Mộ trong vườn nhà và nhà sát nghĩa trang: lời kiêng, nước giếng, cách ở yên lòng

Có mộ trong vườn nhà hay sống sát nghĩa trang không phải điều hiếm ở nông thôn Việt Nam. Phong thủy tách rõ âm trạch (nơi an táng) và dương trạch (nhà ở), nên nhiều thầy khuyên nhà ở giữ khoảng cách và không mở cửa nhìn thẳng vào mộ; nhưng ở nhiều vùng Nam Bộ, mộ ông bà trong vườn lại là nếp quen, gần gũi chứ không đáng sợ. Phần đáng lo thật nằm ở nước giếng, vệ sinh và giấy tờ đất, không nằm ở lời phán.

Bài này viết với sự tôn trọng dành cho người đã khuất và gia đình họ. Nội dung gồm nguồn gốc tập quán, những lời kiêng thường nghe, phần vệ sinh nguồn nước, phần pháp lý khi mua đất có mộ và cách bố trí nhà. Mọi điều được gọi là tốt hay xấu theo trường phái đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Vì sao làng quê có mộ trong vườn, mộ giữa ruộng

Trước khi có nghĩa trang tập trung, nhiều gia đình nông thôn an táng người thân trên chính mảnh đất của mình: góc vườn, bờ ruộng, gò đất cao gần nhà. Ở đồng bằng Bắc Bộ, tập quán hung táng rồi cải táng sau vài năm khiến mộ hay nằm rải rác ngoài đồng, gọi là mộ ruộng. Ở nhiều vùng Nam Bộ, đất vườn rộng, gia đình đặt mộ ông bà ngay sau nhà hoặc trong vườn cây ăn trái, con cháu ra vào thắp nhang hằng ngày.

Hai cách làm ấy sinh ra hai cách cảm khác nhau. Người lớn lên với mộ ông bà trong vườn thường thấy đó là điều thân thuộc, là cách giữ người đã khuất ở gần. Người từ thành phố về mua đất lại dễ thấy ngại khi biết bên cạnh có mộ. Không cách cảm nào sai. Điều cần là hiểu đúng tập quán của nơi mình định ở và tôn trọng người đã ở đó trước mình.

Hiện nay, nhiều địa phương có chủ trương quy tập mộ rải rác về nghĩa trang tập trung, hạn chế an táng trong khu dân cư. Việc quy tập là chuyện của từng dòng họ, từng địa phương, thực hiện theo kế hoạch và quy định ở đó; bài này chỉ nhắc để bạn biết khi mua đất.

Những lời kiêng thường nghe và cách hiểu

Kiêng cửa chính nhìn thẳng vào mộ. Phong thủy coi mộ là âm trạch, nhà ở là dương trạch; hai nơi đối mặt nhau bị cho là không hợp. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về tâm lý, nhiều người thấy yên hơn khi mở cửa ra là thấy sân, cây, đường làng, không phải thấy mộ ngay trước mắt.

Kiêng nhà thấp hơn khu mộ. Lời kiêng này có lý do thực tế rõ: nếu khu mộ nằm cao hơn, nước mưa thấm qua đất mộ sẽ chảy về phía nhà và giếng. Nhà đứng cao hơn hoặc ngang bằng, có rãnh thoát nước tách riêng, là điều nên làm.

Kiêng xây nhà đè lên đất có mộ cũ. Ngoài chuyện tâm linh, đây là chuyện đạo lý và pháp lý: mộ có chủ thì phải được gia đình có mộ đồng ý di dời, làm đúng thủ tục ở địa phương. Không ai nên tự ý san lấp.

Mộ ông bà trong vườn là "giữ phúc". Đây là niềm tin ở nhiều gia đình Nam Bộ và cũng là quan niệm. Điều thấy được là con cháu chăm sóc mộ thường xuyên, mộ được giữ sạch, và đó là nét đẹp của đạo hiếu.

Mỗi vùng nhìn mộ gần nhà một khác

Ở đồng bằng Bắc Bộ, mộ hung táng thường đặt ngoài đồng, sau vài năm mới cải táng vào mộ xây, có khi đưa về khu mộ dòng họ. Vì vậy, người Bắc quen với hình ảnh mộ nằm giữa ruộng lúa hơn là trong vườn nhà, và lời kiêng nhà gần mộ ở đây cũng nặng hơn. Nhiều làng có quy ước riêng về chỗ an táng, khoảng cách tới xóm, do các cụ trong làng truyền lại.

