Thượng lương là thanh gỗ nằm ngang trên cùng của bộ khung nhà gỗ, chạy dọc theo đỉnh mái; nhiều nơi miền Trung và miền Nam gọi là đòn dông. Lễ thượng lương là nghi lễ gác thanh gỗ ấy lên vị trí, được coi là mốc quan trọng nhất khi dựng nhà gỗ truyền thống, tương đương lễ cất nóc của nhà bê tông ngày nay.
Bài này giải thích vị trí và vai trò kết cấu của thượng lương, vì sao người xưa coi trọng nó, các tục đi kèm như chọn gỗ, bọc vải điều, ghi niên đại, và ý nghĩa của những dòng chữ trên thượng lương với việc nghiên cứu nhà cổ, đình làng. Nghi thức cụ thể khác nhau nhiều giữa các vùng và các phường thợ; những gì bài nêu là phần phổ biến, các ý nghĩa cát tường là quan niệm truyền thống.
Thượng lương nằm ở đâu trong bộ khung nhà
Nhà gỗ truyền thống Việt dựng theo hệ vì kèo: các cột đứng thành hàng, nối với nhau bằng xà, kẻ, bẩy, câu đầu, tạo thành từng bộ vì. Các bộ vì đứng song song, nối với nhau theo chiều dọc nhà bằng những thanh gỗ nằm ngang. Thanh nằm cao nhất, ngay ở đỉnh mái, là thượng lương. Hai chữ này có gốc Hán, "lương" là xà, "thượng" là trên; dân gian gọi nôm là đòn nóc, đòn dông.
Về kết cấu, thượng lương là chỗ hai mái dốc gặp nhau. Các thanh hoành, rui, mè và lớp ngói đều tựa một đầu vào hệ thanh ngang mà thượng lương đứng đầu. Thượng lương cong, mục hoặc lệch thì đường nóc mái võng xuống, ngói xô, nước mưa thấm vào. Vì thế từ góc nhìn của người thợ, chọn và gác thượng lương cho thẳng, cho chắc là việc hệ trọng.
Về hình ảnh, thượng lương là điểm cao nhất, chạy suốt chiều dài ngôi nhà, nối mọi gian lại với nhau. Không khó hiểu vì sao trong quan niệm dân gian, nó được ví như "xương sống" của ngôi nhà và gắn với ý nghĩa che chở, nối dõi.
Ở nhà rường Huế, nhà ba gian Bắc Bộ hay nhà gỗ Nam Bộ, cách gọi và cấu tạo vì kèo có khác nhau, nhưng thanh gỗ trên cùng ở đỉnh mái đều có mặt và đều được đối xử trang trọng hơn các thanh khác.
Vì sao lễ gác thượng lương được coi trọng
Đây là lúc bộ khung khép lại. Trước khi có thượng lương, các bộ vì đứng rời, được chống tạm. Khi thanh trên cùng gác lên, khung nhà mới thành một khối. Với người dựng nhà, đó là lúc nhẹ nhõm nhất.
Đây là công đoạn cần nhiều người nhất. Thanh gỗ dài và nặng phải được kéo lên đỉnh bằng dây và sức người. Ngày trước, họ hàng, làng xóm cùng đến giúp. Lễ thượng lương vì thế cũng là ngày hội của cộng đồng nhỏ quanh ngôi nhà.
Đây là mốc có thể ghi lại. Thượng lương là nơi trang trọng để ghi ngày tháng dựng nhà, tên chủ nhà hay một câu chúc, nên nó trở thành "giấy khai sinh" của ngôi nhà.
Đây là phần khó thay nhất. Thay cột, thay ván có thể làm từng phần; thay thượng lương gần như phải dỡ cả mái. Người xưa chọn gỗ cho thượng lương rất kỹ để nó tồn tại lâu như ngôi nhà.
Đây là biểu tượng trong quan niệm. Theo quan niệm dân gian, thượng lương gắn với sự bền vững của gia đình, nên giờ gác thượng lương thường được chọn theo lịch. Mức tin tuỳ mỗi người, nhưng cái lý thực tế phía sau là sự cẩn trọng với một bộ phận kết cấu quan trọng.
Trình tự lễ thượng lương theo cách làm phổ biến
Nghi thức chi tiết thuộc về từng phường thợ và từng gia đình. Trình tự dưới đây gom những bước thường được nhắc tới khi nói về lễ gác đòn nóc nhà gỗ.
- Chọn gỗ. Thượng lương thường được chọn từ thanh gỗ thẳng, chắc, ít mắt, cùng loại hoặc tốt hơn gỗ cột. Có nơi đánh dấu gốc và ngọn để đặt đúng chiều.
- Chọn ngày giờ. Gia đình chọn ngày giờ gác thượng lương theo lối chọn ngày mình tin, thường song song với tiến độ dựng các bộ vì.
