Theo tập quán, chiều rộng cổng được đo lọt lòng giữa hai trụ bằng hàng 52,2 cm của thước Lỗ Ban, giống cửa chính; còn trụ cổng, mái cổng và tường hai bên là khối đặc nên nhiều thợ đo bằng hàng 42,9 cm. Với cổng cho ô tô vào, các khoảng lọt lòng rơi vào cung tốt hay được chọn là khoảng 2,30–2,40 m, 2,56–2,66 m, 2,82–2,92 m và 3,08–3,18 m.
Cổng khác cửa chính ở chỗ nó phải phục vụ xe, phải chịu gió và mưa ngoài trời, và nằm sát ranh giới với đường chung. Vì vậy chọn kích thước cổng nên đi theo thứ tự: cổng cần cho cái gì đi qua, cánh mở về đâu, trụ có chịu nổi cánh không, rồi mới nhích vài phân cho hợp thước. Các con số trong bài là tính theo quy ước dân gian; mức tin tuỳ mỗi gia đình.
Cổng đo khác cửa chính ở những điểm nào
Cửa chính có khuôn bao bốn phía nên khoảng lọt lòng rõ ràng. Cổng thì thường chỉ có hai trụ và cánh, phía trên để trống hoặc có mái. Chiều rộng lọt lòng là khoảng cách giữa hai mặt trụ (hoặc hai mép bản mã gắn bản lề, nếu bản mã nhô ra) khi cánh đã mở hết. Với cổng không có mái hay dầm ngang phía trên, không tồn tại chiều cao thông thủy; khi đó nhiều thợ chỉ xét chiều rộng, còn chiều cao cánh và trụ đo theo hàng 42,9 cm như khối đặc.
Với cổng có mái, chiều cao lọt lòng là từ mặt sân hoàn thiện lên mép dưới dầm hoặc mái. Chiều cao này ngoài chuyện thước còn phải đủ cho xe đi qua: xe bán tải chở hàng, xe chở vật liệu khi sửa nhà, có khi cả xe cứu thương. Một mái cổng thấp trông ấm cúng nhưng hay bị xe cao va vào.
Điểm khác thứ ba là cánh cổng nặng và đứng ngoài gió. Cánh càng rộng, bản lề và trụ càng phải chắc. Chọn cổng rộng thêm 26 cm chỉ để sang cụm số tốt tiếp theo có thể kéo theo trụ to hơn, móng sâu hơn, hoặc phải chia ba cánh thay vì hai cánh.
Cuối cùng, cổng nằm ở ranh giới đất nên vị trí trụ phải đúng mốc giới. Trụ xây lấn sang đất công hay đất hàng xóm vài phân là chuyện tranh chấp kéo dài nhiều năm; nên đo lại mốc trước khi đổ móng trụ, nhất là với lô đất mới tách thửa hoặc đất chưa từng xây tường rào.
Khoảng lọt lòng cổng tính theo hàng 52,2 cm
Các khoảng dưới đây là cụm cung tốt (Thiên tài – Nhân lộc hoặc Tể tướng – Quý nhân), đã chừa khoảng một centimet ở hai đầu để bù sai số thi công:
| Khoảng lọt lòng | Cung | Hợp cho |
|---|---|---|
| 0,99 – 1,10 m | Tể tướng – Quý nhân | cổng phụ đi bộ, dắt xe đạp |
| 1,25 – 1,36 m | Thiên tài – Nhân lộc | cổng nhỏ dắt xe máy |
| 2,30 – 2,40 m | Thiên tài – Nhân lộc | ô tô con đi thẳng vào, ngõ rộng |
| 2,56 – 2,66 m | Tể tướng – Quý nhân | ô tô con, có khoảng dư hai bên |
| 2,82 – 2,92 m | Thiên tài – Nhân lộc | ô tô phải rẽ từ ngõ vào |
| 3,08 – 3,18 m | Tể tướng – Quý nhân | ô tô rẽ gắt, xe bán tải |
| 3,34 – 3,44 m | Thiên tài – Nhân lộc | cổng rộng nhà vườn, hai xe |
| 3,60 – 3,70 m | Tể tướng – Quý nhân | cổng lớn, xưởng nhỏ |
Cột "hợp cho" là gợi ý thô. Một ô tô con thông dụng rộng khoảng 1,7–1,9 m chưa kể gương; đi thẳng vào thì cổng 2,3–2,4 m là vừa, nhưng nếu ngõ trước cổng hẹp và xe phải rẽ vuông góc thì cần rộng hơn đáng kể. Cách chắc nhất là cho xe thật của gia đình thử vào ra trên mặt bằng đã vạch phấn trước khi xây trụ.
