Khí khẩu là "miệng" để khí vào nhà — trong hầu hết trường hợp chính là cửa chính; môn, chủ, táo là ba yếu tố cốt lõi của nhà ở theo nhiều sách dương trạch: môn là cửa chính, chủ là phòng hoặc giường của chủ nhà, táo là bếp. Ba thuật ngữ này hay đi cùng nhau vì nhiều trường phái, nhất là Bát trạch, xét quan hệ giữa cửa, phòng chủ và bếp để đánh giá một ngôi nhà.
Lý do ba chỗ này được coi trọng khá dễ hiểu ngay cả khi không theo phong thủy: cửa là nơi mọi người và không khí ra vào, phòng ngủ là nơi ở lâu nhất, bếp là nơi có lửa, có khí đốt, có mùi. Bài này giải nghĩa từng thuật ngữ, nêu những chỗ các sách hiểu khác nhau, và đi kèm điều nên xét về mặt công năng, an toàn.
Khí khẩu: vì sao cửa chính được gọi là miệng
Theo quan niệm phong thủy, khí đi theo gió và theo dòng người, nên chỗ mở lớn nhất, nơi người ra vào nhiều nhất của ngôi nhà là chỗ khí vào. Người ta ví ngôi nhà như cơ thể, cửa chính như cái miệng, nên gọi là khí khẩu, đôi khi gọi là nạp khí khẩu, tức chỗ nạp khí.
Với nhà phố, khí khẩu gần như chắc chắn là cửa chính mặt tiền. Với nhà vườn, có người lấy cổng ngõ làm khí khẩu của cả khuôn viên, cửa nhà chính là khí khẩu của ngôi nhà. Với chung cư, các ý kiến khác nhau: có người lấy cửa căn hộ, có người lấy ban công hoặc cửa sổ lớn vì đó mới là chỗ gió và ánh sáng vào nhiều nhất. Không có cách nào đúng tuyệt đối; điều quan trọng là người tư vấn nói rõ mình dùng cách nào.
Về thực tế, cửa chính là nơi quyết định nhiều thứ cụ thể: gió lùa vào nhà, mưa hắt, bụi, tiếng ồn, an ninh, ánh sáng buổi sáng hay buổi chiều. Vì vậy dù bạn có theo phong thủy hay không, việc chọn vị trí, kích thước, chiều mở của cửa chính vẫn đáng được cân nhắc kỹ hơn mọi cánh cửa khác trong nhà.
Môn, chủ, táo: ba yếu tố và các cách hiểu
Ba chữ này được nhắc nhiều qua sách Dương trạch tam yếu, một sách dương trạch phổ biến đời Thanh, và được nhiều người hành nghề dùng lại. Mỗi chữ có hơn một cách hiểu.
| Yếu tố | Nghĩa chữ | Cách hiểu phổ biến | Cách hiểu khác |
|---|---|---|---|
| Môn | Cửa | Cửa chính của ngôi nhà | Cổng của khuôn viên; cửa căn hộ trong chung cư |
| Chủ | Chủ, chính | Phòng ngủ hoặc giường của chủ nhà | Gian chính, phòng sinh hoạt chung lớn nhất |
| Táo | Bếp lò | Vị trí bếp nấu | Hướng của bếp (táo môn), tức chỗ cấp lửa |
Sự khác nhau trong cách hiểu chữ "chủ" là chỗ dễ gây tranh cãi nhất. Nhà xưa thường có một gian chính rõ ràng, nhà nay thì phòng ngủ chính có khi ở tầng ba, xa hẳn cửa và bếp. Người mới đọc sách nên ghi chú cách hiểu của từng tác giả, không nên trộn lẫn. Ví dụ giả định: một sách xét chữ chủ là phòng ngủ tầng ba, một sách xét là phòng khách tầng trệt; cùng một ngôi nhà, hai sách có thể cho hai kết luận khác hẳn, mà không ai trong hai sai về logic của chính mình.
Quan niệm về quan hệ giữa môn, chủ, táo
Môn và chủ cùng nhóm. Theo phái Bát trạch, nhà được chia thành Đông tứ trạch và Tây tứ trạch; cửa chính và phòng chủ được khuyên nằm ở các phương cùng nhóm với nhau và hợp với cung phi của chủ nhà. Đây là quan niệm của trường phái; mức tin tuỳ mỗi người.
Táo đặt ở chỗ "hung", hướng về chỗ "cát". Câu "toạ hung hướng cát" cho bếp được nhắc rất nhiều: thân bếp đặt ở phương được coi là xấu để "đè" cái xấu, miệng bếp hướng về phương tốt. Chi tiết về cách đặt bếp có bài riêng ở mục bếp.
