Bảy | Hương khói, nhạc lễ | Khách thập phương đến bằng xe, cần chỗ đỗ |
| Nhà thờ Công giáo | Thánh lễ hằng ngày, đông nhất Chủ nhật, mùa Giáng sinh, Phục sinh | Chuông báo giờ lễ, hát lễ | Mùa Giáng sinh khách tham quan rất đông |
| Thánh thất, nhà nguyện các tôn giáo khác | Theo lịch riêng của từng tôn giáo | Giờ cúng, giờ sinh hoạt định kỳ | Hỏi ban quản lý nơi đó về lịch thường niên |
Biết trước nhịp này giúp bạn tránh bất ngờ: tiếng chuông năm giờ sáng, xe khách đỗ kín ngõ ngày rằm tháng Giêng hay đám rước đi ngang cửa ngày hội làng. Với nhiều người, đó là nét đẹp của đời sống làng phố; với người làm ca đêm cần ngủ bù buổi sáng, đó là điều phải cân nhắc.
Sống cạnh nơi thờ tự: được gì, chịu gì
Nơi thờ tự thường đi kèm khoảng xanh: sân rộng, cây đa, cây đề, cây muỗm lâu năm, ao trước đình. Nhà đối diện được hưởng khoảng thoáng ấy, ánh sáng tốt và gió mát hơn so với nhà kẹp giữa các dãy phố. Ngày thường, nhiều ngôi chùa, đình rất yên, có người trông coi, ban đêm có đèn. Đối với không ít gia đình, ở cạnh nơi thờ tự còn là một sự yên tâm về tinh thần, điều không đo được nhưng có thật với họ.
Bên chịu là những ngày đông: xe đỗ chắn cửa, hàng quán hương hoa, vàng mã dựng tạm trên vỉa hè, khói hương bay sang, tiếng loa vào dịp lễ lớn. Một số nơi còn đốt vàng mã ngay sân hoặc ven đường, tro bay vào nhà. Nếu nhà bạn ở đối diện cổng, cửa chính sẽ hứng trọn những thứ này.
Vì thế, theo quan niệm hay theo thực tế, kết luận khá giống nhau: nhà đối diện cổng nơi thờ tự nên có một khoảng đệm phía trước, cửa chính không mở thẳng trục cổng, và gia đình nên chuẩn bị tâm thế sống cùng nhịp lễ của nơi đó.
Bố trí nhà đối diện cổng nơi thờ tự
Cửa chính lệch khỏi trục cổng. Trục cổng là đường thẳng từ cửa chính điện hay cửa đình ra ngoài. Cửa nhà nằm lệch sang một bên trục, hoặc lùi vào sau một sân nhỏ, vừa hợp lời kiêng vừa tránh dòng người ra vào ngày lễ dồn thẳng vào cửa nhà.
Không làm nhà lấn ra trước cổng. Phần mái hiên, mái che, bậc thềm không nên vươn ra lối đi chung trước cổng. Ngoài chuyện lấn đất công, đây là điều dễ gây mất lòng nhất với ban quản lý và người đi lễ.
Bàn thờ gia tiên đặt ở phía trong. Nhiều gia đình kiêng đặt bàn thờ nhà mình nhìn thẳng ra cổng chùa, đình, với ý không "đối diện" với nơi thờ của làng. Đặt bàn thờ ở phòng phía trong hoặc tầng trên, quay hướng khác, là cách nhiều nhà chọn. Đây là tập quán, không phải quy định.
Mặt nhà nhìn ra cổng giữ gọn gàng. Mặt tiền đối diện nơi thờ tự nên tránh phơi quần áo, đặc biệt đồ lót, tránh để rác, đồ cũ chất đống. Đó là phép lịch sự với người đi lễ hơn là chuyện phong thủy.
Cách âm phòng ngủ phía trước. Nếu chùa thỉnh chuông sáng sớm, phòng ngủ phía trước nên dùng cửa kính hộp, rèm dày, hoặc chuyển phòng ngủ ra phía sau nhà.
Ứng xử cho phải phép khi ở cạnh nơi thờ tự
Phần lớn mâu thuẫn giữa nhà dân và nơi thờ tự không xuất phát từ phong thủy mà từ những chuyện nhỏ hằng ngày. Một vài nếp nên giữ:
- Hạn chế hát karaoke, mở nhạc lớn vào ngày rằm, mùng một, ngày hội làng và giờ lễ chính.
- Không đổ nước thải, rác ra phía cổng hay sân chung; không đỗ xe chắn lối vào nơi thờ tự.
- Khi sửa nhà, báo trước với người trông coi nếu việc thi công gây ồn, bụi vào dịp lễ.
- Không chiếu đèn pha công suất lớn thẳng vào mặt chùa, đình ban đêm.
- Ngày hội, nếu có thể, mở sân nhà cho người đi lễ trú mưa, gửi xe; đó là nét đẹp của tình làng nghĩa xóm.
- Giữ lời ăn tiếng nói trước cổng; không bình phẩm nghi lễ, chức sắc của nơi đó.
Những điều trên áp dụng như nhau cho chùa, đình, đền, nhà thờ hay thánh thất. Tôn trọng nơi thờ tự của người khác, kể cả khi gia đình bạn không theo tôn giáo ấy, là cách ở cạnh lâu dài mà không phải nghĩ nhiều đến lời kiêng.
