Trước khi học phong thủy, nên nắm năm mảng nền: hệ can chi và ngũ hành của chúng, lịch âm dương cùng 24 tiết khí, phương vị đo bằng độ, cách đọc bản vẽ kiến trúc cơ bản và đặc điểm nắng gió ở Việt Nam. Phần lớn chỗ người mới vấp không nằm ở lý thuyết phong thủy mà ở những mảng nền này: tính nhầm năm, đặt nhầm hướng trên bản vẽ, nhầm bắc trên giấy với bắc thật.
Bài này tóm mỗi mảng ở mức đủ dùng, kèm cách tự kiểm. Bạn không cần thành chuyên gia lịch pháp hay kiến trúc; chỉ cần đủ vững để khi đọc tài liệu phong thủy, các phép tính và sơ đồ không còn là chỗ dễ sai.
Vì sao người mới hay vấp ở phần nền
Tài liệu phong thủy thường viết cho người đã biết can chi, đã quen la bàn và đã đọc được bản vẽ. Một câu như "nhà toạ Nhâm hướng Bính, xây năm Giáp Thìn" chứa ba lớp kiến thức nền: tên sơn trong 24 sơn, cách hiểu toạ hướng và hệ can chi của năm. Thiếu một lớp, cả câu trở nên khó hiểu và người học bắt đầu thuộc lòng thay vì hiểu.
Lỗi nền còn nguy hiểm ở chỗ nó tạo kết quả sai mà trông vẫn hợp lý. Tính cung phi bằng năm âm lịch theo Tết thay vì theo mốc mà phái đó dùng, đặt la bàn cạnh khung thép, xoay bản vẽ mà quên mũi tên chỉ bắc, mỗi lỗi đều cho ra một kết luận cụ thể, rõ ràng và sai. Người học không biết mình sai vì mọi bước sau đều làm đúng.
Dành vài tuần cho phần nền là khoản đầu tư rẻ nhất. Khi đã vững, bạn đọc tài liệu phong thủy nhanh hơn hẳn, và tự kiểm được kết quả của công cụ tra cứu hay lời người khác nói.
Can chi và ngũ hành: bảng cần thuộc
Mười thiên can và mười hai địa chi là bộ ký hiệu nền của lịch pháp và phong thủy phương Đông. Bảng dưới ghi hành và phương vị theo quy ước phổ biến trong phong thủy. Phương vị của địa chi khớp với vị trí của chúng trên vòng 24 sơn.
| Nhóm | Tên | Hành | Phương vị quy ước |
|---|---|---|---|
| Thiên can | Giáp, Ất | Mộc | Đông |
| Thiên can | Bính, Đinh | Hỏa | Nam |
| Thiên can | Mậu, Kỷ | Thổ | Trung tâm |
| Thiên can | Canh, Tân | Kim | Tây |
| Thiên can | Nhâm, Quý | Thủy | Bắc |
| Địa chi | Tý / Ngọ | Thủy / Hỏa | Bắc / Nam |
| Địa chi | Mão / Dậu | Mộc / Kim | Đông / Tây |
| Địa chi | Sửu, Dần | Thổ, Mộc | Đông Bắc |
| Địa chi | Thìn, Tỵ | Thổ, Hỏa | Đông Nam |
| Địa chi | Mùi, Thân | Thổ, Kim | Tây Nam |
| Địa chi | Tuất, Hợi | Thổ, Thủy | Tây Bắc |
Mười can ghép với mười hai chi theo cặp lẻ – lẻ, chẵn – chẵn tạo thành vòng 60, gọi là lục thập hoa giáp, bắt đầu từ Giáp Tý. Tập đếm vòng này một lần bằng tay sẽ giúp bạn hiểu vì sao năm 2024 là Giáp Thìn và năm 2026 là Bính Ngọ mà không cần tra.
Lịch âm dương và 24 tiết khí
Âm lịch Việt Nam là lịch âm dương. Tháng theo chu kỳ mặt trăng, nhưng có tháng nhuận để năm không trôi quá xa so với mùa. Ngày Tết vì thế rơi vào khoảng cuối tháng Một đến giữa tháng Hai dương lịch, mỗi năm một khác.
Tiết khí theo mặt trời. 24 tiết khí chia vòng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời thành 24 phần, mỗi phần 15 độ hoàng kinh. Vì theo mặt trời nên ngày dương lịch của tiết khí gần như cố định, chỉ xê dịch một hai ngày; ví dụ Lập Xuân thường rơi vào khoảng ngày 4 tháng Hai.
Nhiều phép tính phong thủy lấy Lập Xuân làm mốc năm. Bát trạch, Huyền không và các phép tính sao theo năm thường đổi năm tại Lập Xuân, không phải tại Tết. Người sinh trong khoảng giữa hai mốc này dễ bị tính nhầm năm, dẫn tới nhầm cung phi. Tuỳ tài liệu, có phái và có công cụ dùng mốc khác; hãy xem tài liệu nói rõ mốc nào.