Ở dải ven biển miền Trung, đất cát, gò đồi gần làng thường là nơi an táng. Nhiều làng ven biển có khu lăng mộ xây rất công phu, như làng An Bằng ở Huế thường được báo chí nhắc tới, cho thấy mộ phần ở đây gắn chặt với đời sống và niềm tự hào dòng họ, nhất là với người đi làm ăn xa gửi tiền về xây mộ.

Ở Nam Bộ, đất vườn rộng, nhiều gia đình đặt mộ ông bà ngay trong vườn hoặc phía sau nhà, xây mộ có mái che, con cháu chăm sóc hằng ngày. Người lớn lên ở đây ít khi thấy mộ gần nhà là chuyện đáng ngại. Hiểu khác biệt này giúp bạn không mang lời kiêng của vùng này áp sang vùng khác, và không vô tình làm mất lòng người địa phương khi bàn chuyện mua bán đất có mộ.

Nước giếng gần mộ: phần cần kiểm thật

Mộ mới hung táng, tức an táng lần đầu chưa cải táng, là nơi quá trình phân huỷ còn diễn ra. Nước mưa thấm qua đất có thể mang theo vi sinh vật và các chất hữu cơ xuống mạch nước nông. Giếng khoan nông, giếng đào ở gần và thấp hơn khu mộ là nơi dễ bị ảnh hưởng nhất. Các quy chuẩn về nghĩa trang có quy định khoảng cách an toàn tới khu dân cư và công trình cấp nước; con số cụ thể tuỳ loại nghĩa trang và hình thức táng, bạn nên hỏi cơ quan chuyên môn ở địa phương.

Với gia đình đang ở hoặc định ở cạnh khu mộ, việc nên làm rất cụ thể: ưu tiên dùng nước máy nếu có; nếu dùng giếng, mang mẫu nước đi xét nghiệm ở cơ sở có chức năng, nhất là chỉ tiêu vi sinh; đặt giếng ở phía cao hơn và xa khu mộ nhất có thể; làm sân giếng, nắp giếng kín để nước mặt không chảy vào. Bể chứa nước mưa có mái hứng sạch cũng là nguồn tốt cho ăn uống.

Phần này thường không được nhắc trong các lời bàn phong thủy, nhưng nó ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ cả nhà. Nếu chỉ được chọn một việc để làm khi ở gần mộ, bạn nên chọn kiểm nước.

Bố trí nhà và khuôn viên khi có mộ gần bên

Bảng dưới gợi ý cách sắp xếp cho ba tình huống thường gặp. Đây là gợi ý tham khảo, gia đình nên bàn với người lớn trong họ để giữ đúng nếp nhà.

Ở cả ba tình huống, cây xanh là lựa chọn được cả quan niệm lẫn thực tế đồng thuận: làm mềm cái nhìn, giữ đất, che bụi và khói. Nên chọn cây rễ không ăn sâu, không làm nứt mộ hay móng nhà.

Mua đất có mộ hoặc sát mộ: những câu nên hỏi

Khi đất định mua có mộ trên đó hoặc ngay cạnh ranh, bạn nên hỏi rõ trước khi đặt cọc:

• Mộ là của ai, gia đình nào đang chăm sóc, họ ở đâu.
• Mộ có nằm trong diện tích đất được cấp giấy chứng nhận không, hay là phần đất riêng được trừ ra.
• Gia đình có mộ có ý định di dời không, nếu có thì ai lo thủ tục và chi phí, theo thoả thuận nào.
• Địa phương có kế hoạch quy tập mộ khu vực đó không, dự kiến khi nào.
• Gia đình có mộ cần lối đi vào tảo mộ không, lối ấy đi qua đất nào.
• Nước giếng khu vực đã từng được xét nghiệm chưa, có nguồn nước máy không.

Thoả thuận về mộ nên được ghi thành văn bản có chữ ký các bên, tốt nhất có xác nhận của chính quyền địa phương. Nhiều tranh chấp đất ở nông thôn bắt đầu từ một ngôi mộ mà người bán và người mua chỉ nói miệng với nhau.

Nhà cạnh nghĩa trang tập trung: những mùa đông người

Nghĩa trang nhân dân, nghĩa trang dòng họ thường yên tĩnh phần lớn thời gian trong năm. Những thời điểm đông người là tiết Thanh minh, khoảng cuối năm khi các gia đình đi tảo mộ, rằm tháng Bảy và các ngày giỗ. Vào những dịp này, đường vào nghĩa trang có thể kín xe, nhiều gia đình đốt vàng mã, khói và tro bay theo gió vào các nhà xung quanh.

