Nhà ba thế hệ theo phong thủy nên có một trục rõ: ông bà ở tầng thấp, gần phòng thờ hoặc gian chính, ít bậc thang; không gian chung gồm phòng khách, phòng ăn và bếp đặt ở trung tâm để cả nhà gặp nhau mỗi ngày; mỗi gia đình nhỏ có khu riêng với phòng ngủ, chỗ cất đồ và nếu được thì một khu vệ sinh riêng. Phần lớn những lời khuyên phong thủy cho kiểu nhà này đều trùng với nguyên tắc thiết kế nhà nhiều thế hệ: chung vừa đủ, riêng vừa đủ.
Bài viết cho các gia đình đang xây mới, sửa lớn hoặc chia lại căn nhà để ông bà, bố mẹ và con cháu cùng ở. Bài đi theo thứ tự: nguyên lý, chia tầng hoặc chia khu, phòng thờ, bếp, không gian chung, góc riêng và một ví dụ giả định. Quan niệm được nhắc tới là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phong thủy không thay được sự nhường nhịn và quy ước sống chung của các thành viên.
Nguyên lý: "trên có dưới có" trong một ngôi nhà
Nhà truyền thống của người Việt vốn là nhà nhiều thế hệ. Ngôi nhà ba gian, năm gian ở Bắc Bộ lấy gian giữa làm nơi thờ tự và tiếp khách, các gian bên là chỗ ngủ, buồng trong dành cho phụ nữ và cất đồ quý. Thứ bậc trong nhà được thể hiện qua vị trí: người lớn tuổi ở gần gian thờ, gần trung tâm; con cháu ở các gian bên, các chái.
Phong thủy đọc trật tự ấy theo âm dương: trung tâm ngôi nhà là nơi tụ khí, nên dành cho thứ thuộc về cả nhà như bàn thờ tổ tiên và chỗ sinh hoạt chung; các phần riêng tư thuộc "tĩnh" nằm ở phía sau, phía trong. Nhìn theo đời sống, điều này có nghĩa là có một nơi để cả nhà gặp nhau và những nơi để từng người được yên.
Nhà phố nhiều tầng ngày nay xếp các thế hệ theo chiều đứng thay vì chiều ngang. Trật tự cũ vẫn dịch được: tầng thấp cho người lớn tuổi, tầng giữa cho sinh hoạt chung hoặc vợ chồng con, tầng cao cho con cháu trẻ và phòng thờ. Cách xếp cụ thể tuỳ diện tích và sức khoẻ của ông bà, nhưng nguyên lý chung và riêng thì không đổi.
Chia tầng trong nhà ống ba thế hệ: hai phương án thường gặp
Nhà ống bốn đến năm tầng là kiểu nhà ba thế hệ phổ biến ở đô thị. Bảng so sánh hai cách chia hay gặp; cả hai đều có thể hợp, tuỳ gia đình.
| Tầng | Phương án A: phòng thờ trên cùng | Phương án B: phòng thờ ở tầng ông bà |
|---|---|---|
| Tầng 1 | Phòng khách, bếp, phòng ăn; phòng ông bà phía sau | Phòng khách, phòng ông bà phía sau, gian thờ nhỏ cạnh phòng ông bà |
| Tầng 2 | Phòng vợ chồng con, phòng sinh hoạt chung nhỏ | Bếp, phòng ăn, phòng sinh hoạt chung |
| Tầng 3 | Phòng các cháu | Phòng vợ chồng con, phòng các cháu |
| Tầng 4 | Phòng thờ, sân phơi | Phòng làm việc, kho, sân phơi |
| Hợp khi | Ông bà còn khoẻ, có người đi lên thắp hương hằng ngày | Ông bà là người chăm lo hương khói, đi lại hạn chế |
| Cần lưu ý | Ông bà lên tầng thờ cần cầu thang an toàn hoặc thang máy | Gian thờ ở tầng trệt cần yên, không sát cửa ra vào ồn ào |
Theo nếp nhiều nơi, phòng thờ được ưu tiên ở vị trí cao nhất trong nhà, nhưng cũng có gia đình đặt ở tầng ông bà để người lo hương khói đi lại thuận. Cả hai cách đều có nhà làm; điều quan trọng là người chăm sóc bàn thờ không phải leo năm tầng mỗi ngày. Vị trí, độ cao bàn thờ chi tiết có trong danh mục phòng thờ trên trang.
Một bếp hay hai bếp
Quan niệm một nhà một bếp. Trong văn hoá Việt, bếp gắn với ý "cùng ăn chung một mâm", là nơi giữ sự gắn kết của gia đình. Có quan niệm cho rằng một nhà nhiều bếp là dấu hiệu chia lìa; lời này không có trong các nguyên tắc phong thủy chính, mà thuộc về tâm lý gia đình nhiều hơn.