Tháng trong phong thủy cũng theo tiết. Tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân, tháng Mão từ Kinh Trập, và cứ thế. Đây là lý do phi tinh tháng không đổi đúng ngày mùng một âm lịch.
Cách tự kiểm. Chọn ba ngày sinh giả định nằm sát Tết và Lập Xuân, tự xác định năm theo hai mốc, rồi so với kết quả của một công cụ tra cứu. Nếu hiểu vì sao hai mốc cho ra kết quả khác nhau, bạn đã vững phần này.
Phương vị, độ và các loại "bắc"
Phong thủy Lý khí làm việc với phương vị tính bằng độ, từ 0 độ ở hướng Bắc theo chiều kim đồng hồ đến 360 độ. Tám hướng mỗi hướng chiếm 45 độ; 24 sơn mỗi sơn 15 độ. Hướng Bắc chính giữa là 0 độ, cung Khảm trải từ 337,5 đến 22,5 độ. Thuộc cách chia này giúp bạn đọc ngay một số đo ra cung và sơn.
Cần phân biệt ba loại bắc. Bắc từ là hướng kim la bàn chỉ, bắc thật là hướng về cực Bắc địa lý, còn bắc trên bản vẽ là hướng mũi tên mà người vẽ ghi. Ở Việt Nam, độ lệch giữa bắc từ và bắc thật nhỏ, thường dưới hai độ theo các mô hình từ trường hiện hành, nên nhiều người bỏ qua; nhưng bắc trên bản vẽ có thể lệch rất nhiều nếu người vẽ chỉ ước lượng. Hầu hết tài liệu phong thủy truyền thống dùng số đo của la kinh, tức bắc từ.
Một lỗi nền khác là nhầm hướng trên sơ đồ. Sơ đồ bát quái trong nhiều sách Trung Hoa đặt Nam ở trên, ngược với bản đồ hiện đại. Khi chồng sơ đồ lên bản vẽ nhà, phải xoay theo số độ thật chứ không đặt theo chiều trang giấy.
Bài tập nhỏ để luyện: lấy một mặt bằng căn hộ ví dụ giả định có mũi tên bắc nghiêng 30 độ so với cạnh giấy. Tự kẻ tám hướng từ tâm căn hộ, rồi ghi số độ của cửa chính và cửa sổ phòng ngủ. Làm xong, đối chiếu với một người bạn hoặc với công cụ vẽ hướng; nếu hai kết quả lệch nhau cả một cung, gần như chắc chắn ai đó đã xoay nhầm chiều.
Đọc bản vẽ kiến trúc ở mức cơ bản
Người học phong thủy sẽ phải làm việc với mặt bằng nhà rất nhiều. Không cần vẽ được, nhưng cần đọc được những thứ sau:
- Mũi tên chỉ bắc và tỉ lệ bản vẽ: biết bản vẽ quay về đâu và một cạnh ô trên giấy tương ứng bao nhiêu mét thật.
- Ký hiệu cửa đi và chiều mở cánh: đường cung trên bản vẽ cho biết cánh cửa mở vào trong hay ra ngoài, quay về phía nào.
- Ký hiệu cửa sổ, vách, cột, dầm: phân biệt tường chịu lực và vách ngăn nhẹ, quan trọng khi ai đó khuyên "đục tường".
- Ba loại bản vẽ: mặt bằng nhìn từ trên xuống, mặt đứng nhìn từ ngoài vào, mặt cắt cắt ngang nhà để thấy chiều cao, cầu thang, dầm.
- Cao độ sàn và các bậc chênh: cho biết phòng nào cao, phòng nào thấp, cầu thang đi lên hướng nào.
- Vị trí thiết bị: bếp, chậu rửa, bồn cầu, bể nước, bể phốt, thường có ký hiệu riêng trên bản vẽ điện nước.
Nếu chưa quen, hãy xin bản vẽ nhà mình hoặc tải một bản mặt bằng căn hộ mẫu, rồi đi từng phòng ngoài thực tế để đối chiếu từng ký hiệu. Một buổi chiều làm việc này dạy bạn nhiều hơn đọc mười trang giải thích.
Nắng, gió và khí hậu ở Việt Nam
Nhiều quan niệm phong thủy sinh ra ở vùng ôn đới phía Bắc Trung Hoa, nơi gió lạnh mùa đông thổi từ phương Bắc và nhà quay về Nam để đón nắng ấm. Việt Nam trải dài qua nhiều đới khí hậu, nên cùng một quan niệm có thể hợp ở vùng này mà kém hợp ở vùng khác. Hiểu khí hậu giúp bạn đọc đúng ý của quan niệm thay vì áp nguyên văn.
