Theo quy ước dân gian ở Việt Nam, kích thước cửa chính được đo bằng hàng 52,2 cm của thước Lỗ Ban và đo theo kiểu thông thủy, tức là khoảng lọt lòng mà người và gió thật sự đi qua. Mỗi vòng 52,2 cm chia thành tám cung, bốn cung được coi là tốt (Quý nhân, Thiên tài, Nhân lộc, Tể tướng), bốn cung được coi là xấu. Người làm nhà thường chọn chiều rộng và chiều cao lọt lòng sao cho cả hai số cùng rơi vào cung tốt.
Bài này đi theo thứ tự người thợ làm ngoài công trình: đo khoảng nào, đọc thước ra sao, chọn số ở đâu cho chắc, rồi quy ngược ra kích thước ô tường để xây. Các con số trong bài là kết quả tính theo quy ước của thước, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật. Thước Lỗ Ban là một tập quán nghề mộc và nghề xây, mức tin tuỳ mỗi gia đình; còn chuyện cửa đủ rộng cho người, xe và đồ đạc đi qua thì là chuyện thật, phải đặt lên trước.
Đo thông thủy là đo khoảng nào của cái cửa
Một bộ cửa đi gồm ba lớp: ô tường để trống khi xây, khuôn bao (khung cố định gắn vào tường) và cánh cửa. Kích thước thông thủy là khoảng trống bên trong khuôn bao khi cánh đã mở hết, đo từ mép trong khuôn bên này sang mép trong khuôn bên kia, và từ mặt sàn hoàn thiện lên mép dưới khuôn trên. Đây là khoảng người đi qua, cũng là khoảng mà quan niệm phong thuỷ coi là lối khí vào nhà, nên được chọn để đo.
Ba chỗ hay nhầm: thứ nhất là đo cả khuôn bao, gọi là đo phủ bì, ra số lớn hơn thông thủy vài chục phân; thứ hai là đo chiều cao từ mặt bê tông thô, trong khi sau đó còn lớp vữa và gạch lát dày thêm vài phân; thứ ba là đo khi cửa có ngưỡng (bậc cửa) mà không trừ phần ngưỡng. Với cửa có ngưỡng gỗ hay đá, nhiều thợ tính chiều cao thông thủy từ mặt ngưỡng lên, vì đó mới là chỗ chân người bước qua. Cách làm giữa các thợ không hoàn toàn giống nhau, nên bạn nên thống nhất với thợ từ đầu là đo từ đâu tới đâu, ghi lại thành chữ trên bản vẽ.
Với cửa cuốn, cửa kéo hay cửa trượt, khoảng thông thủy là khoảng trống lớn nhất khi cửa mở hết, không phải kích thước tấm cửa. Cửa trượt hai cánh chỉ mở được một nửa thì có người đo cả ô, có người chỉ đo phần mở; đây là chỗ các thợ còn bàn khác nhau, không có đáp án chung.
Tám cung của hàng 52,2 cm và những khoảng số an toàn
Mỗi cung dài 6,525 cm (52,2 chia 8). Bốn cung tốt không nằm rải rác ngẫu nhiên mà gom thành hai cụm liền nhau, mỗi cụm dài khoảng 13 cm. Biết điều này thì bạn chọn số nhanh hơn nhiều so với dò từng vạch:
| Vị trí trong mỗi vòng 52,2 cm | Cung | Quan niệm dân gian |
|---|---|---|
| 0 – 6,5 cm | Quý nhân | tốt |
| 6,5 – 13,1 cm | Hiểm họa | xấu |
| 13,1 – 19,6 cm | Thiên tai | xấu |
| 19,6 – 26,1 cm | Thiên tài | tốt |
| 26,1 – 32,6 cm | Nhân lộc | tốt |
| 32,6 – 39,2 cm | Cô độc | xấu |
| 39,2 – 45,7 cm | Thiên tặc | xấu |
| 45,7 – 52,2 cm | Tể tướng | tốt (liền sang Quý nhân của vòng sau) |
Đổi ra kích thước thật, các khoảng tốt cho cửa đi nằm quanh: 71,8–84,8 cm; 97,9–110,9 cm; 124,0–137,0 cm; 150,1–163,1 cm; 176,2–189,2 cm; 202,3–215,3 cm; 228,4–241,4 cm; 254,5–267,5 cm. Mỗi khoảng rộng chừng 13 cm. Để chừa sai số thi công, nên chọn số cách hai đầu khoảng ít nhất 1–2 cm, đừng chọn sát mép, vì chỉ cần lớp sơn hay ron lệch nửa phân là số đã trượt sang cung bên cạnh.