- Bọc vải điều. Một đoạn vải đỏ được bọc hoặc buộc ở khoảng giữa thanh thượng lương. Có nơi ghi chữ lên gỗ trước khi bọc.
- Bày lễ. Mâm lễ đặt ở gian giữa, dưới vị trí sẽ gác thượng lương: hương hoa, trầu cau, xôi, gà hoặc lễ chay, rượu, nước.
- Khấn. Chủ nhà và thợ cả thắp hương. Thợ cả thường giữ vai trò chính trong phần nghi thức của nghề, chủ nhà khấn phần của gia đình.
- Kéo và gác thượng lương. Thợ dùng dây kéo thanh gỗ lên, đặt vào vị trí trên đỉnh các bộ vì, căn chỉnh, cố định.
- Chúc và thụ lộc. Có nơi thợ cả đọc lời chúc, có nơi tung bánh kẹo cho trẻ con trong xóm. Sau đó là bữa cơm chung.
Trước lễ thượng lương thường còn có lễ phạt mộc, tức nhát đẽo đầu tiên của thợ cả khi bắt đầu gia công gỗ. Hai lễ thuộc hai mốc khác nhau: phạt mộc mở đầu việc làm gỗ, thượng lương khép lại bộ khung.
Các điều kiêng quanh thượng lương và cái lý thực tế phía sau
Kiêng đặt ngược gốc ngọn. Nhiều phường thợ giữ nguyên tắc đặt gỗ đúng chiều mọc của cây, gốc về một phía đã định. Quan niệm gắn chuyện này với sự thuận theo tự nhiên; về kỹ thuật, gỗ phần gốc và phần ngọn có độ đặc khác nhau, đặt có quy ước giúp các thanh trong nhà cân với nhau và dễ kiểm tra khi sửa.
Kiêng dùng gỗ nứt, gỗ có mắt lớn làm thượng lương. Trong quan niệm, thanh gỗ nứt gắn với sự đổ vỡ. Lý do thực tế rõ hơn: vết nứt và mắt gỗ là chỗ yếu, thanh nằm ngang chịu tải lâu năm dễ võng hoặc gãy ở đó.
Kiêng người đi lại dưới khi đang kéo thượng lương. Một số nơi coi đó là điều không hay. Lý do thực tế là an toàn: dây có thể tuột, thanh gỗ nặng có thể trượt. Khu vực bên dưới phải trống trong suốt lúc kéo.
Kiêng ồn ào, cãi cọ trong lúc gác. Theo nếp xưa, giờ gác thượng lương là giờ trang nghiêm. Trên thực tế, việc kéo một thanh gỗ dài lên cao đòi hỏi người chỉ huy nói rõ, người kéo nghe rõ; sự yên lặng giúp phối hợp chính xác.
Kiêng gác lệch rồi để đó. Gác lệch thì nhiều người coi là điềm xấu và chỉnh lại ngay. Điều này trùng với yêu cầu kỹ thuật: thượng lương lệch làm đường nóc mái không thẳng, ngói xô, dột về sau. Các điều trên là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần kỹ thuật thì nên theo.
Chữ trên thượng lương: từ tục làm nhà đến tư liệu lịch sử
Nhiều ngôi nhà gỗ, đình làng, đền miếu còn lưu dòng chữ Hán hoặc chữ Nôm ghi trên thượng lương hay trên một cây xà ở gian giữa. Nội dung thường là niên hiệu, năm can chi, ngày tháng dựng, có khi kèm tên người đứng ra làm, hoặc một câu chúc ngắn. Không phải công trình nào cũng có, và chữ có thể mờ theo thời gian.
Với người nghiên cứu kiến trúc cổ, dòng chữ ấy là một trong những chứng cứ quan trọng để xác định niên đại xây dựng hoặc trùng tu. Kết hợp với phong cách chạm khắc, kỹ thuật làm mộng và tư liệu địa phương, nhà nghiên cứu có thể biết công trình được dựng hay sửa vào khoảng thời gian nào. Nhiều hồ sơ di tích ghi rõ thông tin niên đại đọc được trên thượng lương.
Cũng cần thận trọng: dòng chữ có thể ghi lần trùng tu chứ không phải lần dựng đầu tiên, và một số thanh gỗ có thể đã được thay. Vì vậy người làm nghiên cứu luôn đối chiếu nhiều nguồn chứ không dựa vào một dòng chữ duy nhất.
Với gia đình đang sở hữu nhà gỗ cũ, khi trùng tu nên chụp ảnh, ghi chép lại dòng chữ trên thượng lương trước khi tháo dỡ bất cứ phần nào. Nếu ngôi nhà có giá trị lịch sử, nên hỏi ý kiến cơ quan quản lý văn hoá địa phương hoặc người làm bảo tồn.