Miền Bắc có mùa đông với gió mùa Đông Bắc lạnh, mùa hè nóng ẩm, cuối đông đầu xuân có nồm ẩm. Bắc Trung Bộ có những đợt gió Tây khô nóng mà người dân quen gọi là gió Lào. Miền Nam nóng quanh năm, có mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Ở mọi miền, nắng chiều hướng Tây là nỗi ngại chung của nhà ở, nhất là nhà ống có mặt tiền nhận trọn nắng chiều.
Khi học một quan niệm về hướng, hãy tự hỏi: ở chỗ mình ở, hướng đó đón gió gì, nắng giờ nào, mùa nào. Hướng Nam được ưa chuộng vì mùa hè đón gió mát, mùa đông tránh gió lạnh và mặt trời đi cao nên nắng không gắt vào nhà, điều này đúng với phần lớn Việt Nam. Còn một hướng được coi là tốt theo cung phi lại là hướng Tây thì cần tính chuyện che nắng, đó là bài toán kiến trúc chứ không phải chuyện kiêng kỵ.
Mười câu tự kiểm phần nền
Trước khi bước vào lý thuyết phong thủy, hãy thử tự trả lời mười câu dưới đây mà không tra. Trả lời được tám câu trở lên là bạn đã sẵn sàng.
- Năm 2027 là năm can chi gì, và vì sao?
- Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm lần lượt thuộc hành gì?
- Địa chi nào nằm ở phương Đông Nam theo vòng 24 sơn?
- Lập Xuân thường rơi vào khoảng ngày nào dương lịch?
- Một người sinh ngày 1 tháng Hai năm 1990, nếu tính năm theo Lập Xuân thì thuộc năm can chi nào?
- Số đo 220 độ thuộc hướng nào trong tám hướng?
- Bắc từ và bắc thật khác nhau thế nào?
- Trên mặt bằng, đường cung một phần tư vòng tròn cạnh ô cửa nghĩa là gì?
- Mặt cắt khác mặt bằng ở chỗ nào?
- Ở nơi bạn sống, hướng nào nhận nắng chiều gắt nhất và mùa nào có gió lạnh?
Đáp án gợi ý cho vài câu: năm 2027 là Đinh Mùi; 220 độ thuộc hướng Tây Nam; người sinh ngày 1 tháng Hai năm 1990 ở trước Lập Xuân nên tính theo năm Kỷ Tỵ. Những câu còn lại bạn kiểm bằng bảng và các phần ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học tử vi trước khi học phong thủy không?
Không cần. Tử vi và phong thủy dùng chung hệ can chi, ngũ hành, nhưng là hai lĩnh vực khác nhau. Học phong thủy nhà ở chỉ cần can chi, lịch tiết khí và phương vị; không cần lập lá số hay biết các sao của tử vi.
Vì sao năm trong phong thủy lại tính từ Lập Xuân chứ không phải Tết?
Vì nhiều phép tính phong thủy dựa trên lịch tiết khí, tức theo vị trí Mặt Trời, mà Lập Xuân là tiết mở đầu mùa xuân trong hệ này. Tết theo âm lịch thì dao động theo mặt trăng. Tuy vậy, không phải tài liệu nào cũng thống nhất, nên hãy xem tài liệu ghi rõ mốc nào.
Dùng ứng dụng la bàn trên điện thoại có cần chỉnh độ lệch từ không?
Nhiều ứng dụng cho chọn hiển thị bắc từ hoặc bắc thật. Khi học phong thủy theo la kinh, nên để chế độ bắc từ để khớp tài liệu. Ở Việt Nam độ lệch nhỏ, nhưng biết mình đang đọc loại bắc nào giúp tránh nhầm khi so với người khác.
Không đọc được bản vẽ thì có học phong thủy được không?
Học khái niệm thì được, nhưng khi áp vào nhà sẽ rất khó. Đọc bản vẽ cơ bản không khó: vài buổi đối chiếu bản vẽ với nhà thật là quen. Nếu nhà không có bản vẽ, có thể tự đo và vẽ sơ đồ bằng giấy kẻ ô.
Học can chi có cần thuộc cả vòng 60 hoa giáp không?
Không cần thuộc lòng. Chỉ cần hiểu cách ghép can với chi và biết một năm mốc, ví dụ 2024 là Giáp Thìn, là đếm ra năm bất kỳ. Nạp âm của 60 hoa giáp là phần khác, có danh mục riêng trên trang, có thể học sau.
Kiến thức khí hậu có thật sự liên quan tới phong thủy không?
Có, theo nghĩa nhiều quan niệm phong thủy nhà ở ra đời từ việc quan sát gió, nắng, nước. Đọc quan niệm cạnh dữ kiện khí hậu nơi mình ở giúp bạn hiểu lý do của nó và biết khi nào cần điều chỉnh. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn nắng và gió thì đo được.