Cổng một cánh, hai cánh, cổng trượt, cổng xếp: đo thế nào
Cổng hai cánh đều. Đo tổng lọt lòng giữa hai trụ. Mỗi cánh rộng chừng nửa lọt lòng cộng phần chồm lên trụ. Cánh rộng quá 1,5 m mỗi bên thì nên tính bản lề và bánh xe đỡ.
Cổng hai cánh lệch (cánh lớn, cánh nhỏ). Rất phổ biến ở nhà phố: hằng ngày chỉ mở cánh nhỏ cho người và xe máy, khi có ô tô mới mở cả hai. Theo quy ước, nhiều người đo cả tổng lọt lòng lẫn khoảng mở của riêng cánh nhỏ, vì đó là lối đi dùng thường xuyên nhất.
Cổng trượt. Lọt lòng là khoảng trống khi cánh đã trượt hết. Cần một đoạn tường hoặc hàng rào dài ít nhất bằng chiều rộng cánh để cánh nằm khi mở, và một đường ray phẳng, thoát nước tốt, không bị đất cát lấp.
Cổng xếp, cổng kéo. Khi xếp gọn, các lá cổng chiếm một khoảng ở mép trụ; lọt lòng thật nhỏ hơn khoảng giữa hai trụ. Đo sau khi xếp hết.
Cổng có cửa phụ trổ trên cánh. Cửa nhỏ trổ ngay trên cánh lớn cho người đi bộ thì nhiều thợ đo riêng lọt lòng cửa phụ, không gộp với cổng lớn.
Trụ cổng, mái cổng: dùng hàng 42,9 cm và đừng quên kết cấu
Trụ và mái là khối đặc, người theo quy ước thường chọn số rơi vào các cung Tài, Nghĩa, Quan, Bản. Một vài kết quả tính để bạn hình dung:
- Chiều cao trụ 2,40 m rơi vào cung Quan; 2,60 m rơi vào cung Tài; 2,80 m rơi vào cung Quan; 2,50 m và 2,70 m rơi vào cung xấu (Hại, Ly).
- Tiết diện trụ xây gạch hay gặp khoảng 22–33 cm hoặc 33–44 cm mỗi cạnh tuỳ chiều cao và độ nặng của cánh; chọn trong khoảng đó rồi nhích cho hợp cung nếu muốn.
- Mái cổng (mái ngói, mái bê tông dán ngói) cao hơn trụ, đo tổng chiều cao từ sân đến đỉnh mái.
- Trụ cao và mảnh mà treo cánh sắt đặc nặng dễ bị nghiêng, nứt chân sau vài mùa mưa; cần móng và cốt thép đúng, nhất là khi cánh rộng trên 1,5 m.
- Bản lề, chốt và khoá nên được gắn vào bản mã chôn sẵn trong trụ, không khoan nở vào gạch.
Thước giúp chọn giữa vài phương án, còn trụ có đứng vững hay không là chuyện của kết cấu. Khi trụ đỡ mái bê tông, người thợ hoặc kỹ sư nên tính móng và thép; đừng để con số đẹp quyết định kích thước một cấu kiện chịu lực.
Cánh cổng mở vào sân hay mở ra ngoài
Quan niệm phổ biến cho rằng cánh cổng mở vào trong là "đón" vào nhà, mở ra ngoài là "đẩy" ra. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Điều đáng chú ý là lý do thực tế gần như luôn ủng hộ cùng một hướng: cổng mở vào trong không lấn ra đường, vỉa hè hay lối đi chung, không va người đi đường, không cản xe khác.
Ở đô thị, việc cánh cổng mở ra chiếm phần đất công hoặc lối đi chung có thể vi phạm quy định về quản lý trật tự xây dựng và gây tranh chấp với hàng xóm. Quy định cụ thể khác nhau giữa các địa phương, nên khi làm cổng mới hãy hỏi cán bộ xây dựng phường, xã hoặc đọc quy chế quản lý kiến trúc của nơi mình ở.
Nếu sân trong quá ngắn để cánh mở vào mà xe vẫn đỗ được, cổng trượt hoặc cổng xếp là cách giải quyết gọn. Nhà có sân dốc lên phía nhà thì cánh mở vào có thể quẹt mặt sân; cần kiểm tra độ dốc và khe hở dưới cánh trước khi chốt.
Những lỗi về cổng lộ ra sau vài mùa mưa
Cổng là bộ phận chịu thời tiết nhiều nhất của ngôi nhà. Phần lớn rắc rối không đến từ con số trên thước mà từ những chi tiết bị xem nhẹ lúc làm:
- Cánh võng, quẹt đất. Cánh rộng mà khung thép mảnh, không có thanh giằng chéo, sau một thời gian sẽ xệ xuống phía đầu tự do. Cánh rộng nên có bánh xe đỡ hoặc khung giằng ngay từ đầu.
- Trụ nghiêng, nứt chân. Thường do móng trụ nông, đặt trên đất đắp chưa lún hết, hoặc trụ mảnh mà treo cánh nặng. Vết nứt chéo ở chân trụ là dấu hiệu nên mời thợ xem.