Một số cặp rộng – cao lọt lòng tính theo quy ước
Bảng dưới là kết quả tính, không phải "kích thước chuẩn". Bạn dùng nó để thấy cách chọn, còn số cuối cùng vẫn phải khớp với mặt tiền, bộ cánh và công năng nhà mình:
| Loại cửa | Rộng lọt lòng | Cao lọt lòng | Cung theo hàng 52,2 cm |
|---|---|---|---|
| Cửa đi một cánh | 81 cm | 213 cm | Nhân lộc – Quý nhân |
| Cửa một cánh rộng | 107 cm | 213 cm | Quý nhân – Quý nhân |
| Cửa hai cánh nhỏ | 126 cm | 213 cm | Thiên tài – Quý nhân |
| Cửa hai cánh | 133 cm | 233 cm | Nhân lộc – Thiên tài |
| Cửa hai cánh rộng | 155 cm | 240 cm | Tể tướng – Nhân lộc |
| Cửa bốn cánh | 180 cm | 255 cm | Thiên tài – Tể tướng |
| Cửa bốn cánh rộng | 235 cm | 260 cm | Nhân lộc – Tể tướng |
Cửa chính nhà phố hay chọn chiều cao 2,13 m hoặc 2,33 m vì hai số này vừa rơi vào cung tốt, vừa khớp với tấm cánh làm sẵn của nhiều xưởng. Khi trần tầng một cao, nhiều nhà làm thêm ô kính hoặc ô thoáng phía trên cửa; phần đó thường được tính riêng, không cộng vào chiều cao thông thủy của cánh. Hỏi rõ xưởng làm cửa xem bộ cánh của họ đo theo cách nào để tránh hai bên mỗi người hiểu một kiểu.
Từ số lọt lòng quy ra kích thước ô tường khi xây
Sai lầm đắt nhất là xây ô tường theo con số đẹp, rồi lắp khuôn vào thì khoảng lọt lòng hụt mất cả chục phân. Làm ngược từ trong ra ngoài thì không bị:
- Chốt kích thước thông thủy rộng và cao, ghi rõ "lọt lòng, tính từ mặt sàn hoàn thiện" trên bản vẽ.
- Hỏi xưởng làm cửa bề rộng mặt khuôn bao mỗi bên và độ dày khuôn trên. Ví dụ giả định: mặt khuôn mỗi bên 5 cm, khuôn trên 5 cm.
- Cộng thêm khe chèn giữa khuôn và tường để căn chỉnh, chèn vữa hoặc keo bọt; ví dụ giả định mỗi bên 1 cm.
- Tính ô tường: rộng = lọt lòng + 2 × (mặt khuôn + khe chèn). Với cửa lọt lòng 133 cm thì ô tường khoảng 133 + 2 × 6 = 145 cm.
- Tính chiều cao ô từ mặt sàn thô: cao = lọt lòng + khuôn trên + khe chèn + độ dày lớp lát nền dự kiến. Ví dụ giả định 233 + 5 + 1 + 5 = 244 cm.
- Khi lắp khuôn xong, đo lại lọt lòng một lần trước khi trát hoàn thiện, lúc còn chỉnh được.
Nếu cửa có ngưỡng, cộng thêm chiều cao ngưỡng vào phép tính chiều cao. Với cửa nhôm hệ hay cửa thép làm sẵn, xưởng thường có bảng quy đổi riêng; bạn chỉ cần đưa họ con số lọt lòng và để họ tính ô chờ.
Khi con số đẹp va với công năng
Xe máy và đồ đạc. Nhà phố Việt Nam hay dắt xe máy vào tầng một, nên cửa chính cần đủ rộng để dắt xe và quay đầu. Một cửa một cánh 81 cm hợp cho phòng ngủ nhưng chật cho cửa chính; nhiều nhà chọn hai cánh từ khoảng 1,26 m trở lên. Tủ lạnh hai cánh, sofa, đàn piano cũng phải đi qua cửa này ít nhất một lần.
Người già và người đi xe lăn. Các hướng dẫn về nhà ở dễ tiếp cận thường khuyên cửa đi lọt lòng không nhỏ hơn khoảng 90 cm. Trớ trêu là 90 cm lại rơi vào cung Cô độc của hàng 52,2. Nếu trong nhà có người cần xe lăn, chọn lên khoảng 100–110 cm là vừa rộng hơn vừa nằm trong khoảng tốt theo quy ước.
Cửa chống cháy và lối thoát. Nhà ở riêng lẻ kết hợp kinh doanh hoặc cho thuê nhiều phòng có thể phải theo yêu cầu về lối thoát nạn và chiều mở cửa của quy định phòng cháy. Khi quy định và thước Lỗ Ban đá nhau, quy định đi trước; thước chỉ dùng để chọn trong phạm vi quy định cho phép.
Tỉ lệ mặt tiền. Một cửa quá cao so với chiều cao tầng hoặc quá hẹp so với mặt tiền nhìn sẽ lạc. Kiến trúc sư thường chọn tỉ lệ trước rồi mới nhích vài phân cho rơi vào cung tốt, thay vì làm ngược lại.
Cửa đã làm xong mà rơi vào cung xấu thì làm gì
Trước hết, đo lại cho đúng. Rất nhiều trường hợp gia chủ hoảng vì đo phủ bì hoặc đo từ nền thô, trong khi khoảng lọt lòng thật lại rơi vào cung khác. Đo ít nhất ba điểm (hai bên và giữa) vì khuôn có thể lệch vài milimét.