Môn không đối thẳng táo. Nhiều sách khuyên đứng ở cửa chính không nhìn thẳng thấy bếp. Lý do thực tế: gió từ cửa thổi thẳng vào bếp làm lửa chập chờn, mùi bếp bay thẳng ra cửa, khách vào nhà thấy ngay khu nấu nướng.
Đường đi giữa ba chỗ nên mạch lạc. Một số người hành nghề chú ý thêm lối đi nối cửa, bếp và phòng chủ: không nên phải đi vòng vèo, qua phòng người khác mới tới bếp. Về thực tế, đây chính là bài toán giao thông trong nhà mà kiến trúc sư nào cũng phải giải: đi lại ngắn, ít chồng chéo, ít va chạm giữa khách và người nhà.
Chủ cần yên tĩnh, kín đáo. Phòng của chủ nhà nên ở chỗ ít người qua lại, không ngay cạnh cửa chính. Về thực tế, đây là yêu cầu cho giấc ngủ và riêng tư, hợp với mọi cách thiết kế hiện đại.
Khí khẩu và chiều mở, kích thước cửa
Quan niệm "nạp khí" khiến nhiều người hành nghề khuyên cửa chính nhà ở nên mở vào trong, như vòng tay đón vào. Ở nhà ở thông thường, cửa mở vào trong cũng tiện vì không chiếm vỉa hè, không va vào người đi đường. Tuy vậy, với nhà kinh doanh đông người, nhiều quy định an toàn yêu cầu cửa thoát nạn mở theo chiều thoát ra ngoài. Khi hai yêu cầu này khác nhau, quy định an toàn phải được ưu tiên.
Về kích thước, sách và người hành nghề hay nhắc tới thước Lỗ Ban với các cung tốt xấu. Đây là quy ước dân gian, có bài riêng ở mục cửa chính. Với khí khẩu, ý chung của nhiều trường phái là cửa cân xứng với ngôi nhà: nhà lớn mà cửa quá nhỏ thì tối, bí; nhà nhỏ mà cửa quá to thì gió lùa, khó giữ nhiệt và an ninh.
Một chi tiết thường bị bỏ qua là bậc cửa và ngưỡng cửa. Nhà xưa hay có ngưỡng gỗ cao, vừa chặn nước, chặn gió lùa sát sàn, vừa tạo ranh giới trong ngoài. Nhà nay bỏ ngưỡng cho tiện xe lăn, xe đẩy, thì nên có rãnh thu nước và gioăng chặn gió ở chân cửa. Cả hai cách đều phục vụ cùng một mục đích: cửa vào phải đón người mà không đón nước.
Táo môn: tranh luận về hướng bếp thời bếp ga, bếp từ
Bếp lò ngày xưa có một cửa nạp củi, rơm, gọi là táo môn hay miệng bếp. Hướng của bếp được tính theo hướng miệng lò ấy. Khi chuyển sang bếp ga, bếp điện, bếp từ, không còn miệng lò, nên người hành nghề chia thành nhiều ý kiến: có người lấy hướng của núm vặn, có người lấy hướng lưng người đứng nấu, có người lấy hướng nguồn cấp điện hoặc ống ga.
Mỗi cách có lập luận riêng, và sách cổ không thể trả lời trực tiếp vì chưa có bếp hiện đại. Khi nghe hai người nói hai kiểu về hướng bếp nhà mình, thường không phải ai đó sai, mà là họ đang dùng hai quy ước khác nhau. Bạn chỉ cần hỏi lại: hướng bếp đang được tính theo cái gì.
Điều chắc chắn hơn mọi quy ước là các yêu cầu an toàn: bếp ga không đặt sát cửa sổ có gió lùa mạnh, có hút mùi hoặc thông gió tốt, bình ga đặt chỗ thoáng, có van an toàn, không để vật dễ cháy cạnh bếp. Bếp từ, bếp điện cần đường điện riêng, đủ công suất. Đây là những điều đáng ưu tiên trước khi bàn tới hướng.
Kiểm tra môn, chủ, táo theo công năng
Ví dụ giả định: bạn đang xem bản vẽ một căn nhà phố ba tầng. Dưới đây là danh sách xét ba yếu tố theo góc công năng, có thể làm song song với ý kiến phong thủy:
- Môn: cửa chính có mái che mưa không, có bậc thềm chống nước tràn không, cánh cửa mở vào trong hay ra ngoài, có bị cầu thang lao thẳng xuống cửa không, đứng ngoài nhìn thấu tới tận cửa sau không.
- Chủ: phòng ngủ chính có cửa sổ thông gió không, có bị nắng chiều chiếu thẳng không, có nằm ngay trên gara hay ngay cạnh tường giáp đường ồn không, giường có tựa vào tường đặc không.