- Ray cổng trượt bị kẹt. Ray đặt thấp hơn mặt sân thành rãnh hứng cát và nước. Ray nên cao hơn mặt sân một chút và có chỗ thoát nước.
- Nước mưa dồn vào cổng. Sân dốc về phía cổng thì nước từ trong sân chảy ra đường, còn đường cao hơn sân thì nước đường tràn vào. Cao độ mặt sân so với mặt đường nên được tính trước khi đổ nền, vì đường phố hay được nâng cốt theo năm tháng.
- Bản lề, khoá gỉ. Mối hàn và bản lề không được sơn chống gỉ kỹ là chỗ hỏng đầu tiên, nhất là ở vùng ven biển.
Nếu phải chọn giữa thêm vài phân cho đúng cung và thêm một thanh giằng, một lớp sơn chống gỉ, thì phần sau đem lại nhiều lợi ích thấy được hơn. Người theo quy ước hoàn toàn có thể làm cả hai, vì chênh lệch chỉ vài phân.
Trình tự chốt kích thước cổng khi xây mới
Làm theo thứ tự này để không phải đập trụ làm lại:
- Liệt kê thứ phải đi qua cổng: số xe máy, có ô tô hay không, loại ô tô, xe chở hàng khi sửa nhà.
- Đo chiều rộng ngõ hoặc đường trước cổng, xác định xe đi thẳng vào hay phải rẽ.
- Vạch phấn vị trí hai trụ trên nền, cho xe thật thử vào ra một lần.
- Chọn khoảng lọt lòng trong bảng khoảng tốt, lấy số ở giữa khoảng.
- Chọn kiểu cổng (hai cánh đều, lệch, trượt, xếp) theo chiều sâu sân và chiều dài tường hai bên.
- Chốt tiết diện, chiều cao trụ theo tải trọng cánh; nếu muốn, nhích chiều cao cho hợp hàng 42,9 cm.
- Ghi tất cả kích thước lọt lòng lên bản vẽ và đưa cho cả thợ xây lẫn xưởng làm cổng cùng một bản.
Phần lớn chuyện cổng phải làm lại không phải vì sai cung, mà vì thợ xây và xưởng cổng hiểu "rộng 2,6 m" theo hai cách: một bên tính giữa hai mặt trụ, một bên tính cả bản mã.
Câu hỏi thường gặp
Cổng nhà rộng bao nhiêu thì ô tô vào được?
Với ô tô con đi thẳng vào, lọt lòng khoảng 2,3–2,4 m là đủ dùng; nếu xe phải rẽ từ ngõ hẹp vào thì thường cần 2,8–3,2 m hoặc hơn. Con số thật phụ thuộc chiều rộng ngõ, loại xe và tay lái, nên thử bằng xe thật trên mặt bằng đã vạch phấn.
Đo cổng bằng thước Lỗ Ban hàng nào?
Chiều rộng lọt lòng giữa hai trụ thường đo bằng hàng 52,2 cm vì đó là khoảng rỗng, lối đi. Trụ, mái cổng, tường rào là khối đặc nên nhiều thợ đo bằng hàng 42,9 cm. Một số người chỉ xét chiều rộng lọt lòng và bỏ qua các phần còn lại.
Cổng 2,5 m có tốt không?
Theo hàng 52,2 cm, 250 cm rơi vào cung Thiên tặc nên người theo quy ước thường chọn 2,4 m hoặc khoảng 2,56–2,66 m. Về công năng, 2,5 m vẫn đủ cho ô tô con đi thẳng vào; nếu không đặt nặng quy ước thì đây không phải con số có vấn đề.
Cổng có cần làm mái không?
Không bắt buộc. Mái cổng che mưa cho người đứng mở khoá, làm điểm nhấn kiến trúc và là kiểu truyền thống của nhiều vùng nông thôn. Nhược điểm là giới hạn chiều cao xe và cần trụ, móng chắc hơn. Nhà phố thường bỏ mái hoặc dùng mái nhẹ.
Cổng trượt có hợp phong thủy không?
Không có quy tắc nào cấm cổng trượt. Theo cách nhìn của nhiều người làm nghề, cổng trượt còn có ưu điểm là không lấn ra đường và không cần sân sâu. Khoảng lọt lòng khi trượt hết vẫn có thể chọn theo hàng 52,2 cm như cổng cánh.
Cửa cổng và cửa chính có cần cùng cung không?
Không có yêu cầu đó. Mỗi lối mở được chọn kích thước riêng. Người theo quy ước chỉ cần mỗi khoảng lọt lòng rơi vào cung tốt của hàng 52,2 cm; còn chiều rộng cổng và cửa chính thường khác hẳn nhau vì phục vụ việc khác nhau.