Nếu vẫn lệch, có những cách chỉnh nhẹ không phải đục tường: ốp thêm nẹp gỗ hoặc nẹp nhôm vào mặt trong khuôn để thu hẹp lọt lòng một hai phân; nâng nhẹ ngưỡng cửa; với cửa nhôm kính có thể thay khung bao dày hơn. Những cách này tốn ít và không làm yếu kết cấu. Đục rộng ô tường thì phải xét lanh tô (dầm nhỏ phía trên cửa), nhất là với nhà phố tường chịu lực hoặc nhà đã ở lâu năm; việc này nên có thợ hoặc kỹ sư xem trước.
Cũng có nhiều gia đình chọn để nguyên. Thước Lỗ Ban là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; một cửa rộng rãi, đóng mở êm, an toàn và kín mưa có giá trị thật với người ở hơn một con số trên thước. Điều không nên làm là phá đi làm lại cả bộ cửa chỉ vì lời một người nói, hoặc mua thêm vật phẩm đắt tiền để "hoá giải" một con số.
Những lỗi đo hay gặp ngoài công trình
Đa phần chuyện "cửa phạm cung xấu" bắt nguồn từ đo sai chứ không phải chọn sai. Trước khi kết luận, bạn soát qua danh sách này:
- Đọc nhầm hàng trên thước dây: thước bán ở Việt Nam in ba hàng, hàng 52,2 cm thường nằm ở trên cùng, hàng 42,9 cm ở giữa và hàng 38,8 cm ở dưới; nhiều thước in khác thứ tự, cần đọc chữ ghi ở đầu hàng.
- Thước dây in sai hoặc bị giãn sau thời gian dùng; so với một thước thép thường xem vạch 1 m có khớp không.
- Làm tròn số: thợ báo "một mét ba" nhưng thực tế là 1,27 m hay 1,33 m sẽ rơi vào hai cung khác nhau.
- Quên lớp hoàn thiện: gạch lát, sàn gỗ, đá ốp khuôn đều làm thay đổi số đo cuối cùng.
- Dùng ứng dụng điện thoại có thước Lỗ Ban nhưng chọn nhầm loại thước hoặc nhầm đơn vị milimét với centimet.
- Đo cánh cửa thay vì đo khoảng lọt lòng; cánh cửa luôn to hơn khoảng lọt lòng vì phải chồm lên khuôn.
Một cách làm gọn: ghi kích thước thông thủy dự kiến lên tường bằng bút chì ngay cạnh ô cửa khi thợ đang xây, kèm chữ "lọt lòng". Ai đi qua cũng thấy và hỏi lại được trước khi quá muộn.
Câu hỏi thường gặp
Cửa chính nên rộng bao nhiêu theo thước Lỗ Ban?
Không có một số duy nhất. Theo quy ước, bất kỳ chiều rộng lọt lòng nào rơi vào bốn cung Quý nhân, Thiên tài, Nhân lộc, Tể tướng của hàng 52,2 cm đều được coi là tốt. Với nhà phố, các khoảng 124–137 cm và 150–163 cm hay được dùng cho cửa hai cánh, nhớ chừa 1–2 cm ở hai đầu khoảng.
Đo cửa sổ có dùng thước 52,2 cm không?
Có. Cửa sổ, ô thoáng, lỗ cửa không có cánh đều là khoảng rỗng nên người theo quy ước thường đo bằng hàng 52,2 cm, cũng theo kiểu lọt lòng. Còn bệ cửa sổ, tường xây đặc, bậc thềm là khối đặc thì nhiều thợ đo bằng hàng 42,9 cm.
Chiều cao cửa chính 2,2 m có được không?
Theo hàng 52,2 cm, 220 cm rơi vào cung Hiểm họa, nên người theo quy ước thường nhích xuống khoảng 210–213 cm hoặc lên khoảng 230–240 cm. Đây là quan niệm; nếu bạn không đặt nặng chuyện này thì 2,2 m vẫn là chiều cao dùng tốt về công năng.
Cửa cuốn trước nhà có cần đo theo thước Lỗ Ban không?
Nhiều gia đình đo khoảng mở của cửa cuốn theo hàng 52,2 cm như một cửa đi, vì đó cũng là lối vào. Cách đo là khoảng trống lớn nhất khi cuốn hết, giữa hai ray và từ nền lên mép dưới hộp cuốn. Không có quy định bắt buộc nào ở đây, chỉ là tập quán.
Đo thông thủy và đo phủ bì chênh nhau bao nhiêu?
Tuỳ khuôn bao. Với khuôn gỗ hoặc thép thông dụng, mỗi bên khuôn chiếm khoảng vài phân, cộng hai bên và khe chèn thì phủ bì thường lớn hơn lọt lòng chừng 10–15 cm theo chiều rộng. Vì vậy đo nhầm là đủ để đổi cung.
Có nên dùng ứng dụng thước Lỗ Ban trên điện thoại?
Dùng được để tra nhanh khi bạn đã có số đo bằng thước thật. Ứng dụng không đo thay được; nó chỉ cho biết một con số rơi vào cung nào. Kiểm lại xem ứng dụng đang để hàng 52,2, 42,9 hay 38,8 cm và đơn vị là centimet hay milimét.