Nhà sau lưng hoặc sát vách nơi thờ tự
Ngoài nhà đối diện cổng, hai vị trí cũng hay được hỏi là nhà nằm phía sau hậu cung, hậu đường của chùa, đình và nhà có tường sát vách với khuôn viên nơi thờ tự. Ở một số vùng, người ta kiêng nhà sau lưng chùa vì cho rằng đó là chỗ "khuất" của nơi thờ, nhà dân ở đó không được che chở mà còn chịu phần khí bị dồn ra. Ở vùng khác, lời kiêng này gần như không ai nhắc. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Về thực tế, phía sau nhiều ngôi chùa, đình là khu bếp, nhà khách, nhà tăng, vườn tháp hoặc chỗ đốt vàng mã. Nhà sát vách cần biết chỗ đốt nằm đâu so với cửa sổ nhà mình, khói hương có thổi về phía mình theo gió mùa hay không. Cây cổ thụ trong khuôn viên nơi thờ tự đôi khi vươn cành sang mái nhà dân; khi cần tỉa, nên trao đổi với người trông coi, vì nhiều cây gắn với lịch sử của nơi đó và người làng rất quý.
Một điểm nữa là tường chung. Nếu nhà bạn dùng chung tường với khuôn viên di tích, việc đục tường, khoan móng, đổ bê tông sát vách cần được bàn trước, vì rung động có thể ảnh hưởng tới công trình cổ bên cạnh. Ở đây, lời kiêng của người xưa và yêu cầu bảo tồn ngày nay gặp nhau: cả hai đều muốn nhà dân giữ một khoảng lùi tôn trọng với nơi thờ tự.
Mua nhà cạnh di tích: phần pháp lý nên hỏi trước
Nhiều ngôi đình, chùa, đền là di tích đã được xếp hạng. Theo pháp luật về di sản văn hoá, di tích có khu vực bảo vệ, trong đó việc xây dựng mới, nâng tầng, đổi hình thức kiến trúc có thể bị hạn chế hoặc phải được cơ quan có thẩm quyền đồng ý. Nếu nhà bạn định mua nằm sát di tích, nên hỏi ở cơ quan quản lý đất đai, xây dựng của địa phương xem thửa đất có nằm trong khu vực bảo vệ không, được xây cao bao nhiêu.
Đây là phần thường bị bỏ qua vì người mua chỉ hỏi chuyện phong thủy. Thực tế, một căn nhà cấp bốn cạnh di tích có thể không được phép xây lên năm tầng như các nhà khác cùng phố. Ngược lại, những quy định ấy giúp khoảng không gian quanh di tích được giữ thoáng lâu dài, điều có lợi cho chính người ở đối diện.
Ở nông thôn, đất cạnh đình, chùa đôi khi có nguồn gốc là đất công của làng hoặc đất nhà chùa. Nên kiểm kỹ giấy tờ, ranh giới và hỏi người lớn tuổi trong làng về lịch sử thửa đất, để tránh tranh chấp về sau. Những câu hỏi ấy hữu ích hơn nhiều so với việc tìm một lời phán về chuyện nhà có hợp với chùa hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua nhà đối diện cổng chùa không?
Tuỳ gia đình. Lời kiêng nhà đối diện cổng chùa là quan niệm dân gian, khác nhau theo vùng, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, nên cân nhắc tiếng chuông sáng sớm, sự đông đúc ngày rằm, mùa lễ và quy định xây dựng nếu chùa là di tích.
Nhà đối diện đình làng thì kiêng những gì?
Thường kiêng cửa chính mở thẳng trục cổng đình, kiêng làm nhà lấn ra trước cổng, nhiều nơi kiêng nhà cao hơn mái đình. Đây là tập quán của từng làng, không phải quy định chung. Mặt nhà nên giữ gọn, tránh phơi đồ và để rác hướng ra cổng.
"Gần chùa gọi Bụt bằng anh" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nói về thói nhờn: ở quá gần nơi tôn nghiêm, người ta dễ quen đến mức mất lòng kính. Nó không nói nhà gần chùa là xấu, mà nhắc người ở gần giữ sự tôn trọng với nơi thờ tự.
Nhà gần nhà thờ Công giáo có cần lưu ý gì?
Nên biết lịch thánh lễ, nhất là sáng Chủ nhật, mùa Giáng sinh và Phục sinh, khi người đến đông, xe đỗ nhiều, có chuông báo giờ lễ. Giữ trật tự vào giờ lễ, không đỗ xe chắn cổng là đủ để sống cạnh yên ổn.
Bàn thờ gia tiên có được đặt nhìn ra cổng chùa không?
Nhiều gia đình kiêng đặt bàn thờ nhà mình nhìn thẳng ra cổng chùa, đình, nên chọn phòng phía trong hoặc tầng trên, quay hướng khác. Đây là tập quán chứ không phải quy định; gia đình có thể hỏi người lớn trong họ để theo nếp nhà.
Mua nhà cạnh di tích có bị hạn chế xây dựng không?
Có thể có. Di tích đã xếp hạng có khu vực bảo vệ, trong đó xây mới, nâng tầng hay đổi kiến trúc có thể bị hạn chế. Nên hỏi cơ quan quản lý đất đai, xây dựng ở địa phương trước khi mua để biết thửa đất được phép xây đến đâu.