Thượng lương nhà gỗ và lễ cất nóc nhà bê tông
Nhiều người thắc mắc lễ thượng lương và lễ cất nóc có phải một không. Về ý nghĩa, chúng cùng là lễ báo mốc ngôi nhà có nóc; về cách làm, có những khác biệt đáng chú ý.
| Khía cạnh | Lễ thượng lương nhà gỗ | Lễ cất nóc nhà bê tông |
|---|---|---|
| Mốc công trình | Gác thanh gỗ trên cùng, khung nhà khép lại | Đổ sàn mái hoặc mái dốc bê tông cao nhất |
| Người giữ vai trò chính | Thợ cả cùng chủ nhà | Chủ nhà, thợ đứng phụ |
| Vật trung tâm | Thanh thượng lương bọc vải điều | Dải vải đỏ treo trên đỉnh công trình |
| Ghi niên đại | Thường ghi trực tiếp lên gỗ | Ít khi ghi; có nhà gắn biển kỷ niệm sau |
| Sự tham gia của cộng đồng | Cần nhiều người kéo gỗ | Ít người, chủ yếu đội thợ và máy móc |
| Rủi ro thi công | Kéo vật nặng lên cao, khung chống tạm | Đổ bê tông trên cốp pha và cây chống |
Với những ngôi nhà ngày nay làm khung bê tông nhưng có hệ mái gỗ, nhiều gia đình kết hợp cả hai: đổ bê tông xong, lắp hệ kèo gỗ, rồi làm lễ khi gác thanh nóc gỗ.
Giữ thượng lương khi sửa hoặc di dời nhà gỗ
Nhà gỗ có thể tháo dỡ và dựng lại ở nơi khác, điều mà nhà bê tông không làm được. Khi di dời hoặc đại tu, nhiều gia đình cố giữ lại thanh thượng lương cũ, vừa vì giá trị kỷ niệm, vừa vì dòng chữ trên đó. Theo quan niệm của nhiều nơi, giữ được thượng lương là giữ được "gốc" của ngôi nhà.
Về kỹ thuật, quyết định giữ hay thay thượng lương phụ thuộc tình trạng gỗ. Gỗ bị mối mọt, mục bên trong có thể vẫn nhìn ổn bên ngoài. Người thợ có kinh nghiệm sẽ gõ, khoan thăm dò, kiểm độ võng. Nếu phải thay, có thể giữ thanh cũ trong nhà như một hiện vật, hoặc chuyển dòng chữ sang thanh mới theo cách mà gia đình và người thợ thống nhất.
Khi mua bán, di dời nhà gỗ cổ, nên tìm hiểu nguồn gốc ngôi nhà. Những ngôi nhà có giá trị lịch sử có thể thuộc diện được bảo vệ theo quy định về di sản văn hoá; việc tháo dỡ, đưa đi nơi khác cần tìm hiểu kỹ quy định hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Thượng lương và đòn dông có phải là một không?
Phần lớn trường hợp, đòn dông là tên gọi dân gian của thanh gỗ trên đỉnh mái, tức thượng lương. Cách gọi khác nhau theo vùng; một số phường thợ còn phân biệt chi tiết hơn giữa các thanh gần đỉnh mái.
Vì sao bọc vải đỏ ở giữa thượng lương?
Màu đỏ trong văn hoá Việt gắn với niềm vui và may mắn, nên đoạn vải đỏ là dấu hiệu mừng cho mốc khép khung nhà. Đây là tập quán biểu tượng, cách bọc và kích thước tuỳ từng nơi.
Nhà gỗ hiện đại có cần làm lễ thượng lương không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình dựng nhà gỗ mới vẫn làm lễ vì yêu nét truyền thống; nhiều nhà khác chỉ thắp hương báo gọn. Phần quan trọng hơn là chọn gỗ tốt, xử lý chống mối và gác thanh đúng kỹ thuật.
Có nên viết chữ lên thượng lương nhà mới không?
Nếu gia đình muốn, ghi ngày dựng nhà và tên chủ nhà là một cách lưu kỷ niệm đẹp. Có thể viết bằng chữ quốc ngữ, chữ Hán hay chữ Nôm tuỳ sở thích; nên nhờ người viết chữ đẹp và dùng sơn bền.
Chữ trên thượng lương nhà cổ có luôn đáng tin về niên đại không?
Không hẳn. Dòng chữ có thể ghi năm trùng tu, và thanh gỗ có thể đã được thay. Nhà nghiên cứu thường đối chiếu với phong cách kiến trúc, kỹ thuật làm mộng và tư liệu địa phương trước khi kết luận.
Lễ thượng lương do ai đứng?
Theo cách làm phổ biến, thợ cả giữ vai trò chính trong phần nghi thức của nghề, chủ nhà khấn phần của gia đình. Nếu gia đình mượn tuổi khi khởi công thì nhiều nơi mời người ấy cùng đứng lễ.