Nếu nhà bạn nằm cạnh đường vào nghĩa trang, đó cũng là con đường của các đám tang. Nghi thức đưa tang ở mỗi vùng khác nhau, có nơi có kèn trống, có nơi rắc vàng mã dọc đường. Với gia đình mới chuyển đến, biết trước để chuẩn bị tâm lý là đủ; không cần phải coi đó là điều xui. Tôn trọng đám tang đi ngang, như tắt nhạc, tạm dừng xe nhường đường, là nếp ứng xử của người Việt từ lâu.

Về bố trí, nhà cạnh nghĩa trang nên có cửa sổ phía nghĩa trang dùng được rèm, hàng cây chắn gió mang khói, sân phơi đặt ở phía ngược lại. Nếu có giếng, đặt giếng ở phía xa nghĩa trang nhất và như đã nói ở trên, ưu tiên nước máy cho ăn uống.

Tâm lý người ở: điều không nên xem nhẹ

Người trong nhà cảm thấy thế nào khi sống gần mộ quan trọng không kém chuyện nước hay giấy tờ. Có người hoàn toàn bình thản, có người mất ngủ vì nghĩ ngợi. Trẻ nhỏ có thể sợ khi nghe người lớn kể chuyện ma. Cách tốt nhất là nói chuyện cởi mở trong nhà, giải thích với trẻ rằng đây là nơi an nghỉ của ông bà hoặc của người làng, cần được tôn trọng, không phải nơi đáng sợ.

Nếu một thành viên trong gia đình thật sự không yên lòng, việc đó cần được tính đến khi quyết định mua, chứ không nên gạt đi. Một ngôi nhà đẹp mà có người ở không ngon giấc thì không phải lựa chọn tốt cho gia đình ấy. Ngược lại, nếu cả nhà thấy bình thường, những lời kiêng nghe được từ người ngoài không nên là lý do duy nhất để bỏ một mảnh đất phù hợp.

Những nghi thức như thắp nén nhang chào hỏi khi mới về ở, giữ mộ sạch sẽ, không để rác gần khu mộ, là cách nhiều gia đình chọn để thấy yên lòng. Đó là lựa chọn văn hoá của từng nhà, không bắt buộc.

Câu hỏi thường gặp

Nhà có mộ trong vườn có sao không?

Theo phong thủy, âm trạch và dương trạch nên phân minh, nên nhiều thầy khuyên mộ ở phía sau hoặc một bên, cửa nhà không nhìn thẳng vào mộ. Ở nhiều vùng Nam Bộ, mộ ông bà trong vườn là nếp quen. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; điều cần kiểm là nước giếng.

Nhà gần nghĩa trang có ảnh hưởng nước giếng không?

Có thể có nếu giếng nông, gần và thấp hơn khu mộ, nhất là mộ mới hung táng. Nên ưu tiên nước máy, xét nghiệm nước giếng ở cơ sở có chức năng, đặt giếng ở phía cao, làm sân giếng và nắp kín.

Có được xây nhà lên chỗ có mộ cũ không?

Không nên tự ý. Mộ có chủ phải được gia đình có mộ đồng ý di dời và làm thủ tục theo quy định của địa phương. Mộ không rõ chủ cũng cần báo chính quyền địa phương để được hướng dẫn, không tự san lấp.

Cửa nhà nhìn ra nghĩa trang thì nên làm gì?

Nhiều gia đình quay cửa chính sang hướng khác, dùng rèm và cây xanh ở phía nghĩa trang. Cây vừa làm mềm cái nhìn vừa giảm khói hương, tro vàng mã vào mùa Thanh minh và rằm tháng Bảy.

Mua đất có mộ người khác cần lưu ý gì?

Hỏi rõ mộ của ai, có trong diện tích được cấp giấy không, gia đình có mộ có định di dời không, lối đi tảo mộ ở đâu và địa phương có kế hoạch quy tập không. Mọi thoả thuận nên làm thành văn bản có chữ ký và xác nhận.

Trẻ nhỏ sợ khi nhà gần mộ thì nên làm gì?

Nói chuyện nhẹ nhàng, giải thích đây là nơi an nghỉ cần được tôn trọng, tránh kể chuyện ma cho trẻ nghe. Phòng ngủ của trẻ nên đặt ở phía không nhìn ra khu mộ, có đèn ngủ dịu nếu trẻ cần.