Bếp chung có ưu điểm thật. Một bếp chung khiến cả nhà gặp nhau ít nhất một bữa mỗi ngày, ông bà có việc để làm cùng con cháu, chi phí và diện tích được tiết kiệm. Với gia đình mà mọi người hoà hợp về chuyện ăn uống, đây là lựa chọn tốt.
Bếp phụ cũng có lý do. Khi giờ giấc khác nhau quá xa, ông bà ăn sớm, con cháu đi làm về muộn, hoặc khẩu vị khác biệt nhiều, một bếp nhỏ ở tầng trên để pha sữa, hâm đồ ăn, nấu đơn giản giúp giảm va chạm. Đây là bếp phụ, không thay bếp chính.
Nếu có hai bếp, vẫn giữ một bữa chung. Nhiều gia đình giữ quy ước ăn chung bữa tối cuối tuần hoặc ngày rằm, mồng một ở bếp chính. Như vậy vừa có sự riêng cần thiết, vừa giữ được ý "chung mâm".
An toàn khi có nhiều điểm đun nấu. Mỗi bếp phụ là một điểm lửa và một bình gas hoặc bếp điện nữa. Cần thông gió, có thiết bị báo khói và để xa phòng ngủ trẻ nhỏ.
Không gian chung: trung tâm của nhà nhiều thế hệ
Trong phong thủy, trung cung của ngôi nhà nên thông thoáng, không bị chặn bởi kho hay nhà vệ sinh. Với nhà ba thế hệ, đây là chỗ đặt không gian chung. Những điểm nên có:
- Phòng sinh hoạt đủ chỗ cho mọi người ngồi cùng lúc: sofa, ghế, hoặc chiếu, sập gỗ cho người lớn tuổi ngồi thoải mái.
- Bàn ăn đủ cho cả nhà: bàn ăn nhỏ khiến bữa cơm phải chia đợt, mất đi ý "chung mâm".
- Ánh sáng tự nhiên: giếng trời hoặc cửa sổ lớn ở không gian chung giúp nhà sâu không bị tối, đúng với quan niệm khí cần lưu thông.
- Góc cho trẻ nhỏ chơi trong tầm mắt ông bà: thảm, kệ đồ chơi thấp ở góc phòng khách, không đặt sát cầu thang.
- Lối đi rộng, không bậc chênh: người già và trẻ nhỏ cùng đi lại, nên tránh bậc nhỏ giữa các khu, sàn trơn, thảm dễ vấp.
Danh mục nhà cho người già và trẻ nhỏ trên trang có các bài sâu về an toàn. Ở đây chỉ nhấn ý: không gian chung là nơi các thế hệ gặp nhau, nên thiết kế cho người yếu nhất trong nhà đi lại an toàn.
Góc riêng cho từng gia đình nhỏ
Sống chung lâu dài chỉ êm khi mỗi gia đình nhỏ có chỗ lui về. Theo quan niệm phong thủy, phòng ngủ thuộc phần tĩnh, cần kín và yên; với nhà ba thế hệ, điều này mở rộng thành khu riêng: phòng ngủ của vợ chồng con, có khi kèm phòng của các cháu và một nhà vệ sinh, nằm trên cùng một tầng hoặc một cánh nhà.
Cách âm là phần nên tính ngay từ khi xây: tường ngăn giữa khu ông bà và khu con cháu nên đủ dày, cửa phòng có gioăng kín, sàn tầng trên có lớp giảm âm nếu ông bà ngủ ngay bên dưới. Giờ giấc ba thế hệ thường lệch nhau nhiều, và tiếng động nhỏ ban đêm là nguồn va chạm âm thầm nhất trong nhà sống chung.
Một chỗ để đồ riêng cũng quan trọng không kém. Tủ, kệ, kho của từng gia đình nhỏ giúp không ai phải mở tủ của người khác để tìm đồ. Phong thủy hay khuyên nhà gọn để khí không ứ; trong nhà nhiều người, gọn còn có nghĩa là mỗi thứ có chủ, có chỗ.
Những lời kiêng hay nghe trong nhà nhiều thế hệ
Phòng con cháu nằm trên phòng ông bà. Có người kiêng con cháu ngủ ngay trên đầu người lớn, coi là "đè" bề trên. Trong nhà phố nhiều tầng, điều này gần như không tránh được. Cách nhìn thực tế là giữ cho tầng trên không gây ồn: sàn có lớp giảm âm, không kê giường tầng trên trùng vị trí giường ông bà nếu dễ đổi, và trẻ con không chạy nhảy ở phòng ngay trên phòng ông bà vào giờ nghỉ.
Nhà vệ sinh tầng trên nằm trên phòng ông bà hoặc gian thờ. Quan niệm kiêng có lý do thật: ống nước xả qua trần, tiếng nước ban đêm, nguy cơ thấm dột. Khi xây hoặc sửa, nên xếp khu vệ sinh các tầng chồng thẳng lên nhau và không nằm trên gian thờ, phòng ngủ người già.