- Táo: bếp có cửa sổ hoặc hút mùi đi ra ngoài trời không, có ở ngay dưới nhà vệ sinh tầng trên không, có cách xa bàn thờ và phòng ngủ đủ để mùi, khói không lan, bình ga đặt ở đâu.
- Liên hệ ba chỗ: từ cửa vào có đi xuyên qua khu bếp mới tới cầu thang không, mùi bếp có bay theo cầu thang lên phòng ngủ không.
Nếu một nhận định phong thủy về môn, chủ, táo trùng với một vấn đề công năng trong danh sách trên, đó là chỗ đáng sửa trước. Nếu nhận định chỉ dựa vào phương vị mà không có vấn đề công năng nào, việc theo hay không là lựa chọn cá nhân; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Những thuật ngữ gần nghĩa hay gặp
Ngoài khí khẩu và môn, chủ, táo, sách dương trạch còn có một số thuật ngữ gần nghĩa. "Môn lộ" là lối đi dẫn tới cửa chính; lối đi thẳng tắp, dài, hẹp được coi là "xung", lối đi uốn nhẹ được coi là dịu. "Xuyên đường" hay "xuyên tâm" chỉ trường hợp cửa trước thẳng hàng cửa sau, gió đi một mạch qua nhà. "Nội khí khẩu" là cách một số người gọi cửa các phòng bên trong, phân biệt với cửa chính.
Một thuật ngữ khác hay gặp là "trạch chủ", tức người chủ của ngôi nhà, thường là người trụ cột hoặc người đứng tên. Khi phái Bát trạch nói "hợp với trạch chủ", họ đang so cung phi của người này với hướng nhà. Trong gia đình nhiều thế hệ, chọn ai làm trạch chủ là câu hỏi mà các thầy trả lời khác nhau; đó cũng là lý do các lời khuyên dựa trên một người duy nhất nên được tham khảo một cách thoải mái.
Biết những thuật ngữ này giúp bạn đọc hiểu bản tư vấn hay trao đổi với người hành nghề mà không bị lạc. Nhưng nhớ rằng cửa đẹp, phòng ngủ yên và bếp an toàn là ba tiêu chí ai cũng đồng ý, dù theo trường phái nào.
Câu hỏi thường gặp
Khí khẩu có phải lúc nào cũng là cửa chính không?
Trong đa số trường hợp là cửa chính, vì đó là chỗ người ra vào nhiều nhất. Với chung cư, có ý kiến lấy ban công hoặc cửa sổ lớn làm khí khẩu vì gió và ánh sáng vào nhiều nhất ở đó. Khi được tư vấn, nên hỏi rõ người tư vấn đang lấy chỗ nào.
Môn, chủ, táo có phải của riêng phái Bát trạch không?
Ba chữ này phổ biến nhất trong phái Bát trạch và trong sách Dương trạch tam yếu, nhưng ý tưởng coi trọng cửa, phòng chính và bếp xuất hiện ở nhiều phái. Các phái khác có thể đánh giá cùng ba chỗ đó bằng công cụ khác, như phi tinh trong Huyền không.
Hướng bếp ga tính theo núm vặn hay theo người đứng nấu?
Không có quy ước thống nhất. Có người tính theo hướng núm vặn, có người tính theo lưng người nấu, có người tính theo đường cấp ga hoặc điện. Đây là chỗ các thầy hiểu khác nhau vì sách cổ chỉ nói về bếp lò có miệng nạp củi. Nên ưu tiên an toàn và thông gió trước.
Cửa chính nhìn thẳng thấy bếp thì xử lý thế nào?
Về thực tế, vấn đề là gió lùa vào bếp, mùi bay ra cửa và thiếu riêng tư. Có thể đặt vách ngăn, kệ thoáng, rèm hoặc tủ thấp giữa cửa và bếp, hay đổi chiều bếp nếu còn sửa được. Không cần dùng vật phẩm, chỉ cần chắn được tầm nhìn và luồng gió.
Phòng chủ nên ở tầng mấy trong nhà phố?
Không có quy định. Theo công năng, phòng ngủ chính nên ở chỗ yên tĩnh, thông gió, tránh nắng chiều gắt, không nằm ngay trên gara hay khu kinh doanh ồn. Người lớn tuổi nên ở tầng thấp để đi lại an toàn. Mọi khuyến nghị phương vị nên đặt sau các tiêu chí này.
Chọn ai làm trạch chủ trong nhà nhiều thế hệ?
Các thầy trả lời khác nhau: người đứng tên nhà, người trụ cột kinh tế, hoặc người lớn tuổi nhất. Đây là quy ước của từng người hành nghề. Với gia đình nhiều thế hệ, nhiều người chọn bố trí theo nhu cầu sinh hoạt của từng thành viên thay vì chỉ theo một người.