Con cháu ở phòng to hơn ông bà. Nếp cũ coi trọng chỗ của người lớn. Ngày nay nhiều gia đình để phòng lớn cho vợ chồng con có trẻ nhỏ, ông bà chọn phòng nhỏ gần nhà vệ sinh, ít bậc thang. Nếu chính ông bà muốn vậy thì không có gì phải băn khoăn.
Ông bà ngủ chung phòng với cháu. Ở nhiều nhà, cháu nhỏ ngủ với ông bà là chuyện thường và gắn bó. Chỉ nên tính khi cháu đã lớn cần góc học riêng, hoặc khi giấc ngủ của ông bà bị ảnh hưởng. Đây là quan niệm và thói quen, mức tin tuỳ mỗi người.
Ví dụ giả định: sửa nhà ba tầng cho ba thế hệ
Ví dụ giả định: một gia đình ở Thái Bình có nhà ba tầng xây từ lâu, nay vợ chồng con trai cả về ở cùng bố mẹ, có hai con nhỏ. Hiện tầng một là phòng khách và phòng ngủ bố mẹ, tầng hai là bếp và một phòng trống, tầng ba là phòng thờ. Bố đã yếu chân, đi cầu thang khó.
Gia đình quyết định giữ phòng ngủ bố mẹ ở tầng một, thêm tay vịn và đèn ngủ dọc lối từ phòng ra nhà vệ sinh. Bàn thờ được chuyển xuống một gian thờ nhỏ ở tầng một, nằm phía trong, cạnh phòng bố mẹ, để bố mẹ thắp hương hằng ngày; tầng ba thành phòng các cháu và chỗ học. Bếp được dời xuống tầng một, liền phòng khách thành không gian chung; tầng hai thành khu riêng của vợ chồng con trai, có thêm một bếp phụ nhỏ để pha sữa cho con ban đêm.
Việc dời bàn thờ được gia đình hỏi ý kiến người lớn trong họ và làm lễ theo nếp nhà. Sau khi sửa, cả nhà ăn chung bữa tối ở tầng một, buổi tối mỗi gia đình nhỏ có tầng riêng. Đây là ví dụ để thấy cách áp nguyên lý, không phải mẫu bắt buộc cho mọi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà nên ở tầng một hay tầng trên cùng cho hợp phong thủy?
Theo nếp truyền thống, người lớn tuổi ở gần gian thờ và trung tâm nhà; với nhà nhiều tầng, đa số gia đình chọn tầng một hoặc tầng hai để ông bà đi lại an toàn. Nếu ông bà khoẻ và muốn ở gần phòng thờ trên cao thì cần cầu thang có tay vịn hoặc thang máy gia đình.
Nhà ba thế hệ có nên làm hai bếp không?
Không có quy tắc phong thủy chính nào cấm. Một bếp chung giữ được bữa cơm cả nhà; một bếp phụ nhỏ giúp các gia đình có giờ giấc khác nhau đỡ va chạm. Nhiều nhà kết hợp: bếp chính chung, bếp phụ đơn giản, và giữ quy ước ăn chung vài bữa mỗi tuần.
Phòng thờ trong nhà ba thế hệ do ai chăm sóc?
Thường là người lớn tuổi nhất hoặc con trưởng, tuỳ nếp gia đình và dòng họ. Về bố trí, nên đặt phòng thờ ở nơi người chăm sóc đi lại thuận tiện. Đây là việc của nếp nhà hơn là phong thủy, nên hỏi ý kiến người lớn.
Nhà ba thế hệ có cần cửa ra vào riêng cho mỗi gia đình không?
Không bắt buộc. Nhà phố thường chỉ có một cửa chính. Nếu xây mới trên lô đất rộng, một lối phụ cho khu của gia đình trẻ giúp đi về muộn không làm phiền ông bà. Cửa chính vẫn nên giữ là lối đón khách và lễ tết chung.
Thiết kế nhà ba thế hệ cần lưu ý gì về an toàn?
Cầu thang có tay vịn hai bên, sàn chống trơn ở bếp và nhà vệ sinh, đèn ngủ dọc lối đi ban đêm, ổ điện có nắp ở chỗ trẻ chơi, lan can đủ cao. Phong thủy không thay được các tiêu chuẩn này; khi xây mới nên trao đổi với kiến trúc sư về nhu cầu của người già và trẻ nhỏ.
Con dâu, con rể về ở chung nên được bố trí phòng thế nào?
Nên có phòng ngủ thật sự riêng, không phải phòng kiêm kho hay lối đi, có chỗ cất đồ riêng và nếu được thì gần một nhà vệ sinh dùng chung ít người. Cảm giác được tôn trọng chỗ riêng giúp người mới về nhà hoà nhập dễ hơn mọi bài trí.